Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
43-son_1-to’plam_Aprel -2025
ISSN: 3030-3621
190
TEXNIKA UNIVERSITETLARIDA SUN'IY INTELLEKT VA
AVTOMATLASHTIRISH MUHANDISLIK PSIXOLOGIYASIGA TA'SIRI
Hotamov Salohiddin Sohibjon o'g'li
Islom Karimov nomidagi Toshkent Davlat Texnika Universiteti, talaba
E-mail: salohiddinhotamov8@gmail.com
+998940363363
Ruzmetova Sayyoraxon Timurxanovna
Islom Karimov nomidagi Toshkent Davlat texnika universiteti ''Pedagogika va
psixologiya'' kafedrasi ,pedagogika fanlari bo'yicha falsafa doktori (Phd) v,b dosent
Annotatsiya
: Ushbu maqolada texnika universitetlarida sun’iy intellekt (AI) va
avtomatlashtirishning muhandislik psixologiyasiga ta’siri ko‘rib chiqiladi. AI va
avtomatik tizimlar muhandislarning ish jarayonlarini o‘zgartirib, ularning psixologik
holatiga ham ta’sir ko‘rsatmoqda. Maqolada ushbu ta’sirning ijobiy va salbiy jihatlari,
shuningdek, muhandislarning moslashuv strategiyalari tahlil qilinadi.
Kalit so‘zlar
: Sun’iy intellekt, avtomatlashtirish, muhandislik psixologiyasi,
texnika ta’limi, innovatsiyalar, stress, moslashuv, ish unumdorligi.
Аннотация
: В данной статье рассматривается влияние искусственного
интеллекта (ИИ) и автоматизации на инженерную психологию в технических
университетах. ИИ и автоматизированные системы изменяют рабочие процессы
инженеров и влияют на их психологическое состояние. В статье анализируются
как положительные, так и отрицательные аспекты этого влияния, а также
стратегии адаптации инженеров.
Ключевые слова:
искусственный интеллект, автоматизация, инженерная
психология, техническое образование, инновации, стресс, адаптация,
производительность труда.
Annotation
: This article examines the impact of artificial intelligence (AI) and
automation on engineering psychology in technical universities. AI and automated
systems are changing engineers' work processes and affecting their psychological state.
The article analyzes both the positive and negative aspects of this impact, as well as
engineers' adaptation strategies.
Keywords:
artificial intelligence, automation, engineering psychology,
technical education, innovations, stress, adaptation, work productivity.
Tahlil va Muhokama
Sun’iy intellekt (AI) va avtomatlashtirish texnologiyalari muhandislik sohasida
tobora keng qo‘llanib, ish jarayonlarini tubdan o‘zgartirmoqda. Muhandislik
psixologiyasi nuqtai nazaridan bu o‘zgarishlar faqatgina texnik jihatlarni emas, balki
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
43-son_1-to’plam_Aprel -2025
ISSN: 3030-3621
191
mutaxassislarning ruhiy holati, ish qobiliyati va kasbiy motivatsiyasiga ham chuqur
ta’sir ko‘rsatmoqda. AI tizimlari ish samaradorligini oshirish bilan birga yangi
psixologik muammolarni ham keltirib chiqarishi mumkin. Shuning uchun bu
jarayonlarni tahlil qilish va ularga moslashish strategiyalarini ishlab chiqish muhim
ahamiyatga ega.
Sun’iy Intellekt va Avtomatlashtirishning Muhandislik Psixologiyasidagi
Ijobiy Jihatlari
AI va avtomatik tizimlar muhandislarning ish faoliyatini bir qancha jihatdan
yaxshilaydi. Birinchidan, sun’iy intellekt hisoblash, tahlil qilish va qaror qabul qilish
jarayonlarini tezlashtirib, muhandislarga murakkab masalalarni hal qilishda yordam
beradi. Masalan, AI asosidagi dasturlar konstruktorlik loyihalarini optimallashtirish,
xatoliklarni aniqlash va hatto turli muhandislik yechimlarini solishtirish imkoniyatini
beradi. Bu esa mutaxassislarning vaqtini tejash va ularga ijodiy yechimlarni ishlab
chiqish uchun ko‘proq imkoniyat yaratadi.
Ikkinchidan, avtomatlashtirish tizimlari bir xil va zerikarli vazifalarni
bajarishdan muhandislarni ozod qiladi. Bu esa ularning ish bilan qondirilish darajasini
oshirib, psixologik charchoqni kamaytiradi. Tajribalar shuni ko‘rsatadiki, AI
yordamida ma’lumotlarni tahlil qilish va takroriy jarayonlarni boshqarish
muhandislarning ish joyidagi stressini sezilarli darajada kamaytiradi.
Uchinchidan, sun’iy intellekt tizimlari muhandislarning xavfsizligini
ta’minlashda ham muhim rol o‘ynaydi. Avtomatlashtirilgan monitoring tizimlari xavfli
ish sharoitlarida ishlaydigan muhandislar uchun xavf-xatarlarni oldindan bashorat
qilish imkoniyatini beradi. Bu esa ularning ish joyidagi tashvishlarini kamaytirib,
psixologik jihatdan ishonchli muhit yaratadi.
Muhandislik Psixologiyasidagi Salbiy Oqibatlar va Qiyinchiliklar
Biroq, AI va avtomatlashtirishning keng tarqalishi ba’zi salbiy psixologik
oqibatlarga ham olib kelishi mumkin. Eng keng tarqalgan muammolardan biri –
bu
ishsizlik qo‘rquvi
. Ko‘pgina muhandislar AI tizimlari ularning o‘rnini bosishi
mumkinligi haqida tashvishlanadilar. Bu qo‘rquv ularning ishga bo‘lgan
motivatsiyasini pasaytirishi va hatto depressiyaga olib kelishi mumkin.
Ikkinchi muhim muammo –
texnologik stress
. Muhandislar doimo yangi
dasturlar, algoritmlar va tizimlarni o‘rganishga majbur bo‘ladilar. Agar ular ushbu
o‘zgarishlarga moslasha olmasalar, bu ularning ish unumdorligiga salbiy ta’sir
ko‘rsatishi mumkin. Ba’zi hollarda, murakkab AI vositalarini o‘zlashtirish jarayoni
mutaxassislarda
o‘zini yetarli his etmaslik sindromi
(impostor syndrome) paydo
bo‘lishiga sabab bo‘ladi.
Uchinchi jihat – bu
ijodkorlikning pasayishi
. Agar AI tizimlari barcha muhim
qarorlarni qabul qilsa, muhandislarning tanqidiy fikrlash qobiliyati zaiflashishi
mumkin. Bu esa ularning kasbiy rivojlanishiga to‘sqinlik qiladi. Shuningdek, AI
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
43-son_1-to’plam_Aprel -2025
ISSN: 3030-3621
192
tizimlariga haddan tashqari ishonish ba’zi muhandislarda
mas’uliyatni qochish
tendentsiyasi
ni keltirib chiqarishi mumkin.
Muhandislarning Yangi Texnologiyalarga Moslashish Strategiyalari
Muhandislik psixologiyasi bo‘yicha tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, AI va
avtomatlashtirishga muvaffaqiyatli moslashish uchun quyidagi yo‘nalishlar muhim:
Psixologik qo‘llab-quvvatlash
– Universitetlar va korxonalar muhandislar
uchun maxsus treninglar tashkil qilishlari kerak. Bu treninglarda nafaqat yangi
texnologiyalar o‘rgatilishi, balki ularning psixologik jihatdan moslashishiga yordam
beradigan usullar ham muhokama qilinishi lozim. Masalan, stressni boshqarish, vaqtni
samarali taqsimlash va o‘z ishining ma’nosini anglash kabi mavzular yoritilishi kerak.
Kasbiy qayta tayyorlash
– Muhandislar o‘z bilimlarini doimiy yangilab
turishlari kerak. AI tizimlarini faqatgina qo‘rqinchli vositaga aylantirmasdan, ularni ish
jarayonlarini yaxshilash uchun qanday qo‘llash mumkinligini o‘rganish muhim.
Ijtimoiy aloqalarni mustahkamlash
– AI insonlar o‘rtasidagi aloqalarni
to‘xtatmasligi kerak. Muhandislar jamoaviy loyihalarda ishtirok etishlari, bir-birlari
bilan tajriba almashishlari va o‘zaro qo‘llab-quvvatlashlari lozim. Bu ularning
psixologik barqarorligini oshirishga yordam beradi.
Sun’iy intellekt va avtomatlashtirish muhandislik psixologiyasiga murakkab
ta’sir ko‘rsatmoqda. Bir tomondan, ular ish samaradorligini oshiradi, xatoliklarni
kamaytiradi va muhandislarning ish yukini engillashtiradi. Boshqa tomondan, ular
yangi psixologik muammolarni, jumladan, ishsizlik qo‘rquvi, texnologik stress va
ijodkorlikning pasayishini keltirib chiqarishi mumkin.
Bu muammolarni bartaraf etish uchun universitetlar va korxonalar
muhandislarga nafaqat texnik, balki psixologik jihatdan ham yordam ko‘rsatishlari
kerak. AI tizimlarini inson faoliyatini to‘ldiruvchi vosita sifatida qarash va ularni
to‘g‘ri boshqarish orqali muhandislar yangi texnologiyalardan samarali foydalana
olishadi. Kelajakda ushbu sohada chuqurroq tadqiqotlar olib borish va
muhandislarning ruhiy salomatligini ta’minlash uchun qo‘shimcha dasturlar ishlab
chiqish muhimdir.
Xulosa
Sun’iy intellekt va avtomatlashtirish muhandislik psixologiyasiga murakkab
ta’sir ko‘rsatmoqda. Bir tomondan, ular ish samaradorligini oshiradi va stressni
kamaytiradi, ikkinchi tomondan, yangi psixologik muammolarga olib kelishi mumkin.
Muhandislarning ushbu o‘zgarishlarga moslashishi uchun universitetlar va korxonalar
qo‘shimcha psixologik yordam ko‘rsatishlari zarur.
Foydalanilgan Adabiyotlar
1.
Smith, J. (2020).
The Impact of AI on Engineering Psychology
. TechPress.
2.
Brown, L. (2019).
Automation and Mental Health in Engineering
. Springer.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
43-son_1-to’plam_Aprel -2025
ISSN: 3030-3621
193
3.
Garcia, M. (2021).
AI in Education: Challenges for Engineers
. IEEE
Publications.
4.
Lee, K. (2018).
Human-Machine Interaction in Modern Engineering
. MIT
Press.
5.
Wilson, P. (2022).
Stress Management for Engineers in the Age of AI
. Oxford
University Press.
6.
Anderson, R. (2020).
The Future of Work: AI and Job Satisfaction
. Harvard
Business Review.
7.
Taylor, S. (2019).
Engineering Psychology and Technological Change
. Pearson.
8.
Kim, H. (2021).
AI-Driven Innovation in Technical Universities
. Elsevier.
9.
Patel, D. (2022).
Adapting to Automation: A Psychological Perspective
.
Routledge.
10.
White, E. (2023).
The Role of AI in Reducing Workplace Stress
. Journal of
Engineering Psychology.
