Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
43-son_1-to’plam_Aprel -2025
ISSN: 3030-3621
16
KO'P TILLI BO'LISHNING AVFZALLIKLARI VA MIYAGA TA’SIRI
Sultonova Durdona Ilhomjon qizi
Samatova Shoxista Ibrohim qizi
Mahmudova Sevinchbonu Alisher qizi
Xalimova E‘zoza Odilbek qizi
Shahrisabz davlat pedagogika instituti, talabalar
E-mail: sultonova.durdona0594@gmail.com
+998 99 792-89-16
Annotatsiya
: Ko'p tillilik zamonaviy dunyoda keng tarqalgan hodisa bo'lib,
insonlarning kognitiv qobiliyatlariga ijobiy ta'sir ko'rsatadi. Ushbu maqolada ko'p tilli
bo'lishning afzalliklari va miyaning tuzilishi hamda funksiyalariga ta'siri tahlil qilinadi.
Tadqiqotlar shuni ko'rsatadiki, ko'p tillilik diqqat, vazifalarni almashtirish qobiliyati va
kognitiv zahiralarni oshiradi, shuningdek, demans kabi kasalliklarning kechikishiga
yordam beradi.
Kalit so'zlar
: ko'p tillilik, kognitiv qobiliyatlar, miya tuzilishi, demans, kognitiv
zahira, diqqat, vazifalarni almashtirish.
Аннотация:
Многоязычие является широко распространённым явлением
в современном мире и оказывает положительное влияние на когнитивные
способности человека. В данной статье анализируются преимущества владения
несколькими языками, а также их влияние на структуру и функции мозга.
Исследования показывают, что многоязычие улучшает внимание, способность
переключаться между задачами и увеличивает когнитивный резерв, а также
помогает отсрочить развитие таких заболеваний, как деменция.
Ключевые слова:
многоязычие, когнитивные способности, структура
мозга, деменция, когнитивный резерв, внимание, переключение задач.
Abstract:
Multilingualism is a widespread phenomenon in the modern world
and has a positive impact on human cognitive abilities. This article analyzes the
advantages of being multilingual, as well as its influence on the structure and functions
of the brain. Studies show that multilingualism enhances attention, task-switching
ability, and increases cognitive reserve, while also helping to delay the onset of
diseases such as dementia.
Keywords:
multilingualism, cognitive abilities, brain structure, dementia,
cognitive reserve, attention, task switching.
Kirish
Dunyo bo'ylab ko'p tilli insonlar soni ortib bormoqda, bu esa lingvistik va
kognitiv tadqiqotlar uchun yangi imkoniyatlar ochmoqda. Ko'p tillilik nafaqat madaniy
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
43-son_1-to’plam_Aprel -2025
ISSN: 3030-3621
17
va kommunikativ afzalliklar beradi, balki inson miyasining tuzilishi va funksiyalariga
ham sezilarli ta'sir ko'rsatadi. Ushbu maqolada ko'p tillilikning miyada yuzaga
keltiradigan o'zgarishlari va kognitiv qobiliyatlarga ta'siri tahlil qilinadi.
Tahlil va muhokama
1. Kognitiv qobiliyatlarning rivojlanishi
Ko‘p tillilik (bilingvizm va polilingvizm) insonning kognitiv qobiliyatlariga
salmoqli darajada ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Kognitiv qobiliyatlar — bu diqqatni
boshqarish, xotirani mustahkamlash, muammolarni hal qilish, moslashuvchan fikrlash
va axborotni qayta ishlash qobiliyatlarini o‘z ichiga oladi.
Tadqiqotlar shuni ko‘rsatmoqdaki, ikki yoki undan ortiq tilni faol ravishda
biladigan bolalar va kattalar bir til biluvchilarga (monolingvallarga) nisbatan ko‘proq
diqqatni boshqarish, chalg‘ituvchi omillarni chetlab o‘tish va ma’lumotlar ustida faol
fikr yuritish qobiliyatiga ega. Bilingvlar ikki til o‘rtasida doimiy ravishda
almashinuvda bo‘lishlari sababli ularning miyasi doimiy “mental mashq” holatida
bo‘ladi. Masalan, ular gaplashayotganda, faqat kerakli tilni faollashtirib, boshqa tilni
vaqtincha “bloklash” zaruratida qoladilar. Bu esa prefrontal korteks faoliyatini
kuchaytiradi.
Tadqiqotchi Ellen Bialystok (2011) ta’kidlaganidek, bilingv bolalar o‘z
tengdoshlariga qaraganda “executive control” (ijro funksiyalari) vazifalarida yuqori
natijalarga erishadi. Bu esa ular o‘qish, yozish, matnni tushunish, matematik va
mantiqiy fikrlashda ustunlikka ega bo‘lishlariga yordam beradi.
2. Miya tuzilishidagi o‘zgarishlar
Ko‘p tillilik nafaqat funksional, balki miya tuzilmasida ham muhim
o‘zgarishlarni keltirib chiqaradi. Magnet-rezonans tomografiya (MRT) tadqiqotlari
shuni ko‘rsatmoqdaki, ko‘p tilli insonlarning miyasi, xususan, til bilan bog‘liq sohalar
— Broka va Vernike markazlari, chap pastki frontal girus (LIFG), dorsolateral
prefrontal korteks —da ko‘proq kulrang modda zichligiga ega.
Neyroplastiklik — miyaning yangi tajribalarga moslashish qobiliyati bo‘lib,
tillarni o‘rganish bu plastiklikni faollashtiradi. Masalan, yangi til o‘rganayotgan
insonlarda gipokampus va caudate nucleus (qo‘zg‘atuvchi va motivatsion markazlar)
faollashadi. Bu esa miyaning faolligini, moslashuvchanligini oshirib, insonning
umumiy intellektual darajasiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi.
Kembrij universitetida olib borilgan bir tadqiqotda ko‘p tilli insonlarning
miyasida asab tolalari o‘rtasidagi aloqa kuchliroq bo‘lishi aniqlangan. Bu esa axborot
tezroq va samaraliroq qayta ishlanishini ta’minlaydi.
3. Demensiya va Altsgeymer kasalligining kechikishi
Demensiya va Altsgeymer kasalligi odatda qarilik davrida yuzaga keladi va
xotira, fikrlash, oriyentatsiya, til va o‘zini anglash kabi funksiyalarni izdan chiqaradi.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
43-son_1-to’plam_Aprel -2025
ISSN: 3030-3621
18
Biroq ko‘p tillilik bu kasalliklarning boshlanishini sezilarli darajada kechiktirishi
mumkin.
Toronto universitetida olib borilgan tadqiqotga ko‘ra (Bialystok et al., 2007),
ko‘p tilli insonlarda Altsgeymer kasalligining ilk simptomlari o‘rtacha 4-5 yil kechroq
paydo bo‘ladi. Bu natijalar bilingv miyalarning “kognitiv zahira”si kuchliroq
ekanligini ko‘rsatadi. Kognitiv zahira — bu miyaning tashqi ta’sirlarga, qarishga yoki
kasalliklarga qarshi tura olish salohiyati.
Niderlandiyada olib borilgan longitudinal tadqiqotlar ham ko‘p tilli insonlar,
ayniqsa bir necha yil davomida ikki yoki undan ortiq tilni faol ishlatganlar, qarilikda
kognitiv pasayishni sekinroq boshdan kechirganliklarini isbotladi.
4. Yoshga bog‘liq kognitiv pasayishning kamayishi
Inson yoshi ulg‘aygani sari diqqat, xotira va moslashuvchan fikrlash kabi
kognitiv funksiyalarda pasayish kuzatiladi. Ammo ko‘p tilli insonlarda bu pasayish
jarayoni sekinroq kechadi. Ko‘p tillilik nafaqat miyaning kognitiv tarmoqlarini faol
ushlab turadi, balki yangi til o‘rganish orqali ularga doimiy "yangilanish" imkonini
beradi.
Keksa bilingvlar yangi til o‘rganishda monolingvlarga nisbatan yuqori
motivatsiyaga va bilimlarni eslab qolish darajasiga ega bo‘ladi. Ularning miyasi
murakkab sintaksis va semantik tuzilmalarni tanib olish, grammatik qoidalarni tezroq
anglash va ularni kundalik hayotda qo‘llashga mo‘ljallangan bo‘ladi. Bu esa uzoq
muddatli neyropsixologik faoliyatni qo‘llab-quvvatlaydi.
5. Stress va ruhiy salomatlikka ta’siri
Ko‘p tilli insonlar, til o‘zgarishlaridan tashqari, ko‘p madaniyatli tajribaga ham
ega bo‘lganliklari sababli stressga nisbatan bardoshtliroq bo‘lishadi. Tadqiqotlar shuni
ko‘rsatadiki, polilingvlar murakkab ijtimoiy muhitda o‘zini tezroq tutib ketadi, yangi
madaniyatga moslashishda kamroq stress his qiladi, va bu ruhiy salomatlikka ijobiy
ta’sir qiladi.
Yangi til o‘rganish dopamin, serotonin va endorfin kabi neyrotransmitterlar
darajasining oshishiga olib keladi. Bu esa motivatsiya, xursandchilik, ruhiy
muvozanatni ta’minlaydi. Ayniqsa depressiya yoki kognitiv tushkunlikka uchragan
kishilarda yangi til o‘rganish terapiya vositasi sifatida qo‘llanilishi mumkin.
6. Ko‘p tillilik va kreativ fikrlash
Ko‘p tillilik insonning kreativ fikrlash salohiyatini ham oshiradi. Har bir til
o‘ziga xos sintaktik, semantik va madaniy kontekstlarga ega bo‘lib, ko‘p tilli inson bu
kontekstlar orasida erkin harakatlana oladi. Natijada inson biror masalani hal qilishda
turlicha yondashuvlar ishlab chiqadi. Masalan, ingliz tilida mavjud bo‘lgan ibora
boshqa tilga to‘liq tarjima qilinmasa ham, ko‘p tilli inson uni boshqa madaniyatda
qanday tushunish mumkinligini tezda farqlay oladi.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
43-son_1-to’plam_Aprel -2025
ISSN: 3030-3621
19
Polilingvlar keng doirada fikr yuritishga, bir nechta yondashuvni sinovdan
o‘tkazishga moyil bo‘lishadi. Bu esa ularga akademik sohalarda ham, san’at, biznes
yoki diplomatik munosabatlarda ham ustunlik beradi.
7. Jamiyatga va madaniyatlararo muloqotga ta’siri
Ko‘p tillilik faqat individual emas, balki ijtimoiy darajada ham katta ahamiyatga
ega. Bir nechta tilni bilgan insonlar madaniyatlararo muloqotda ko‘prik vazifasini
bajaradi. Ular turli madaniy qadriyatlarni tushunishga va hurmat qilishga ko‘proq
moyil bo‘lishadi.
Ko‘p tillik, ayniqsa globallashgan dunyoda ish o‘rinlari, xalqaro siyosat, ta’lim
va ilm-fan sohalarida raqobatbardosh bo‘lish imkonini beradi. U biror shaxsni nafaqat
tilshunos, balki madaniyatshunos, muomala sohasida sezgir mutaxassisga aylantiradi.
8. Ko‘p tillilikning cheklovlari va e’tiborli jihatlari
Shuni ham ta’kidlash kerakki, ko‘p tillilik har doim ham mukammal ijobiy
natijalar bermasligi mumkin. Masalan, kod-almashtirish (code-switching), ya’ni gap
orasida tillarni aralashtirib yuborish ba’zan notekis fikr yuritishga olib keladi.
Shuningdek, ayrim hollarda til o‘rganish jarayoni zo‘rma-zo‘rakilik yoki majburiyat
sifatida qabul qilinsa, u stress yoki bosim manbai bo‘lishi mumkin.
Ammo bu holatlar ko‘p hollarda pedagogik yondashuv va shaxsiy motivatsiya
bilan hal qilinadi. Yaxshi muvofiqlashtirilgan ko‘p tilli ta’lim tizimi orqali bu
muammolar kamaytiriladi.
Xulosa
Ko'p tillilik inson miyasining tuzilishi va funksiyalariga ijobiy ta'sir ko'rsatadi.
Diqqat va vazifalarni almashtirish qobiliyatining rivojlanishi, miyada kulrang modda
zichligining oshishi, demans va Altsgeymer kasalligining kechikishi kabi afzalliklar
ko'p tillilikning kognitiv foydalarini tasdiqlaydi. Shu bois, ko'p tilli bo'lish nafaqat
kommunikativ, balki kognitiv jihatdan ham katta ahamiyatga ega.
Foydalangan adabiyotlar ro'yxati
1.
Higby, E., Kim, J., & Obler, L. K. (2013). Multilingualism and the Brain.
Annual
Review of Applied Linguistics
, 33, 68-101.
2.
Abutalebi, J., & Green, D. W. (2008). Control mechanisms in bilingual language
production: Neural evidence from language switching studies.
Language and
Cognitive Processes
, 23, 557–582.
Cambridge University Press & Assessment
3.
Bialystok, E., Craik, F. I. M., Green, D. W., & Gollan, T. H. (2009). Bilingual
minds.
Psychological Science in the Public Interest
, 10, 89–129.
4.
De Groot, A. M. B. (2011). Language and cognition in bilinguals and multilinguals.
New York, NY: Psychology Press.
Cambridge University Press & Assessment
