Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
43-son_1-to’plam_Aprel -2025
ISSN: 3030-3621
11
KARTOGRAFIYANI ILMIY FAN SIFATIDA O‘QITISHDA PEDAGOGIK
USULLAR VA INNOVATSIYALAR
Jololdinov Asror Toshtemirovich,
Davlat kadastrlari palatasi Furqat tumani filiali rahbari,
e-mail: Furkatkadastr@mail.com
tel: +998975900588
Annotatsiya:
Ushbu maqolada kartografiya fanini o‘qitishda qo‘llaniladigan
pedagogik usullar va innovatsion yondashuvlar tahlil qilinadi. An'anaviy va zamonaviy
o‘qitish metodlari solishtirilib, interfaol texnologiyalar, virtual ekskursiyalar,
geografik boshqotirmalar kabi innovatsion usullarni qo‘llash tajribalari o‘rganiladi.
Shuningdek, o‘qituvchilarning malakasini oshirish va xalqaro tajribalarni
o‘rganishning ahamiyati ta'kidlanadi.
Kalit so‘zlar:
kartografiya, pedagogik usullar, innovatsion texnologiyalar,
interfaol o‘qitish, virtual ekskursiyalar, geografik boshqotirma, o‘qituvchi malakasi,
xalqaro tajriba.
Аннотация:
В данной статье анализируются педагогические методы и
инновационные подходы, применяемые при обучении науке картографии.
Сравниваются традиционные и современные методы обучения, изучаются опыт
использования инновационных методов, таких как интерактивные технологии,
виртуальные экскурсии, географические головоломки. Также подчеркивается
важность
повышения
квалификации
преподавателей
и
изучения
международного опыта.
Ключевые слова:
картография, педагогические методы, инновационные
технологии, интерактивное обучение, виртуальные экскурсии, географическая
головоломка, квалификация преподавателя, международный опыт.
Abstract:
This article analyzes the pedagogical methods and innovative
approaches used in teaching the science of cartography. Traditional and modern
teaching methods are compared, and the experience of using innovative methods such
as interactive technologies, virtual excursions, and geographic puzzles is explored.
Additionally, the importance of improving teachers' qualifications and studying
international experience is emphasized.
Keywords:
cartography, pedagogical methods, innovative technologies,
interactive teaching, virtual excursions, geographic puzzle, teacher qualification,
international experience.
Kirish
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
43-son_1-to’plam_Aprel -2025
ISSN: 3030-3621
12
Kartografiya — geografik ob'ektlar va hodisalarni tasvirlash, tahlil qilish hamda
ulardan foydalanish bilan shug‘ullanuvchi fan. Ushbu fan o‘quvchilarga atrof-muhitni
tushunish, fazoviy fikrlash qobiliyatini rivojlantirish va geografik bilimlarni chuqur
o‘zlashtirish imkonini beradi. Zamonaviy ta'lim jarayonida kartografiyani o‘qitishda
pedagogik usullar va innovatsion texnologiyalardan foydalanish muhim ahamiyat kasb
etadi. An'anaviy o‘qitish usullari o‘rniga interfaol va innovatsion yondashuvlarni joriy
etish orqali o‘quvchilarning darsga bo‘lgan qiziqishini oshirish va bilimlarni samarali
o‘zlashtirishga erishish mumkin.
Tahlil va muhokama
Kartografiyani
o‘qitishda
an’anaviy
va
zamonaviy
pedagogik
yondashuvlarning o‘zaro taqqoslanishi
Kartografiya fanini o‘qitish bo‘yicha tarixiy yondashuvlar asosan an’anaviy
pedagogik metodlarga asoslangan bo‘lib, bunda o‘qituvchi darsning markaziy figurasi
hisoblangan. Ma’ruza shaklida berilgan ma’lumotlar, darsliklar asosidagi ko‘rsatmalar
va laboratoriya ishlari o‘quv jarayonining asosiy qismini tashkil etgan. Bunday
yondashuv, albatta, bilim berishda muhim o‘rin tutgan, biroq u o‘quvchilarda ijodiy
fikrlash, mustaqil tahlil qilish va bilimlarni real hayotga tadbiq etish kabi ko‘nikmalarni
yetarlicha rivojlantira olmagan.
Zamonaviy pedagogik qarashlar esa o‘quvchi shaxsini rivojlantirish, mustaqil
fikrlash, o‘z nuqtai nazarini bildirish va jamoaviy ishlash kabi ko‘nikmalarga urg‘u
beradi. Interfaol usullar – guruhli muhokamalar, “aqliy hujum” (brainstorming), rolli
o‘yinlar, keys-stadilar, konseptual xaritalar tuzish, muammoli vaziyatlarni hal qilish
kabi yondashuvlar orqali o‘quvchi dars jarayonining faol ishtirokchisiga aylanadi.
Ayniqsa, geografiya va kartografiya kabi vizual va tahliliy bilimlarni talab qiluvchi
fanlarda ushbu yondashuvlar ayni muddao hisoblanadi.
Masalan, kartografik ma’lumotlarni tahlil qilishda o‘quvchilar xaritadan kerakli
ma’lumotlarni topish, ularni taqqoslash va xulosa chiqarish ko‘nikmalarini
rivojlantiradi. Agar bu jarayonda faqat o‘qituvchi tomonidan tayyorlangan misollar
bilan cheklanilsa, o‘quvchilar faolligi past bo‘ladi. Aksincha, ularga mustaqil tarzda
interaktiv xaritalar, real hayotdagi misollar asosida ishlash imkoniyati berilsa, darslar
ijodiy, tahliliy va amaliy ko‘nikmalarni shakllantiruvchi muhitga aylanadi.
Innovatsion texnologiyalarning ahamiyati va ularning kartografiya
darslaridagi roli
So‘nggi yillarda ta’lim jarayoniga raqamli texnologiyalarning keng joriy etilishi,
ayniqsa, kartografiya fanida yangi ufqlarni ochmoqda. Geoinformatsion tizimlar (GIS),
interaktiv xaritalar, sun’iy yo‘ldosh tasvirlari va onlayn platformalar orqali kartografik
axborotni tezkor tahlil qilish imkoniyati paydo bo‘ldi.
Masalan:
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
43-son_1-to’plam_Aprel -2025
ISSN: 3030-3621
13
Google Earth
,
ArcGIS
,
QGIS
kabi platformalarda o‘quvchilar real
geografik ma’lumotlar bilan ishlashadi;
Virtual ekskursiyalar
orqali talabalar o‘z sinfxonasidan chiqmasdan
dunyoning turli geografik hududlarini ko‘zdan kechirishlari mumkin;
Geografik o‘yinlar
, masalan, “GeoGuessr” orqali o‘quvchilarning
makoniy fikrlash va tahlil qilish qobiliyati rivojlanadi;
Mobil ilovalar
yordamida real vaqt rejimida xarita tuzish va uni o‘rganish
imkoniyati mavjud.
Ushbu texnologiyalar o‘quvchilarni passiv tinglovchidan faol ishtirokchiga
aylantiradi. Interaktiv metodlar orqali o‘quvchi xarita elementlari, topografik belgilar,
shkalalar, koordinatalar bilan mustaqil ishlaydi va bu orqali amaliy ko‘nikmalarni
egallaydi. Bundan tashqari, vizual va dinamik taqdimotlar orqali kartografik
ma’lumotlar yanada tushunarli va esda qolarli bo‘ladi.
O‘qituvchilarning malakasini oshirish va uzluksiz rivojlanish ehtiyoji
Har qanday innovatsion jarayonning muvaffaqiyati o‘qituvchi salohiyatiga
bevosita bog‘liq. Kartografiya fanini ilg‘or darajada o‘qitish uchun o‘qituvchilar:
Yangi texnologiyalardan xabardor bo‘lishi;
Zamonaviy interfaol metodikani egallashi;
Geografik axborot tizimlaridan foydalanishni bilishi;
Raqamli resurslar yaratish va ularni darsda qo‘llay olish malakasiga ega
bo‘lishi lozim.
Ta’lim tizimidagi eng katta muammolardan biri – bu ayrim o‘qituvchilarning
konservativ yondashuvda qolib ketishi va innovatsiyalardan cho‘chishi. Ushbu
muammoni hal qilish uchun uzluksiz kasbiy rivojlanish kurslari, xalqaro seminarlarda
ishtirok etish, ilg‘or xorijiy tajribalarni o‘rganish muhimdir.
Masalan, Finlyandiya, Yaponiya, Janubiy Koreya va Singapurda geografiya va
kartografiya fanlari o‘quvchilarning makoniy fikrlashini rivojlantirish va zamonaviy
texnologiyalardan samarali foydalanishga qaratilgan. Ushbu mamlakatlarda har bir
darsda muammoli vaziyatlar, loyihalar asosida ta’lim berish usullari keng qo‘llaniladi.
O‘quvchilarning faolligi va natijadorlik tahlili
Zamonaviy pedagogik va innovatsion usullarni qo‘llash o‘quvchilarning bilim
olishdagi ishtiyoqi, darsdagi ishtiroki va bilimlarni hayotiy masalalarga tatbiq etish
ko‘nikmalariga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Misol uchun:
Guruhli ishlarda har bir o‘quvchi fikr bildirishga harakat qiladi;
Vizual materiallar orqali murakkab tushunchalarni osonroq tushunadi;
Mustaqil loyiha ishlari orqali ilmiy-tadqiqotga qiziqish ortadi;
Interaktiv xaritalar bilan ishlash orqali real geografik tafakkur shakllanadi.
Bunday yondashuvlarning natijasida kartografiya faniga bo‘lgan qiziqish
sezilarli darajada ortadi, o‘quvchilar darsdan zerikmasdan, faol ishtirok etadi, bilimni
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
43-son_1-to’plam_Aprel -2025
ISSN: 3030-3621
14
chuqur o‘zlashtiradi. Bu esa o‘z navbatida darsning samaradorligiga bevosita ijobiy
ta’sir ko‘rsatadi.
Kartografiyani fan sifatida o‘qitishda mavjud muammolar va ularni
bartaraf etish yo‘llari
Kartografiya fanini o‘qitishda duch kelinayotgan ayrim muammolar:
Ba’zi ta’lim muassasalarida zamonaviy texnologik vositalar yetishmaydi;
O‘quv dasturlarining eskirganligi darslarni zerikarli qiladi;
O‘qituvchilarning raqamli savodxonlik darajasi past;
Talabalarning mustaqil tahliliy fikrlashga rag‘bati yetarli emas.
Bularni bartaraf etish uchun taklif etiladigan yechimlar:
Har bir o‘quv muassasasida zamonaviy IT-laboratoriyalar tashkil etilishi;
Kartografiya fanining o‘quv dasturi zamonaviy ehtiyojlar asosida qayta
ko‘rib chiqilishi;
O‘qituvchilar uchun onlayn va offlayn shaklda malaka oshirish kurslari
yo‘lga qo‘yilishi;
Geografik ma’lumotlar bazasiga ochiq kirish imkoniyatlari yaratilishi;
Talabalarga loyiha asosida o‘quv topshiriqlari berilishi.
Kartografiya fanining boshqa fanlar bilan integratsiyasi
Zamonaviy ta’limda fanlararo integratsiya muhim o‘rin tutadi. Kartografiya fani
geografiya, informatika, tarix, ekologiya va hatto iqtisod fanlari bilan uzviy bog‘liq.
Masalan:
Informatika bilan: GIS va kartografik dasturlar;
Tarix bilan: tarixiy xaritalar va hududiy o‘zgarishlar;
Ekologiya bilan: landshaft tahlili va muhofaza hududlarini xaritaga
tushirish;
Iqtisod bilan: hududiy resurslar va demografik ma’lumotlarning
kartografik ifodasi.
Ushbu integratsiyalar o‘quvchilarga dunyoni kompleks va tizimli ravishda
tushunishga yordam beradi.
Xulosa
Kartografiya fanini o‘qitishda pedagogik usullar va innovatsion
texnologiyalardan
foydalanish
o‘quvchilarning
bilim
va
ko‘nikmalarini
rivojlantirishda muhim ahamiyatga ega. An'anaviy usullarni zamonaviy interfaol
metodlar bilan boyitish, virtual ekskursiyalar va geografik boshqotirmalar kabi
innovatsion texnologiyalarni qo‘llash orqali dars jarayonini qiziqarli va samarali qilish
mumkin. Shuningdek, o‘qituvchilarning malakasini oshirish va xalqaro tajribalarni
o‘rganish orqali ta'lim sifatini yanada yuksaltirishga erishish mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar:
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
43-son_1-to’plam_Aprel -2025
ISSN: 3030-3621
15
1.
Esbergenova, S. A.
(2023). Geografiya fanini o‘qitishda interfaol usullardan
foydalanish.
Obshchestvennye nauki v sovremennom mire: teoreticheskie i
prakticheskie issledovaniya
2.
Xolmatova, Y.
(2023). Geografiya fanini o‘rganishda yangi innovatsion usullardan
foydalanishning ahamiyati.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
, 1(4).
3.
Qilichev, Z. M., & Aralov, M. M.
(2023). Topografik chizmachilik fanini
o‘qitishda bo‘lajak muhandislarning grafik tayyorgarligini rivojlantirish tahlili.
Innovative Development in Educational Activities
, 2(7), 674–679.
4.
Mustafoyeva, M. B.
(2023). Geografiya fanini o‘qitishda ilg‘or xorijiy pedagogik
tajribalardan foydalanish usullari.
Conference on Universal Science Research 2023
,
1(7).
Universal Publishings+1Zenodo+1
5.
Alladustova, A. Q.
(2024). Geografiya fanini o‘qitishda ilg‘or xorijiy pedagogik
tajribalardan foydalanish usullari.
INTERNATIONAL CONFERENCE OF
NATURAL AND SOCIAL-HUMANITARIAN SCIENCES
, 1(4), 41–43.
6.
7.
Bahromov, Q. X., & Shodiyeva, N.
(2015). Geografiya ta'limi metodikasi. Buxoro.
8.
Hayitov, A., & Boymurodov, N.
(2006). Ta'limda noan'anaviy darslar va interfaol
usullardan foydalanish. Toshkent: Yangi asr avlodi.
9.
Mamajanova, R. O.
(2022). Maktab geografiya darslarida noan’anaviy va interfaol
usullaridan foydalanish.
Ta’lim fidoyilari
, 7-8(1), 86-88.
10.
Sayidova, M. S. Q., & Bozorova, G. R.
(2021). Umumta’lim maktablarida
“Geografiya” fanidan darslarni tashkil etishdagi ba’zi muammolar va ta’lim
jarayonida axborot texnologiyalaridan foydalanishning istiqbollari.
Science and
Education
, 2(3), 269-273.
In Academy+1Universal Publishings+1
11.
Muqumova, H. I.
(2023). Geografiya darslarida foydalaniladigan interfaol
metodlar xususida.
Ekonomika i sotsium
, (3-2(106)), 198-202.
