Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
43-son_2-to’plam_Aprel -2025
ISSN: 3030-3621
141
O‘QITUVCHI VA O‘QUVCHILARDA KOMMUNIKATIV QOBILIYAT
TUZILMASI VA UNING PSIXOLOGIK ASOSLARI
Xasanova Farida Shodiyarovna
Annotatsiya:
Ushbu maqolada o‘qituvchi va o‘quvchilarning kommunikativ
qobiliyatlari, ularning shakllanish omillari hamda psixologik asoslari tahlil etilgan.
Komunikatsiya
jarayoni
nafaqat
axborot
almashinuvi,
balki
shaxslararo
munosabatlarning barqaror shakllanishiga xizmat qiluvchi muhim ijtimoiy-psixologik
jarayon sifatida qaraladi. O‘qituvchining samarali muloqot olib borish ko‘nikmalari
o‘quvchilarda o‘z fikrini aniq, ravon ifoda eta olish, ijtimoiy muhitga moslashish,
emotsional barqarorlik kabi muhim fazilatlarning shakllanishiga xizmat qiladi.
Shuningdek, maqolada kommunikativ qobiliyat tuzilmasi – nutqiy madaniyat, tinglash
malakasi, mimika va jestlardan foydalanish, ijtimoiy intuitsiya va refleksiya kabi
tarkibiy qismlar asosida ochib berilgan. Bu qobiliyatlarning rivojlanish bosqichlari,
yosh xususiyatlariga mos psixologik yondashuvlar ham ko‘rib chiqilgan.
Kalit so‘zlar:
Kommunikativ qobiliyat, o‘qituvchi, o‘quvchi, muloqot,
psixologik asoslar, shaxslararo munosabat, nutqiy madaniyat, refleksiya.
Zamonaviy ta’lim jarayonida o‘qituvchi va o‘quvchi o‘rtasidagi samarali
kommunikatsiya muhim o‘rin tutadi. O‘zaro muloqot vositasida bilim, ko‘nikma va
malakalar uzatiladi, tarbiyaviy ta’sir amalga oshiriladi va ijtimoiy moslashuv
ta’minlanadi. Shuning uchun kommunikativ qobiliyat nafaqat o‘qituvchida, balki
o‘quvchida ham shakllanishi lozim bo‘lgan asosiy psixologik fazilat hisoblanadi.
1
Bugungi kunda mustaqil O‘zbekistonning jahon hamjamiyatida o‘z o‘rniga ega
bo‘lib borayotgani quvonarlidir. Uning kelajakdagi taraqqiyoti, yuksalishi esa, avvalo,
hozirgi yosh avlodning kamoloti bilan bevosita bog‘liqdir. Shuning uchun bugungi
yoshlar har tomonlama yetuk, o‘ziga, boshqalarga, jamiyat va atrof-muhitga ongli
munosabat bildira oladigan, mustaqil fikrlaydigan, ijodiy yondashuvga ega,
tashabbuskor va tadbirkor bo‘lib yetishishi zarur. Ushbu sifatlarning shakllanishi esa,
o‘z navbatida, o‘qituvchining ta’lim-tarbiya jarayonini samarali tashkil eta olishi
hamda o‘quvchilar bilan to‘g‘ri munosabat o‘rnata bilishiga bog‘liqdir.
Kommunikativ qobiliyat deganda, pedagogik jarayonda muloqot qilishga
layoqatlilik tushuniladi. Psixologik adabiyotlarda bu qobiliyat turlicha shakllarda
namoyon bo‘lishi ta’kidlanadi. Jumladan:
Insonning boshqani anglay olish qobiliyati – bu shaxs sifatida qaralayotgan
insonning o‘ziga xos jihatlarini, motivatsiya va ehtiyojlarini tushunish, uning tashqi
1
Azizxo‘jayeva. N. N. Pedogogik texnologiya va mahorat. - Toshkent. Nizomiy nomidagi TDPU, 2006.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
43-son_2-to’plam_Aprel -2025
ISSN: 3030-3621
142
xatti-harakatlarida ichki kechinmalarini ko‘ra bilish, yuz ifodasi, qo‘l va gavda
harakatlarini talqin qila olish qobiliyatidir.
Insonning o‘zini anglay olishi – bu o‘z bilim va salohiyatini, xarakterini baholay
olish, boshqalar tomonidan qanday qabul qilinishini his qila olishdan iborat.
Muloqot holatini to‘g‘ri baholash – bu mavjud vaziyatni chuqur kuzatish, unga
xos belgilarni ajratib olish, diqqatni kerakli nuqtalarga qaratish va jarayonning
ijtimoiy-psixologik mohiyatini to‘g‘ri anglash qobiliyatidir.
Ta’lim va tarbiya jarayonida o‘qituvchining pedagogik ta’sir ko‘rsatish usullari
orasida quyidagilar muhim ahamiyatga ega: talab qo‘yish, istiqbolni ko‘rsatish,
rag‘batlantirish va jazo choralarini qo‘llash, jamoatchilik fikridan foydalanish. Talab –
bu o‘qituvchining o‘quvchiga nisbatan shaxsiy yondashuvi sifatida namoyon bo‘lib,
unda o‘quvchining harakatlari nazorat ostida bo‘ladi, ijobiy xatti-harakatlar
rag‘batlantiriladi, salbiy jihatlar esa o‘z vaqtida to‘xtatiladi.
Kommunikativ qobiliyat – bu insonning atrofdagilar bilan mazmunli, samarali,
ijobiy ruhda muloqot qilish qobiliyatidir. U nutqiy faoliyat, tinglash, neverbal
vositalardan foydalanish, emotsional sezgirlik va ijtimoiy tajriba kabi tarkibiy
qismlardan iborat. Ushbu qobiliyatlar rivojlanganda shaxs o‘z fikrini aniq ifoda eta
oladi, boshqalarni tushunadi va ularga moslashadi.
O‘qituvchi uchun kommunikativ qobiliyat quyidagilarni o‘z ichiga oladi:
Nutqiy madaniyat: aniq, ravon, tushunarli nutq.
Didaktik muloqot ko‘nikmasi: bilimni tushunarli tarzda yetkazish.
Empatiya: o‘quvchini his qilish va tushunish.
Psixologik moslashuv: turli xulqli o‘quvchilar bilan ishlay olish.
Neverbal vositalardan (mimika, jest, tana harakati) foydalanish.
O‘quvchilarda bu qobiliyat quyidagicha rivojlanadi:
1.
Faol tinglash va fikr bildirish ko‘nikmalari orqali.
2.
Guruhiy ishlarda ishtirok etish orqali.
3.
O‘yinli va rolli mashg‘ulotlar orqali.
4.
O‘qituvchi bilan ochiq muloqot orqali.
O‘qituvchining har qanday tarbiyaviy ta’siri o‘quvchilarning ruhiyatiga ko‘p
yo‘nalishda ta’sir ko‘rsatadi. Bu ta’sir orqali o‘quvchilarda ijobiy hissiyotlar, to‘g‘ri
xulq-atvor, munosabatlar va xatti-harakatlar shakllanadi hamda mustahkamlanadi.
Biroq, ishonch hosil qilish va tushuntirish usullari turlicha bo‘lishi mumkin. Yoshlar
ijtimoiy muhit hamda tabiat bilan faol aloqada bo‘lib, bu o‘zaro ta’sir ularda yangi
bilimlar, ishonch va axloqiy me’yorlar shakllanishiga olib keladi.
O‘qituvchi tarbiyaviy jarayonda o‘quvchilarning o‘zaro ta’siri, ularning
kommunikativ aloqalari va faoliyatlari o‘rtasidagi bog‘liqlikni e’tibordan chetda
qoldirmasligi zarur. Sinf jamoasiga va har bir o‘quvchiga pedagogik ta’sir o‘tkazishda
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
43-son_2-to’plam_Aprel -2025
ISSN: 3030-3621
143
muvaffaqiyatga erishish uchun, o‘qituvchi o‘quvchilar o‘rtasidagi munosabatlarni
puxta rejalashtirib, sinfdagi psixologik muhitni ijobiy tomonga o‘zgartirishi kerak.
Tarbiyaviy munosabatlar tizimi mukammal va to‘g‘ri tashkil etilgan bo‘lsa, bu
yosh avlodning qalbi va ongini asrab-avaylash, ularni milliy hamda umuminsoniy
qadriyatlar ruhida tarbiyalashga xizmat qiladi. Buning uchun o‘qituvchi har bir
o‘quvchining ruhiy holatini chuqur o‘rganishi, ularning ichki imkoniyatlarini bilishi,
ular bilan fikr almashishi, tuyg‘ularini tushunishi va dardlariga hamdard bo‘lishi lozim.
Pedagogik munosabatlarda muvaffaqiyatga erishish uchun o‘qituvchi
quyidagilarga e’tibor qaratishi kerak:
o‘quvchilar bilan bo‘ladigan munosabatni oldindan loyihalab chiqishi;
sinf jamoasining xususiyatlarini ilgari bilib olishi;
samimiylik va hamjihatlikka asoslangan munosabatlar o‘rnatishi;
yetakchilik pozitsiyasini demokratik tamoyillar asosida oqilona
boshqarishi.
Xulosa qilib aytganda, o‘qituvchi va o‘quvchilar o‘rtasidagi muloqot sifati ta’lim
samaradorligini belgilovchi muhim omillardandir. Kommunikativ qobiliyatlarning
to‘g‘ri shakllanishi va rivojlanishi nafaqat bilim olish, balki barkamol shaxs tarbiyasida
ham asosiy ro‘l o‘ynaydi. Bu esa psixologik yondashuvlarga asoslangan metodlar bilan
ta’minlanadi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Azizxo‘jayeva. N. N. Pedogogik texnologiya va mahorat. - Toshkent. Nizomiy
nomidagi TDPU, 2006.
2.
B. X. Xodjayev. Umumiy pedagogika nazaryasi va amaliyoti. Toshkent, 2017.
3.
Khaydarov, S. A. (2021). The role of the use of fine arts in teaching the history of
the country. International scientific and practical conference. CUTTING EDGE-
SCIENCE. In Conference Proceedings (pp. 41-43).
