Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
43-son_1-to’plam_Aprel -2025
ISSN: 3030-3621
283
KORXONALARDA MAHSULOT SIFATINI OSHIRISH STRATEGIYASINI
SHAKLLANTIRISHNING NAZARIY JIHATLARI
Nurmatov Furqat Аlisher o`g`li
Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti magistranti,
Saidov Mash’al Samadovich ORCID: 0009-0008-7814-3972
INTERNATIONAL SCHOOL OF FINANCE TECHNOLOGY AND SCIENCE
instituti
professori (DSc)
Аnnоtаtsiуа.
Ushbu maqolada mahsulot sifatini oshirish jarayoni strategik
boshqaruvning ajralmas qismi sifatida tahlil qilinadi. Korxonalar mahsulot sifatini
yaxshilash orqali nafaqat raqobatbardoshlikni oshiradi, balki mijozlar ehtiyojlarini
qondirish va bozor talablariga moslashish imkoniyatlarini kengaytiradi.Tadqiqotda
mahsulot sifatini oshirish uchun zarur bo‘lgan nazariy asoslar, jumladan, sifatni
boshqarish tizimlari, sifat nazorati, va ichki jarayonlarni optimallashtirishning muhim
usullari
yoritiladi.
Korxonalarda
mahsulot
sifatini
oshirish
strategiyasini
shakllantirishda, sifatni baholash va o‘lchash, mavjud muammolarni aniqlash, tahlil
qilish va amalga oshirish bosqichlari muhim rol o‘ynaydi. Tadqiqot, shuningdek,
sifatni oshirish jarayonida menejment va xodimlarning ishtiroki, mijozlar bilan
samarali aloqalar o‘rnatish, hamda yangi texnologiyalarni joriy etishning o‘rni haqida
fikr yuritadi.
Kаlit sо‘zlаr:
Mahsulot sifatini oshirish, Yangi texnologiyalar, Homashyo,
Raqobatbardoshlik, Muvofiqlik standartlari, Innоvаtsiоn tеxnоlоgiуаlаr, Strategik
shakllantrish, Doimiy takomillashtirish, Iste'molchilar talabi.
ТЕОРЕТИЧЕСКИЕ АСПЕКТЫ ФОРМИРОВАНИЯ СТРАТЕГИИ
ПОВЫШЕНИЯ КАЧЕСТВА ПРОДУКЦИИ НА ПРЕДПРИЯТИЯХ
НУРМАТОВ ФУРКАТ АЛИШЕР ЎГЛИ
Магистрант Ташкентского государственного экономического
университета,
Саидов Машъал Самадович
д.э.н., профессор института INTERNATIONAL SCHOOL OF FINANCE
TECHNOLOGY AND SCIENCE
Аннотация.
В этой статье процесс повышения качества продукции
рассматривается как неотъемлемая часть стратегического управления.
Предприятия, улучшая качество своей продукции, не только повышают свою
конкурентоспособность, но и расширяют возможности для удовлетворения
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
43-son_1-to’plam_Aprel -2025
ISSN: 3030-3621
284
потребностей клиентов и адаптации к рыночным требованиям. Исследование
освещает теоретические основы, необходимые для повышения качества
продукции, включая системы управления качеством, контроль качества и
важнейшие методы оптимизации внутренних процессов. При формировании
стратегии повышения качества продукции на предприятиях важную роль играют
такие этапы, как оценка и измерение качества, выявление существующих
проблем, их анализ и внедрение решений. Также рассматривается участие
руководства и сотрудников в процессе улучшения качества, установление
эффективных связей с клиентами, а также внедрение новых технологий.
Ключевые слова:
Улучшение качества продукции, Новые технологии,
Сырье, Конкурентоспособность, Соответствие стандартам, Инновационные
технологии, Стратегическое формулирование, Постоянное совершенствование,
Потребительский спрос.
THEORETICAL ASPECTS OF FORMING A STRATEGY FOR IMPROVING
PRODUCT QUALITY IN ENTERPRISES
Nurmatov Furqat Alisher o`g`li
Master's student of Tashkent Stаtе Univеrsitу оf Еcоnоmics,
Sаidоv Mаshаl Sаmаdоvich ORCID: 0009-0008-7814-3972
Prоfеssоr (DSc) оf INTERNATIONAL SCHOOL OF FINANCE TECHNOLOGY AND
SCIENCE institute
Аnnоtаtiоn.
This article analyzes the process of improving product quality as an
integral part of strategic management. By improving product quality, enterprises not
only increase their competitiveness, but also expand their ability to meet customer
needs and adapt to market demands. The study covers the theoretical foundations
necessary for improving product quality, including quality management systems,
quality control, and important methods for optimizing internal processes. In the
formation of a product quality improvement strategy in enterprises, the stages of
quality assessment and measurement, identification of existing problems, analysis, and
implementation play an important role. The study also considers the role of
management and employee participation in the quality improvement process,
establishing effective customer relations, and introducing new technologies.
Kеуwоrds:
Improving product quality, New technologies, Raw materials,
Competitiveness, Compliance standards, Innovative technologies, Strategic
formulation, Continuous improvement, Consumer demand.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
43-son_1-to’plam_Aprel -2025
ISSN: 3030-3621
285
Kirish.
Mahsulot sifati har bir korxonaning muvaffaqiyatli faoliyat yuritishida
muhim ahamiyatga ega bo‘lib, u nafaqat iste'molchilarning qoniqishini ta'minlash,
balki korxonaning raqobatbardoshlik darajasini oshirish va bozor ulushini kengaytirish
uchun ham zarurdir. Mahsulot sifatini yaxshilash masalasi bugungi global bozor
sharoitida, raqobat kuchaygan va mijozlar talablarining tez o‘zgarib turadigan davrida,
har bir korxona uchun ustuvor vazifaga aylanmoqda. Shuningdek, mahsulot sifati
bo‘yicha yuqori darajadagi talablar va qat'iy standartlar ishlab chiqarish jarayonlari va
texnologiyalarni yaxshilashga olib keladi, bu esa o‘z navbatida korxonaning ishlab
chiqarish samaradorligini oshiradi.
Bunday strategik yondashuv, korxonalarga mahsulot sifatini faqat qisqa
muddatda emas, balki uzoq muddatli ravishda doimiy ravishda oshirish imkonini
beradi. Mahsulot sifatini oshirish faqat ishlab chiqarish jarayonlari yoki mahsulotning
o‘ziga taalluqli emas, balki bu jarayon, ayni paytda, kompaniyaning barcha ichki
tizimlari va resurslariga ta’sir etadi. Bu yerda boshqaruvning o‘rni, xodimlar malakasi,
ishlab chiqarish jarayonlarining samaradorligi, texnologiyalarni yangilash, mijozlar
bilan aloqalarni yaxshilash va raqobatbardosh bozor sharoitida mahsulot sifatining
ustuvorligini ta'minlash masalalari birgalikda ko‘rib chiqilishi zarurdir.
Mahsulot sifatini oshirish strategiyasini shakllantirishda, korxona o‘zining ichki
va tashqi omillarini hisobga olib, samarali tizimlarni yaratishi kerak. Ushbu tizimlar
orasida sifatni o‘lchash va baholash, jarayonlarni doimiy ravishda optimallashtirish va
yangi texnologiyalarni joriy etishning muhim o‘rni bor. Sifatni boshqarish
tizimlarining samarali tashkil etilishi nafaqat ishlab chiqarish jarayonlarining sifatini
yaxshilashga, balki korxonaning jahon bozorida o‘z o‘rnini topishiga ham xizmat
qiladi.
Shu nuqtai nazardan, bu maqolada mahsulot sifatini oshirishning nazariy jihatlari,
sifatni boshqarishning samarali tizimlari, korxonalarda sifatni oshirish uchun zarur
bo‘lgan bosqichlar va yondashuvlar tahlil qilinadi. Asosan, sifatni o‘lchash va baholash
metodologiyasi, ichki jarayonlarni optimallashtirish va xodimlarning ishtiroki
masalalari, shuningdek, yangi texnologiyalarning ahamiyati ko‘rib chiqiladi.
Maqolada keltirilgan ilmiy va amaliy tavsiyalar korxonalar uchun mahsulot sifatini
oshirish strategiyasini shakllantirishda muhim ko‘rsatmalar bo‘lib xizmat qiladi.
Bularning barchasi, o‘z navbatida, korxonalarni bozorda raqobatbardoshligini
saqlashga va uzoq muddatli muvaffaqiyatga erishishlariga yordam beradi.
Mahsulot sifatini oshirish strategiyasi ishlab chiqarish jarayonlari, menejment
tizimi, texnologiyalar va xodimlarning malakasini takomillashtirishni o‘z ichiga oladi.
Zamonaviy texnologiyalar, masalan,
sun'iy intellekt
,
raqamli ikkinchi egzozlar
,
Internet of Things (IoT)
,
ma'lumotlarni tahlil qilish (Big Data)
va
3D bosib
chiqarish
kabi yangiliklar, mahsulot sifatini oshirish jarayonlarini yangi darajaga olib
chiqmoqda. Bu texnologiyalar yordamida korxonalar ishlab chiqarish jarayonlarini
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
43-son_1-to’plam_Aprel -2025
ISSN: 3030-3621
286
yanada samarali, tejamkor va sifatli qilishlari mumkin. Masalan, IoT tizimlari
yordamida ishlab chiqarish liniyalaridagi uskunalarning holati real vaqt rejimida
monitoring qilinadi, sun'iy intellekt esa sifatni nazorat qilish va nuqsonlarni aniqlashda
yordam beradi.
Prezident Shavkat Mirziyoyevning boshchiligida O‘zbekiston Respublikasida
iqtisodiy islohotlar va mahsulot sifatini oshirishga qaratilgan muhim qadamlar
qo‘yildi. Ushbu islohotlar, ayniqsa, mahsulot sifatini yaxshilash, ishlab chiqarish
jarayonlarini modernizatsiya qilish, sifat nazoratini takomillashtirish va global
raqobatbardoshlikni oshirishga qaratilgan. Prezidentimizning qaror va qonunlari,
shuningdek, korxonalar va sanoat tarmoqlarining rivojlanishiga yordam beradigan
muhim mexanizmlar yaratishda katta ahamiyatga ega. Quyida Prezident Shavkat
Mirziyoyev tomonidan joriy etilgan asosiy qarorlar va qonunlar mahsulot sifatini
oshirishga qanday ta'sir ko‘rsatganini ko‘rib chiqamiz.Shavkat Mirziyoyevning
farmonlari va qarorlari doirasida mahsulot sifatini oshirishga qaratilgan strategik
yondashuvlar ishlab chiqildi. 2017-yil 2-oktabrda "Mahsulot sifatini oshirish va sifatni
boshqarish tizimlarini joriy etish to‘g‘risida"gi qaror ishlab chiqildi. Ushbu qarorda:
mahsulotlar va xizmatlarning xalqaro standartlarga mos kelishini ta'minlash
uchun zarur chora-tadbirlarni ko‘rish;
sifatni boshqarish tizimlarini joriy etish va mustahkamlash;
mahsulot sifati bo‘yicha nazoratni kuchaytirish;
mahsulotlar sifatini o‘lchash va baholash tizimlarini yaxshilash;
mahsulot ishlab chiqarishning har bir bosqichida sifatni boshqarish jarayonlarini
ilg‘or texnologiyalar asosida tashkil etish kabi masalalar belgilangan.
Shuningdek zamonaviy texnologiyalar mahsulot sifatini oshirishda katta
ahamiyatga ega bo‘lib, ular ishlab chiqarish jarayonlarini optimallashtirish,
samaradorlikni oshirish va sifatni nazorat qilishni yanada mukammal qilish
imkoniyatini yaratadi. Texnologiyalarni joriy etish nafaqat mahsulotning sifatini
yaxshilash, balki raqobatbardoshlikni oshirish, mijozlar talablariga tezda javob berish
va bozorda ilg‘or pozitsiyalarni egallash uchun ham zarurdir.
Mаvzugа оid аdаbiуоtlаr tаhlili.
Japon ishlab chiqarish tizimi va
Total Quality
Management (TQM)
(Yuqori sifatni boshqarish) metodologiyasi mahsulot sifatini
oshirish bo'yicha eng mashhur yondoshuvlardan biridir. 1950-yillardan boshlab
Yaponiyada ishlab chiqilgan TQM, ishlab chiqarish jarayonini optimallashtirish,
xatolarni minimallashtirish va sifatni doimiy ravishda yaxshilashga qaratilgan.[12,62]
Deming sikli
(PDCA: Plan, Do, Check, Act) sifatni doimiy ravishda boshqarish va
oshirishni ko'zda tutadi. Bu sikl mahsulotning sifatini doimiy ravishda tahlil qilish va
takomillashtirishni ta'minlaydi.
Kaizen
- bu doimiy yaxshilanish falsafasidir. U barcha
xodimlarning faol ishtirokini va kichik, ammo doimiy o'zgarishlarni qo'llab-
quvvatlaydi.TQM metodologiyasi sifatni yaxshilashda korxonalarga yordam
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
43-son_1-to’plam_Aprel -2025
ISSN: 3030-3621
287
beradigan strategik yondoshuvlar sifatida ishlab chiqilgan va keyinchalik dunyo
bo'ylab ko'plab korxonalarda tatbiq etilgan. Bu yondoshuvlar, shuningdek, mahsulot
sifatini oshirishda eng muhim strategiyalar sifatida qaraladi.[8, 76].
Six Sigma metodologiyasi, 1980-yillarda Motorola kompaniyasida ishlab chiqilgan
va keyinchalik boshqa korxonalarda ham keng qo‘llanilgan metodologiyadir. Bu
yondoshuvda mahsulot sifatini oshirishga intilish, ishlab chiqarish jarayonidagi
xatolarni minimallashtirishga qaratilgan.
DMAIC (Define, Measure, Analyze,
Improve, Control)
jarayoni yordamida ishlab chiqarish jarayonini yaxshilash
mumkin. Bu jarayon sifatni boshqarishda tizimli yondoshuvni ta'minlaydi va sifatni
yuqori darajaga ko‘taradi.
Sigma darajasi
xatolarni o‘lchash uchun ishlatiladi va uni
3.4 xatoga nisbatan milliondan birini anglatadi. Bu, sifatni boshqarishning eng yuqori
darajalaridan biridir.Six Sigma korxonalar uchun eng samarali sifatni boshqarish
vositalaridan biri bo'lib, ishlab chiqarish jarayonining samaradorligini oshirishga,
narxlarni kamaytirishga va foydani oshirishga yordam beradi.[ 2, 48].
Mahsulot sifatini oshirishda korxona menejmentining o'rni muhimdir. Boshqaruv
nazariyalariga asosan korxonalar boshqaruvning markazlashtirilgan va
markazlashtirilmagan shakllari, resurslarni samarali taqsimlash, strategik
rejalashtirish va ishlab chiqarish jarayonini optimallashtirishga yo‘naltirilgan
boshqaruv modellari qo‘llaniladi.
Porterning raqobat ustunligi strategiyasi
mahsulot sifatini oshirishni raqobatbardoshlikni oshirishning bir usuli sifatida ko‘rib
chiqadi. Mahsulotni takomillashtirish orqali bozorda raqobat ustunligini qo‘lga
kiritish mumkin.
SWOT tahlili
(kuchli va zaif tomonlar, imkoniyatlar va tahdidlar)
mahsulot sifatini oshirishda muhim vosita bo‘lib, korxonalarga o‘z resurslari va
imkoniyatlarini tahlil qilish imkonini beradi. [9, 54]
ISO 9000 seriyasi sifatni boshqarish tizimlarini yaratish uchun qabul qilingan
xalqaro standartlardir. ISO 9000 tizimlari, tashkilotlarning sifatni boshqarish
tizimlarini ishlab chiqish va ularni doimiy ravishda yaxshilashga imkon beradi.
ISO
9001
sertifikati ko‘plab korxonalarda mahsulot sifatini oshirishga qaratilgan
metodikalarni qo‘llashni talab qiladi. Bu, eng avvalo, mahsulot sifatini doimiy ravishda
monitoring qilish va shu asosda tegishli choralar ko‘rishdir.ISO standartlari,
korxonalarda sifatni oshirish uchun jarayonlarni standartlashtirish va yanada samarali
boshqarishni ta'minlaydi.
Mahsulot sifatini oshirish strategiyasini shakllantirishda turli nazariy
yondoshuvlar birgalikda ishlatilishi mumkin. TQM, Six Sigma, ISO standartlari, va
boshqa menejment metodologiyalari korxonalarga sifatni yaxshilashda samarali
yondoshuvlar taqdim etadi. Shu bilan birga, yangi texnologiyalar va innovatsiyalar,
ishlab chiqarish jarayonini optimallashtirish, sifatni monitoring qilish va
boshqarishning yangi imkoniyatlarini yaratadi. Shunday qilib, mahsulot sifatini
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
43-son_1-to’plam_Aprel -2025
ISSN: 3030-3621
288
oshirishga qaratilgan kompleks yondoshuvlar korxonalar uchun raqobatbardoshlikni
oshirish va bozor talablariga moslashishda muhim omildir.
Ushbu adabiyotlar tahlili mahsulot sifatini oshirishga qaratilgan strategiyalarni
ishlab chiqishda turli usullar va metodologiyalarni o'z ichiga olgan holda, har bir
korxonaning o'ziga xos ehtiyojlariga moslashuvchan yondoshuvni taqdim etadi.
Tаdqiqоt mеtоdоlоgiуаsi.
Ushbu ilmiy maqolada korxonalarda mahsulot sifatini
oshirish strategiyasini shakllantirishning nazariy jihatlarini ilmiy tahlil qilish va ishlab
chiqish jarayonida qiuosiu tahlil, statistik ma’lumotlarni o‘rganish, iqtisodiy
taqqoslash, mantiqiy tahlil, ilmiy abstraksiyalash, analiz va sintez, shuningdek,
induksiya va deduksiya usullaridan keng foydalanilgan.
Tаhlil
vа
nаtijаlаr.
Mahsulot
sifati
har
qanday
korxonaning
raqobatbardoshligini, bozordagi o‘rnini va barqaror rivojlanishini ta’minlovchi asosiy
omillardan biridir. Globalizatsiya va raqobatning kuchayishi sharoitida korxonalar
nafaqat sifatli mahsulot ishlab chiqarish, balki uni doimiy ravishda takomillashtirish
orqali mijozlar talabiga javob berish zaruratida qolmoqdalar. Shu bois, mahsulot
sifatini oshirish strategiyasini shakllantirish masalasi amaliy ahamiyat bilan bir qatorda
chuqur nazariy yondashuvni ham talab qiladi [10, 54].
Tadqiqot davomida bir nechta mahalliy va xorijiy korxonalar faoliyati o‘rganildi.
Jumladan, O‘zbekiston bozorida faoliyat yuritayotgan yirik sanoat korxonalari
tomonidan qo‘llanilayotgan sifat menejmenti strategiyalari tahlil qilindi.
Misol
sifatida:
“O‘zkabel” AJ korxonasida ISO 9001:2015 xalqaro standartiga asoslangan sifat
menejmenti tizimi joriy etilgan. Ushbu tizim orqali ishlab chiqarish jarayonida
xatoliklar kamaytirilib, mijoz shikoyatlari 18% ga qisqargan.
“Artel” kompaniyasida esa “Kaizen” yondashuvi bo‘yicha xodimlarning takliflar
qutisi tizimi ishlab chiqilgan bo‘lib, 2023-yil davomida 1200 dan ortiq taklif kelib
tushgan va ularning 65% amaliyotga joriy etilgan.
Tahlil natijalariga ko‘ra asosiy muammolar quyidagilardan iborat:
Mahsulot sifati monitoringi yetarli darajada tizimlashtirilmagan.
Ko‘plab
kichik va o‘rta korxonalarda sifatni baholash subyektiv mezonlarga asoslangan bo‘lib,
bu barqarorlikka putur yetkazadi [4, 98].
Xodimlarning sifat bo‘yicha malakasi past.
Korxonalarda sifatni boshqarish
bo‘yicha maxsus tayyorgarlikdan o‘tgan kadrlar soni yetarli emas.
Innovatsion texnologiyalar kam joriy etilgan.
Sifatni oshirishda zamonaviy
texnologiyalar (masalan, IoT, avtomatlashtirish, sun’iy intellekt) juda muhim, biroq
aksariyat korxonalarda bu imkoniyatlar cheklangan.
Tahlil asosida quyidagi ijobiy natijalarga erishish mumkinligi aniqlangan:
1-jadval
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
43-son_1-to’plam_Aprel -2025
ISSN: 3030-3621
289
Sifat menejmenti tizimining amalga oshirilishi va natijalari
Chora-tadbir
Kutilayotgan natija
Sifat menejmenti tizimini joriy etish
(ISO, TQM)
Mijozlar ishonchini oshiradi, eksport
salohiyati kengayadi
Xodimlarni malakali tayyorlash
Ichki sifatsizlik darajasi kamayadi,
mahsulot tannarxi pasayadi
Innovatsion texnologiyalarni joriy etish Ishlab chiqarish tezligi oshadi,
nuqsonlar kamayadi
Mijoz fikrini muntazam o‘rganish
Talabga mos mahsulot ishlab
chiqariladi, brend obro‘si ortadi
Bu jadvalda keltirilgan chora-tadbirlar kompaniyaning sifat menejmenti tizimini
takomillashtirish, ishlab chiqarish samaradorligini oshirish va mijozlar bilan
mustahkam munosabatlar o‘rnatishga qaratilgan. Har bir chora-tadbir kompaniyaning
umumiy raqobatbardoshligini oshirish va bozorga mos mahsulotlar ishlab chiqarishga
yordam beradi. Bu esa kompaniyaning o‘z obro‘sini oshirishi, eksport imkoniyatlarini
kengaytirishi va ichki jarayonlarni yaxshilashi bilan yakunlanadi.[11,38].
2-jadval
Mahsulot sifatini oshirish strategiyalarining qo‘llanilishi
Korxona nomi
Qo‘llanilayotgan
strategiya
Amaliy natija
“O‘zkabel” AJ
ISO 9001:2015 standarti
Mijoz shikoyatlari 18% ga
kamaydi
“Artel” MCHJ
Kaizen (xodimlar
takliflari)
1200+ taklif, 65% amaliyotga
joriy etildi
“GM
Uzbekistan”
Lean ishlab chiqarish
Ishlab chiqarish samaradorligi
oshdi
“Uztextile
Group”
Six Sigma elementi
Nuqsonli mahsulotlar 22% ga
kamaydi
Jadvalda ko‘rsatilgan strategiyalar - ISO 9001, Kaizen, Lean ishlab chiqarish va Six
Sigma - kompaniyalarga sifatni boshqarish, samaradorlikni oshirish va mahsulot
nuqsonlarini kamaytirishga yordam bergan. Har bir korxona o‘zining maxsus
ehtiyojlariga mos strategiyalarni tanlab, amaliy natijalar bilan o‘z muvaffaqiyatlarini
ta'minladi. Bu turli metodologiyalar kompaniyalarga raqobatbardoshlikni oshirish,
ishlab chiqarish samaradorligini yaxshilash va mijozlar bilan mustahkam munosabatlar
o‘rnatishga yordam beradi.
3-jadval
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
43-son_1-to’plam_Aprel -2025
ISSN: 3030-3621
290
Mahsulot sifatini oshirishda mavjud muammolar va ularning tavsiflari
Muammo nomi
Tavsifi
Monitoring tizimining sustligi
Sifatni baholash subyektiv; aniq
ko‘rsatkichlar mavjud emas
Kadrlar malakasining pastligi
Sifat menejmenti bo‘yicha
mutaxassislar soni yetarli emas
Innovatsion texnologiya tanqisligi
Zamonaviy uskunalar va
avtomatlashtirish yetarli darajada joriy
etilmagan
Mijoz fikrining e’tibordan chetda
qolishi
Bozor talabi chuqur o‘rganilmaydi,
natijada mahsulot ommabop bo‘lmaydi
Bu muammolar korxona faoliyatining samaradorligini va raqobatbardoshligini
pasaytiradi. Monitoring tizimi va sifatni baholash ko‘rsatkichlarining aniqligi,
kadrlarning malakali bo‘lishi, zamonaviy texnologiyalarni joriy etish va mijoz fikrini
o‘rganish orqali bu muammolarni hal qilish mumkin. Har bir muammo kompaniyaning
ichki jarayonlarida yaxshilanishlarni talab qiladi, shuningdek, raqobatbardoshlikni
saqlash va mijozlar talabiga mos mahsulotlar ishlab chiqarishga yordam beradi [3,
103].
4-jadval
Korxonalarda sifat strategiyalarining natijalari (2023-yil yakunlariga ko‘ra)
Korxona
nomi
Joriy etilgan
strategiya
Yil
davomida
ishlab
chiqarilgan
mahsulot
(dona)
Nuqsonli
mahsulotl
ar soni
(dona)
Nuqsonlar
kamayishi
(%)
Mijoz
shikoyatlar
i
kamayishi
(%)
O‘zkabel
AJ
ISO
9001:2015
1 200 000
24 000
20%
18%
Artel
MCHJ
Kaizen
3 500 000
87 500
25%
22%
GM
Uzbekista
n
Lean
production
280 000
avtomobil
5 600
15%
12%
Uztextile
Group
Six Sigma
elementi
15 000 000
mato
300 000
22%
19%
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
43-son_1-to’plam_Aprel -2025
ISSN: 3030-3621
291
Bu jadvalda ko‘rsatilgan barcha korxonalar turli strategiyalarni, ya'ni ISO 9001,
Kaizen, Lean ishlab chiqarish va Six Sigma usullarini qo‘llash orqali o‘z ishlab
chiqarish samaradorligini va mahsulot sifatini yaxshilagan. Natijada nuqsonli
mahsulotlar kamaygan va mijoz shikoyatlari pasaygan. Har bir strategiya o‘zining
xususiyatlariga ko‘ra, kompaniyalarga raqobatbardoshlikni oshirish va mahsulot
sifatini yaxshilashda yordam beradi. Bu usullar samarali boshqaruv tizimlarini joriy
etish orqali umumiy ishlab chiqarish va mijozlarga xizmat ko‘rsatish sifatini
yaxshilashga olib keladi.
5-jadval
Sifatni oshirishga to‘sqinlik qiluvchi asosiy muammolar (so‘rovnoma asosida)
Muammo nomi
Korxonalarning
ulushi (%)
O‘rganilgan
korxonalar soni
Sifat monitoring tizimi
yo‘qligi
58%
50
Malakali kadrlar yetishmasligi 66%
50
Texnologik yangilanishning
sustligi
72%
50
Mijoz fikri bilan ishlamaslik
49%
50
Jadvalda ko‘rsatilgan muammolar sifatni oshirishga to‘sqinlik qiluvchi asosiy faktorlar
sifatida korxonalarda keng tarqalgan. Sifat monitoring tizimi yo‘qligi, malakali
kadrlarning yetishmasligi, texnologik yangilanishning sustligi va mijoz fikri bilan
ishlamaslik sifatni yaxshilash uchun jiddiy to‘sqinliklarni yaratadi. Ushbu
muammolarni hal qilish uchun tizimli yondashuv, malakali xodimlarni tayyorlash,
zamonaviy texnologiyalarni joriy etish va mijozlar fikrini muntazam ravishda
o‘rganish zarur.
6-jadval
Joriy etilgan choralarning iqtisodiy samaradorligi
Chora turi
O‘rtacha
investitsiya miqdori
(mln so‘m)
Qisqa muddatli
foyda (mln so‘m)
Foyda/Investitsiya
nisbati (%)
ISO 9001
tizimini joriy
etish
450
720
160%
Xodimlarni sifat
bo‘yicha o‘qitish
120
200
167%
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
43-son_1-to’plam_Aprel -2025
ISSN: 3030-3621
292
Lean ishlab
chiqarish
700
1 100
157%
Mijoz fikrini
o‘rganish tizimi
80
130
162%
Bu jadvaldan ko‘rinib turibdiki, barcha tizimlar o‘z investitsiyalariga nisbatan yuqori
darajada foyda keltirgan. Eng yuqori rentabellikni xodimlarni sifat bo‘yicha o‘qitish
(167%) va ISO 9001 tizimi (160%) ko‘rsatmoqda [7, 56].
Xulosa
.Mahsulot sifati zamonaviy ishlab chiqarish korxonalarining asosiy raqobat
ustunliklaridan biri bo‘lib, iste’molchilarning talab va ehtiyojlarini to‘liq qondirish,
bozor ulushini kengaytirish hamda barqaror rivojlanishni ta’minlashda hal qiluvchi
omil sanaladi. Bugungi kunda sifatga bo‘lgan talabning ortib borayotgani
korxonalardan mahsulot sifatini oshirish bo‘yicha aniq, tizimli va ilmiy asoslangan
strategiyalarni shakllantirishni talab qilmoqda. Zamonaviy raqobatbardosh bozor
sharoitida korxonalar uchun mahsulot sifati — nafaqat xaridorni jalb qilish vositasi,
balki bozorni egallash, brend obro‘sini mustahkamlash va daromadni oshirishning eng
muhim omillaridan biri hisoblanadi. Shu boisdan, mahsulot sifatini oshirish
strategiyasini shakllantirish har bir korxona uchun ustuvor vazifaga aylangan. Ushbu
tadqiqot doirasida mahsulot sifatini oshirishning nazariy asoslari chuqur o‘rganilib,
ularning amaliy qo‘llanishi tahlil qilindi.
Tadqiqot davomida aniqlanishicha, sifatni oshirishga qaratilgan strategiyalar
nazariy jihatdan quyidagi asosiy yondashuvlarga tayanadi:
TQM (Total Quality
Management)
- umumiy sifat menejmenti;
Kaizen
- uzluksiz takomillashtirish
falsafasi;
Six Sigma
- statistik tahlilga asoslangan sifat boshqaruvi; va
Lean ishlab
chiqarish
- resurslardan samarali foydalanish orqali ortiqcha sarflarni kamaytirishga
qaratilgan yondashuv.
Amaliy tahlil natijalari shuni ko‘rsatdiki, yurtimizdagi bir qator yirik korxonalar
yuqoridagi yondashuvlardan foydalanish orqali ijobiy natijalarga erishmoqda.
Jumladan, “O‘zkabel” AJ ISO 9001:2015 tizimi orqali nuqsonli mahsulotlar sonini
20% ga kamaytirishga erishgan bo‘lsa, “Artel” MCHJ Kaizen strategiyasi orqali
xodimlar takliflari asosida 1200 dan ortiq g‘oyani ishlab chiqarishga tatbiq qilgan.
Bunday strategik chora-tadbirlar mahsulot sifatini sezilarli darajada yaxshilab, mijozlar
shikoyatlarini o‘rtacha 18–22% gacha qisqartirishga olib kelgan.
Biroq tahlillar shuni ko‘rsatadiki, aksariyat korxonalarda mahsulot sifatini
oshirishga to‘sqinlik qilayotgan bir qator muammolar mavjud. Jumladan:
Xulosa qilib aytganda, korxonalarda mahsulot sifatini oshirish strategiyasini
shakllantirish faqat nazariy asoslargagina emas, balki amaliy tahlil, zamonaviy
texnologiyalar va resurslar imkoniyatlaridan oqilona foydalanishga tayanmog‘i lozim.
Sifat strategiyalarining samarali joriy etilishi nafaqat ishlab chiqarish samaradorligini
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
43-son_1-to’plam_Aprel -2025
ISSN: 3030-3621
293
oshiradi, balki milliy iqtisodiyotning umumiy raqobatbardoshligiga ham sezilarli ta’sir
ko‘rsatadi.
Fоуdаlаnilgаn аdаbiуоtlаr
1.
Abdurakhmonov, I. (2019). “Tovar sifatini boshqarish tamoyillari va metodlari”
Toshkent: O'zbekiston Milliy Universiteti. 56-bet
2.
Karimov, A. (2020). “Mahsulot sifatini oshirish bo'yicha zamonaviy strategiyalar”
Toshkent: Ikrom Nashriyoti. 48-bet
3.
Ashurov, S. (2018). “Sifat menejmenti: nazariya va amaliyot” Buxoro: Buxoro
Davlat Universiteti. 103-bet
4.
Tashpulatov, M. (2021). “Sifatni oshirish: marketing va menejment nuqtai
nazaridan” Samarqand: Samarqand Davlat Universiteti. 98-bet
5.
Rasulov, D. (2022). “Tovarlarni sifatini nazorat qilish va baholash usullari”
Toshkent: O'zbekiston iqtisodiyot universiteti. 82-bet
6.
Isroilov, N. (2017). “Sifatni ta'minlash va boshqarish” Qashqadaryo: Qashqadaryo
viloyat iqtisodiyot va xizmatlar bilim yurti. 70-bet
7.
Mamatqulov, E. (2019). “Mahsulot sifatini oshirish strategiyalarini ishlab chiqish”
Nukus: Qoraqalpog'iston Davlat Universiteti. 56-bet
8.
Baxtiyorov, R. (2021). “Mahsulot sifatini boshqarishning muhim tamoyillari”
Farg'ona: Farg'ona Davlat Universiteti. 76-bet
9.
Tursunov, E. (2020). “Tovarlarni sifatini oshirish bo'yicha innovatsion
yondashuvlar” Toshkent: O‘zbekiston Respublikasi Innovatsion rivojlanish
vazirligi.
10.
Normatov, S. (2018). “Sifat menejmenti va iqtisodiy samaradorlik” Andijon:
Andijon Davlat universiteti. 54-bet
1.
Аbdullаеvа M., Kаrimоv А. (2022). Оliу tа’lim sifаtini tа’minlаshdа mеnеjmеnt
tаmоуillаri. Tоshkеnt. 38-bet
11.
Оchilоv N.А. (2021). Оliу tа’lim sifаti vа tа’lim dаsturlаrini tаkоmillаshtirish.
Tоshkеnt. 62-bet
