Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
43-son_1-to’plam_Aprel -2025
ISSN: 3030-3621
28
ATMOSFERA HAVOSINING QO’YILADIGAN GIGIYENIK TALABLAR
VA IFLOSLANISHINING OLDINI OLISH GIGIYENIK CHORA
TADBIRLARI.
Nurov Sarboz Azim o’g’li
Buxoro davlat tibbiyot instituti.
орсид :https://orcid.org/0009-0000-9026-6459
Annotatsiya:
Insoniyat, qolaversa barcha jonivorlar uchun zarur bo'lgan
atmosfera havosini asosan ikki manba ifloslantiradi: birinchisi tabiiy omillar bo'lsa,
ikkinchisi inson faoliyatining mahsuli hisoblanuvchi antropogen manbalardir.
Atmosfera havosini ifloslantiruvchi tabiiy omillarga vulqonlarning otilib chiqishi, tog'
jinslarining yemirilib, shamol yordamida atrofga tarqalishi, o'rmonlarga o't ketib,
undan paydo bo'ladigan zararli omillarning atrof-muhitga yoyilishi kabi tabiiy
omillarni misol qilib ko'rsatish mumkin.
Kalit so’zlar:
Antropogen ifloslanishlar, aviatsiya transporti, kam chiqindili
korxonalar.
Kirish:
Antropogen ifloslanishlar asosan sanoat korxonalari, avto va havo
transportla ri, tem iry o‘1, suv tran sporti chiqindilarining atm osfera havosiga tushishi
natijasida vujudga keladi. So‘z atmosfera havosining ifloslanishi haqida borar ekan, bu
o'rinda N . Vernadskiyning «Biosfera» nomli kitobidan quyidagi iboralarni keltirish o
‘rinli b o iadi: «Inson atrof-muhit o'zining har tomonlama ta ’sir etishi bilan boshqa
tirik organizm lardan ancha farq qiladi. Bu farq inson hayotining ibtidosida katta edi,
vaqt o ‘tishi bilan ular orasidagi farq yanada kattalashdi». Darhaqiqat, inson o‘zining
hayotiy faoliyati bilan tabiatga ta’sir o‘tkazmoqda. Transport vositalarining kundan-
kunga ko ‘payib borishi, qudratli mexanizmlarning yaratilishi va undan keng kolam d
a foydalanish saxovatli tabiatga , shu jumladan atmosfera havosiga salbiy ta ’sir
ko‘rsatmoqda, uning buzilishiga sabab bolmoqda. Uzoq vaqtlardan beri yerosti
qazilma boyliklaridan hisoblanm ish toshko'mir asosiy yoqilg'i bolib kelgan. Ulkan
sanoat korxonalari qurilishida, uylarni isitishda hali ham toshko'mirning salmogl
baland. Hozirda hayotimizning turli jabhalarida toshko‘mir bilan bir qatorda torf, neft,
neft mahsulotlari, gaz, hatto atom energiyasi ishlatilmoqda. Ko‘rinib turibdiki, hozirda
atrof-muhitni, shu jumladan atmosfera havosini ko‘pdan -ko‘p sanoat korxonalari,
avtotransport vositalari, qolaversa turmushimizning ko‘pgina jabhalarida
foydalanilayotgan kimyo sanoati chiqindilaridan ifloslanishik ishchilar salomatligiga
zarar yetkazmoqda. Doimiy ravishda atmosfera havosini ifloslantiruvchi vositalarga
sanoat korxonalari va energiya ishlab chiqaruvchi obyektlar kirsa, harakatdagi
ifloslantiruvchilarga avtomobil, tem iryo‘l va aviatsiya transporti vositalari kiradi.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
43-son_1-to’plam_Aprel -2025
ISSN: 3030-3621
29
Amerika Qo‘shma Shtatlarida ham atmosfera havosini ifloslantirishda sanoat
korxonalari va energiya ishlab chiqarish obyektlari salmoqli o‘rin tutadi. Jumladan,
mazkur obyektlardan chiqadigan changlar-76,8 foiz, oltingugurt oksidi - 96 foiz, azot
oksid - 44,5 foiz, karbonat oksidlari - 13,3 foiz, uglevodorodlar - 14,4 foizni tashkil
qiladigan b o 'lsa , h arak atd ag i ifloslantiruvchi m anbalardan chiqadigan changlar -
5,5 foiz, oltingugurt oksidlari -1,3, uglevodorodlar - 60 foiz, azot oksidi - 49,1 foizni
tashkil etadi. Atm osfera havosini ifloslantiruvchi m anbalar kim yoviy m oddalar
tarkibiga qarab noorganik va organik gazlarga ham da aerozollarga bo‘linadi. Qora va
rangli metallurgiya korxonalari a tmosfera havosini ifloslantiruvchi asosiy
manbalardan hisoblanadi. Ulkan, kompleks holda qurilgan korxonalar turli sanoat
mahsulotlarini ishlab chiqaradi. Bunday inshootlar ma ’danlarni qazib olish, unga
ishlov berish, koks ishlab chiqarish va boshqa mahsulotlarni yetkazib berish bilan
shug‘ullanadi. Insoniyat hayotida katta ahamiyat kasb etadigan cho‘yan, po‘lat va yana
boshqa turdagi metallardan yasalgan mahsulotlar ana shu katta sanoat korxonalarida
ishlab chiqariladi. Texnologik jarayonlarda atmosfera havosiga chang, qurum va bir
qancha zaharli gazlar ajralib chiqadi. Sanoat va qishloq xo'jalik mahsulotlari ishlab
chiqarishda juda yuqori harorat kerak bo‘ladi. Yuqori harorat bilan ma’danlar
eritilganda, ularga ishlov berilganda juda ko‘p chiqindi paydo bo'ladi. Shuni ham
ta’kidlash joizki, ulkan metallurgiya kombinatlarida bir kunda hosil bo'ladigan
umumiy chang miqdori 350-600 tonna, ajraladigan sulfit angidrid 600-1800 tonna, is
gazi esa 1000-2500 tonnani tashkil qiladi. Havoga chiqariladigan chiqindilar miqdori
har bir korxonaning ishlab chiqarish ko‘lami, quvvati, beradigan mahsuloti miqdoriga,
foydalaniladigan xom ashyo sifatiga, shuningdek chang va gazlardan tozalovchi
inshootlarning unumiga bog'liq bo‘ladi. Bunday korxonalardan asosan chang, is gazi,
sulfit angidrid, azot oksidi ajralib chiqsa, metallurgiya korxonalaridan is gazi, sulfit
angidrid, azot oksidlari ajralib chiqadi. Koks ximiya kombinatlaridan havoga is gazi,
sulfit angidrid, vodorod sulfid, chang, benzolli uglevodorodlar kabi ta’sirchan
moddalar ajraladi
Sanoat korxonalarining tobora rivojlanib borishi, transport vositalarining
ko‘payishi, kommunal obyektlar, axlatxonalarning ko‘payishi va boshqalar atmosfera
havosini ifloslanishdan muhofaza qilishni taqozo etadi. Mazkur masala faqat gigiyena
fani oldidagi masala bolib qolmay, balki ijtimoiy va iqtisodiy ahamiyatga ega bo'lgan
masala hamdir. Agar bu masala vaqtida yechilmasa, keyinchalik uni bartaraf etish qiyin
bolib qoladi. Hozirgi kunda atmosfera havosini muhofaza qilish uchun uchta tadbirni
amalga oshirish ko‘zda tutiladi. Bular texnologik, loyihalash hamda sanitariya-texnika
tadbirlaridir. Mazkur tadbirlar amalga oshirilsa, turar-joylardagi atmosfera havosining
ifloslanishini ruxsat etiladigan darajada ta’minlash mumkin boladi. Texnologik
tadbirlar Atmosfera havosini muhofaza qilishda texnologik tadbirlarning ahamiyati
katta. Tekshirish natijalariga qarab obyektlarga va atmosfera havosiga tashlanadigan
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
43-son_1-to’plam_Aprel -2025
ISSN: 3030-3621
30
chiqindilar miqdorini kamaytirish yoki mutloq to‘xtatish mumkin boladi. Buning
uchun sanoat korxonalaridagi texnologik jarayonlar takomillashtirilishi zarur. Shunda
hatto chiqindisiz yoki kam chiqindili mahsulot ishlab chiqarish mumkin b o iad i. M
azkur jarayon berk jarayon deyilib, bunda chiqindilar um um an boim aydi yoki bunday
chiqindilardan boshqa m ahsulot tayyorlanadi. Chiqindisiz yoki kam chiqindili
korxonalar o‘z ichiga kompleks tashkiliy, texnologik jarayonlarni oladi. Bunda
xomashyo tayyorlash, bor materiallardan to‘la-to‘kis foydalanish, ularni chiqindi
sifatida tashqi muhitga tashlamaslik borasida yo‘l-yo‘riq va tavsiyalar ishlab chiqiladi.
C hiqindisiz m ahsulot ishlab chiqish nazariy jihatdan qulay bolsada, amalda uni
boshqarish juda murakkab hisoblanadi. Shuning uchun ham ko‘pincha kam chiqindili
ishlab chiqarish korxonalariga katta ahamiyat beriladi. Akademik B .N . L a sk o rin
tav siy asig a k o ‘ra , k am c h iq in d ili texnologiyaga ega b o ig a n korxonalar
quyidagi yo 'n alish d a ish olib borishi kerak: xomashyolarni kompleks holda ishlash,
yangi texnologik jarayonlarni ishlab chiqish va takom illashtirish, ularning sxem alarini
ishlab chiqish, shunga mos asbob-uskunalar yaratish, texnologik jarayonlarda suv ham
da gazlardan qayta foydalanish tadbirlarini ko'rish va hokazo.
Xulosa:
Yuqorida keltirilgan chora-tadbilarni amalga oshirish chiqindilar
chiqishini m a’lum darajada kamaytiradi, tashqi muhit obyektlarni ifloslanishdan
muhofaza qiladi. Shuni ham ta’kidlash kerakki, chiqindisiz ishlaydigan sanoat
korxonalaridagi barcha xomashyo sanoat mahsulotiga aylanadi. Masalan, 1913-yilda
rangli m etallurgiya korxonalari xom ashyolardan hammasi bo‘lib 15 elementni ajratib
olgan bo‘lsa, 1930-yilga kelib bu ko‘rsatkich 20 ta elementni, 1970-yilda esa 74
elementni tashkil etdi. Hozir misdan mahsulot tayyorlaydigan korxonalar undan 25 ta
element ajratib olmoqda.
Foydalanilgan adabiyotlar :
1.
Jumaeva A. A., Nurov S. HYGIENIC PRINCIPLES OF FEEDING CHILDREN
AND ADOLESCENTS //Central Asian Academic Journal of Scientific Research.
– 2022. – Т. 2. – №. 6. – С. 258-263.
2.
Azim o’g’li N. S. Sanitary Protection of Water Bodies and The Process of Natural
Cleaning in Water Bodies //AMALIY VA TIBBIYOT FANLARI ILMIY
JURNALI. – 2023. – Т. 2. – №. 10. – С. 83-85.
3.
Azim o’g’li N. S. Cleaning of Open Water Bodies From Waste Water From
Production Enterprises //SCIENTIFIC JOURNAL OF APPLIED AND MEDICAL
SCIENCES. – 2023. – Т. 2. – №. 10. – С. 80-82.
4.
Azim o’g’li N. S. Existing Problems in Providing the Population With Drinking
Water Through Underground Water Sources //AMALIY VA TIBBIYOT
FANLARI ILMIY JURNALI. – 2023. – Т. 2. – №. 10. – С. 77-79.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
43-son_1-to’plam_Aprel -2025
ISSN: 3030-3621
31
5.
O'G N. S. A. Z. et al. CHANGES IN TASTE AND FOOD INTAKE DURING THE
MENSTRUAL CYCLE //Science and innovation. – 2022. – Т. 1. – №. D3. – С.
251-253.
6.
Нуров С. А. ИНСОН ОРГАНИЗМИДАГИ СУВНИНГ ХУСУСИЯТЛАРИ ВА
ЮҚОРИ КИМЁВИЙ ТАРКИБЛИ СУВ ТАЪСИРИНИНГ ПАТОГЕНЕТИК
ЖИҲАТЛАРИ //SCIENTIFIC JOURNAL OF APPLIED AND MEDICAL
SCIENCES. – 2024. – Т. 3. – №. 6. – С. 121-123.
7.
Azimovich N. S. Pathogenetic Aspects of the Effect of Water with a High Chemical
Content //International Journal of Integrative and Modern Medicine. – 2024. – Т. 2.
– №. 6. – С. 81-83.
8.
Azimovich N. S. The Importance of Minerals for the Human Body //International
Journal of Integrative and Modern Medicine. – 2024. – Т. 2. – №. 6. – С. 77-80.
9.
Azimovich N. S. Correction of Morpho-Functional Changes in the Kidney Caused
by Groundwater Consumption with Bioactive Additives //International Journal of
Integrative and Modern Medicine. – 2024. – Т. 2. – №. 6. – С. 84-85.
10.
Azimovich N. S. PATHOGENETIC ASPECTS OF THE PROPERTIES OF
WATER IN THE HUMAN BODY AND THE EFFECT OF SOLID WATER
//World Bulletin of Public Health. – 2024. – Т. 34. – С. 47-49.
11.
Sarboz A’zim o’g N. et al. STRATEGIES AND APPROACHES TO REACH
OUT-OF-SCHOOL
CHILDREN
AND
ADOLESCENTS
//EUROPEAN
JOURNAL OF MODERN MEDICINE AND PRACTICE. – 2023. – Т. 3. – №. 3.
– С. 56-58.
12.
Sarboz A’zim o’g N. et al. Key Considerations for Assessing School Food
Environments //AMALIY VA TIBBIYOT FANLARI ILMIY JURNALI. – 2023.
– Т. 2. – №. 3. – С. 85-87.
13.
Azim o’g’li N. S. Sanitary Protection of Water Bodies and The Process of Natural
Cleaning in Water Bodies //AMALIY VA TIBBIYOT FANLARI ILMIY
JURNALI. – 2023. – Т. 2. – №. 10. – С. 83-85.
14.
Sarboz A’zim o’g N. et al. Disruption of Natural Systems Affects Health
//AMALIY VA TIBBIYOT FANLARI ILMIY JURNALI. – 2022. – С. 258-260.
15.
Sarboz A’zim o’g N. et al. The Importance of Ecology for Children's Health and
Well-Being //SCIENTIFIC JOURNAL OF APPLIED AND MEDICAL
SCIENCES. – 2022. – С. 238-240.
