Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
43-son_1-to’plam_Aprel -2025
ISSN: 3030-3621
8
KISHILIK JAMIYATI TARIXIDA DIN VA DINIY E’TIQODNING
SOTSIOLOGIK AHAMIYATI
Qurbonova Umida Bobirjon qizi
SHAROF RASHIDOV NOMIDAGI Smarqand davlat unversiteti 4 - bosqich
talabasi Psixalogiya va ijtimoiy siyosiy fanlar FAKULTETI Sotsiologiya yo'nalishi
Gmail qurbonovaumida53@gmail.com
Tel: 904686960
Annotatsiya
: Ushbu maqolada kishilik jamiyati tarixida din va diniy e'tiqodning
sotsiologik ahamiyati tahlil qilinadi. Dinning jamiyatdagi roli, uning ijtimoiy
tuzilmalar va madaniyatga ta'siri, shuningdek, klassik sotsiologlarning din haqidagi
nazariyalari ko'rib chiqiladi. Maqola davomida Karl Marks, Emil Dyurkgeym va Maks
Veberning dinning jamiyatdagi o'rni va funksiyalari haqidagi qarashlari tahlil qilinadi.
Kalit so'zlar
: din sotsiologiyasi, Karl Marks, Emil Dyurkgeym, Maks Veber,
jamiyat, diniy e'tiqod, sotsiologik tahlil, ijtimoiy tuzilmalar, madaniyat, sotsiologik
nazariyalar.
Аннотация:
В данной статье анализируется социологическое значение
религии и религиозных убеждений в истории человеческого общества.
Рассматривается роль религии в обществе, её влияние на социальные структуры
и культуру, а также теории классиков социологии о религии. В ходе статьи
анализируются взгляды Карла Маркса, Эмиля Дюркгейма и Макса Вебера на
место и функции религии в обществе.
Ключевые слова:
социология религии, Карл Маркс, Эмиль Дюркгейм,
Макс Вебер, общество, религиозные убеждения, социологический анализ,
социальные структуры, культура, социологические теории.
Abstract:
This article analyzes the sociological significance of religion and
religious beliefs in the history of human society. The role of religion in society, its
impact on social structures and culture, as well as the theories of classical sociologists
regarding religion are examined. The article analyzes the views of Karl Marx, Émile
Durkheim, and Max Weber on the place and functions of religion in society.
Keywords:
sociology of religion, Karl Marx, Émile Durkheim, Max Weber,
society, religious beliefs, sociological analysis, social structures, culture, sociological
theories.
Kirish
Din insoniyat tarixida muhim o'rin tutib, jamiyatlarning shakllanishi, rivojlanishi
va barqarorligida katta ahamiyatga ega bo'lgan. Diniy e'tiqodlar va amaliyotlar ijtimoiy
tuzilmalar, madaniyat va qadriyatlarning asosiy tarkibiy qismlaridan biri sifatida
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
43-son_1-to’plam_Aprel -2025
ISSN: 3030-3621
9
namoyon bo'lgan. Sotsiologiya fanida dinning jamiyatdagi o'rni va funksiyalari turli
nazariyalar orqali tahlil qilingan. Ushbu maqolada dinning sotsiologik ahamiyati,
uning jamiyatga ta'siri va klassik sotsiologlarning din haqidagi qarashlari ko'rib
chiqiladi.
Tahlil va Muhokama
Karl Marksning Diniy Nazariyasi
Karl Marks (1818–1883) dinni ijtimoiy tuzilmalar va iqtisodiy sharoitlarning
mahsuli sifatida ko'rib, uni insoniyatning moddiy hayoti bilan chambarchas bog'liq deb
hisoblagan. Uning fikricha, din insonlarning real hayotdagi azob-uqubatlari va
begonalashuvining natijasi bo'lib, ayni paytda bu azob-uqubatlarning davom etishiga
xizmat qiladi. Marks dinni "xalq uchun afyun" deb ta'riflagan, ya'ni u insonlarning
og'riqlarini vaqtincha yengillashtiruvchi, lekin muammolarning ildizini bartaraf
etmaydigan vosita sifatida ko'rgan. Uning fikricha, din mehnatkash sinfning
ekspluatatsiyasini yashirish va mavjud ijtimoiy tartibotni saqlab qolish uchun
ishlatiladi .
Emil Dyurkgeymning Diniy Nazariyasi
Emil Dyurkgeym (1858–1917) dinni jamiyatning ajralmas qismi deb hisoblab,
uni ijtimoiy birdamlik va hamjihatlikni ta'minlovchi asosiy omil sifatida ko'rgan.
Uning fikricha, diniy e'tiqodlar va marosimlar jamiyat a'zolari o'rtasida umumiy
qadriyatlar va me'yorlarni shakllantiradi, bu esa ijtimoiy tartibot va barqarorlikni
ta'minlaydi. Dyurkgeym dinning asosiy funksiyasi jamiyatning kollektiv ongini
mustahkamlash va ijtimoiy birdamlikni qo'llab-quvvatlashdan iborat deb hisoblagan.
U, shuningdek, diniy ramzlar va marosimlar orqali jamiyat a'zolari o'rtasida umumiy
identifikatsiya va hamjihatlik hissi shakllanishini ta'kidlagan .
Maks Veberning Diniy Nazariyasi
Maks Veber (1864–1920) dinning jamiyatdagi o'rnini iqtisodiy va ijtimoiy
o'zgarishlar bilan bog'liq holda tahlil qilgan. Uning "Protestant etikasi va kapitalizm
ruhi" asarida protestantizm, ayniqsa, kalvinizmning kapitalistik ruhning shakllanishiga
ta'siri o'rganilgan. Veberga ko'ra, protestant etikasi mehnatsevarlik, tejamkorlik va
dunyoviy muvaffaqiyatni qadrlash orqali kapitalistik iqtisodiyotning rivojlanishiga
turtki bergan. U, shuningdek, dunyoning turli dinlarini tahlil qilib, ularning ijtimoiy va
iqtisodiy tuzilmalariga ta'sirini o'rgangan.
Zamonaviy Jamiyatda Dinning O'rni
Bugungi kunda dunyoning turli burchaklarida dinning jamiyatdagi o'rni va ta'siri
turlicha namoyon bo'lmoqda. Masalan, Germaniyada o'tkazilgan so'nggi tadqiqotlarga
ko'ra, o'zini dinga e'tiqod qilmaydigan deb hisoblovchilar soni katolik va protestantlar
sonidan oshib ketgan. Bu esa Germaniyada sekulyarizatsiya jarayonining kuchayganini
ko'rsatadi.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
43-son_1-to’plam_Aprel -2025
ISSN: 3030-3621
10
Boshqa tomondan, Turkiyada so'nggi yillarda islom dinining jamiyatdagi ta'siri
ortib bormoqda. Prezident Rejep Tayyip Erdo'g'an boshchiligida Turkiya hukumati
sunniy islom qadriyatlarini targ'ib qilmoqda va diniy tashkilotlarning jamiyatdagi o'rni
mustahkamlanmoqda. Bu esa Turkiyaning ijtimoiy va siyosiy hayotida diniy
qadriyatlarning ahamiyati oshganini ko'rsatadi .
Xulosa
Din insoniyat tarixida muhim ijtimoiy institut sifatida jamiyatlarning
shakllanishi, rivojlanishi va barqarorligida katta ahamiyatga ega bo'lgan. Sotsiologik
tahlillar orqali dinning ijtimoiy tuzilmalar, madaniyat va iqtisodiyotga ta'siri chuqur
o'rganilgan. Karl Marks dinni ijtimoiy tengsizlikni saqlab qolish vositasi sifatida
ko'rgan bo'lsa, Emil Dyurkgeym uni ijtimoiy birdamlikni ta'minlovchi omil deb
hisoblagan. Maks Veber esa diniy e'tiqodlarning iqtisodiy rivojlanish va kapitalizm
shakllanishidagi rolini tahlil qilgan. Bugungi kunda dunyoning turli mintaqalarida
dinning jamiyatdagi o'rni va ta'siri turlicha namoyon bo'lib, bu mavzuni yanada
chuqurroq o'rganish zaruratini ko'rsatadi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro'yxati
1.
Aminova, S. S. (2024). Maks Veberning sotsiologik nazariyalari din sotsiologiyasi.
Obrazovanie nauka i innovatsionnye idei v mire
, 59(13), 30-37.
2.
Xasanova, D. A. (2023). Emil Dyurkgeym sotsiologiyasi va ijodiy faoliyati.
Zenodo
3.
Kayzen. (n.d.). Maks Veber.
Filosoflar
4.
Anonim. (n.d.). Maks Veber sotsiologiyasi Veberning ijtimoiy faoliyati Ijtimoiy
harakatning ideal turlari.
Azkurs
5.
Greelane. (2020). Nima uchun Emil Dyurkgeym bugungi sotsiologlar uchun
muhim?
6.
Artur Mitsman. (n.d.). Maks Weber.
Encyclopædia Britannica
7.
Weber, M. (1905). Protestant axloqi va "Kapitalizm ruhi". Stiven Kalberg
tomonidan tarjima qilingan (2002), Roxbury Publishing Company.
8.
Bendiks. (n.d.). Siyosiy sotsiologiyaning asosiy tushunchalari.
9.
Allan, K. D. (n.d.). Klassik sotsiologik nazariyadagi tadqiqotlar.
10.
Ritzer, G. (n.d.). Zamonaviy sotsiologik nazariya va uning klassik ildizlari.
