Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
43-son_2-to’plam_Aprel -2025
ISSN: 3030-3621
126
TABIIY FANLARNI O'QITISHDA O'QUVCHILARNING ILMIY
DUNYOQARASHINI SHAKLLANTIRISH
Kurbanova Dilfuza
Namangan davlat pedagogik instituti
Boshlang’ich ta’lim mutaxassisligi magistranti
Najimov Akmaljon
Biologiya fanlari bo’yicha falsafa doktori (PhD), dotsent v.v.b.
Annotatsiya.
Mazkur maqolada boshlang'ich ta'lim tizimida tabiiy fanlarni
o'qitish orqali o'quvchilarda ilmiy dunyoqarashni shakllantirishning nazariy asoslari,
amaliy yo'nalishlari va pedagogik metodikasi tahlil qilingan. Ilmiy dunyoqarash
deganda o‘quvchining atrof-muhit hodisalarini ilmiy asosda tushunish, ularni tahlil
qilish, sabab-oqibat bog‘liqliklarini anglash va ilmiy xulosalar chiqarish qobiliyatlari
nazarda tutiladi. Maqola davomida Rossiya, AQSh va O‘zbekistonda chop etilgan
nufuzli manbalar asosida tahlil va solishtirma yondashuvlar qo‘llanilgan. Ushbu
maqolada o‘quvchilarning ilmiy tafakkurini shakllantirishga xizmat qiluvchi
zamonaviy ta'lim texnologiyalari, STEAM yondashuvi, kompetensiyaviy yondashuv
asosida olib borilgan o‘rganishlar haqida so‘z yuritiladi. Tadqiqotda kuzatuv, suhbat,
so‘rovnoma, eksperiment va nazariy-metodik tahlil metodlaridan foydalanildi.
Kalit so'zlar:
Boshlang'ich ta'lim, tabiiy fanlar, ilmiy dunyoqarash, metodika,
ilmiy tafakkur, amaliy tajriba, STEAM, kompetensiyaviy yondashuv, ta'lim
texnologiyalari.
Kirish
XXI asrda insoniyat oldida turgan global muammolar – ekologik inqiroz,
texnologik taraqqiyot, sun'iy intellektning rivojlanishi – yosh avloddan ilmiy
tafakkurga asoslangan qarashni talab etmoqda. Ilm-fan taraqqiyoti, sun'iy yo‘ldoshlar
orqali fazoni tadqiq etish, genetik muhandislik, global iqlim o‘zgarishlari va boshqa
omillar zamonaviy maktabda o‘quvchilarning ilmiy asoslangan qarashlarini
shakllantirish zarurligini taqozo etadi.
Shu boisdan, boshlang‘ich ta’limda o‘quvchilarning ilmiy dunyoqarashini
shakllantirish dolzarb masalaga aylandi. Boshlang‘ich ta’lim bosqichi – bu bola
tafakkurining shakllanishidagi eng muhim bosqichlardan biri bo‘lib, ayni vaqtda fan
asoslarini chuqur va to‘g‘ri tushunish uchun zamin hozirlab beradi. Tabiiy fanlar –
biologiya, geografiya, fizika, kimyo elementlari – bu borada asosiy vosita hisoblanadi.
Tadqiqotning maqsadi – tabiiy fanlar orqali o‘quvchilar ilmiy dunyoqarashini
shakllantirishda samarali metodlarni aniqlash, taklif qilish va amaliyotda sinab
ko‘rishdir.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
43-son_2-to’plam_Aprel -2025
ISSN: 3030-3621
127
Material va metodlar
Tadqiqot Namangan shahridagi 5 ta umumta’lim maktablarining 3-4 sinflarida
olib borildi. Har bir maktabdan 1 eksperimental va 1 nazorat guruhi tanlab olindi.
Umumiy o‘quvchilar soni – 147 nafar. Tadqiqot quyidagi metodlarga tayandi:
1.
Nazariy tahlil
:
Rus tilida: "Психология научного мышления школьников" (Ильин, 2020)
Ingliz tilida: "Developing Scientific Literacy" (Bybee, 2013), "Scientific
Inquiry in the Elementary Classroom" (Bass, 2015)
O‘zbek tilida: "Boshlang‘ich ta’limda tabiiy fanlarni o‘qitish" (Yusupova,
2021), "Didaktika asoslari" (Usmonov, 2019)
2.
Empirik metodlar
:
O‘quvchilar orasida ilmiy qiziqish, dunyoqarash va sabab-oqibat
munosabatlarini tushunish darajasini o‘lchash uchun anketalar tarqatildi.
O‘qituvchilar bilan yarim strukturaviy suhbatlar tashkil etildi.
3.
Tajriba metodlari
:
Eksperimental guruhda 3 oy davomida tajriba asosidagi darslar o‘tkazildi.
Tajriba
davomida
o‘quvchilarga
oddiy
laboratoriya
tajribalari,
modellashtirish, mikroskop ostida kuzatuv, interaktiv testlar o‘tkazildi.
4.
Pedagogik kuzatuv
:
Har bir dars jarayonida o‘quvchilarning faolligi, savol-javobdagi ishtiroki,
kuzatuv va taxmin qilish qobiliyatlari qayd etildi.
Natijalar
So‘rovnoma natijalari:
So‘rovnomada o‘quvchilarning ilmiy dunyoqarashga doir bilimlari va qiziqishlari
o‘rganildi:
78% o‘quvchi tabiat hodisalariga nisbatan qiziqishini bildirgan;
35% bola o‘z fikrini sabab-oqibat aloqasi orqali izohlashga harakat qilgan;
64% o‘quvchi laboratoriya tajribalarini esda saqlab qolgan.
Eksperiment natijalari:
Eksperimental guruhdagi darslar quyidagi yondashuvlarga asoslandi:
Tajriba metodlari: suv aylanishi, fotosintez, magnit maydoni bilan bog‘liq darslar;
O‘yinli o‘rgatish: "ilmiy kvest", "fanlar oroli" interaktiv topshiriqlari;
STEAM metodikasi (Science, Technology, Engineering, Art, Math): kichik
loyihalar orqali fanlarni bog‘lash.
Ilmiy dunyoqarash darajasi 3 ballik shkalada baholanib, quyidagi o‘zgarishlar
kuzatildi:
Eksperimental guruhda: 1,9 → 2,7 (p<0.05)
Nazorat guruhda: 1,8 → 2,0 (ahamiyatli farq yo‘q)
O‘qituvchilarning fikrlari:
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
43-son_2-to’plam_Aprel -2025
ISSN: 3030-3621
128
Darsda tajriba asosida ishlash o‘quvchilarning mustaqil fikrlashiga yordam beradi;
Interaktiv usullar darsga qiziqishni oshiradi;
Har bir bolaga o‘z tajribasini o‘tkazish imkoniyati berilganda, xotira va tushunish
darajasi ortadi.
Munozara
O‘quvchilarda ilmiy dunyoqarashni shakllantirish o‘ziga xos yondashuvlarni talab
qiladi. An’anaviy izohli-uslubiy darslardan ko‘ra, interaktiv, tajriba asosidagi
darslar ko‘proq samarali bo‘lib chiqmoqda. Bu esa ta’lim jarayoniga quyidagi
yondashuvlarni tatbiq qilish zaruratini tug‘diradi:
STEAM yondashuvi
: bu model tabiiy fanlarni texnologiya, san’at va matematika
bilan bog‘liq holda o‘rgatishni nazarda tutadi.
Problema asosida o‘qitish
: o‘quvchilar oldiga muammo qo‘yiladi va uni hal qilish
jarayonida ular ilmiy metodlarni o‘zlashtiradilar.
Kuzatuv va tahlil qilish kompetensiyalari
: ilmiy tafakkurning asosi hisoblanadi.
Shuningdek, o‘qituvchilarni qayta tayyorlash kurslarida tabiiy fanlarni zamonaviy
metodlar bilan o‘qitish bo‘yicha treninglar tashkil etish zarurati mavjud.
O‘quvchilarni darsda faol qatnashishga undash uchun dars materiallarini hayotiy
vaziyatlarga moslashtirish kerak.
Xulosa
Tabiiy fanlar – bu o‘quvchilarda ilmiy dunyoqarashni shakllantirishning kuchli
vositasi. Biroq, bu jarayon faqat fan mazmuni orqali emas, balki uni qanday metod
bilan berilishiga bog‘liq. Tajriba, kuzatuv, loyihaviy ishlar va interaktiv metodlar
orqali bola nafaqat bilim, balki tahlil qilish, taxmin qilish, asoslash va xulosa chiqarish
ko‘nikmalariga ega bo‘ladi. Bu esa ilmiy dunyoqarashning asosi hisoblanadi.
Shu sababli:
1.
Boshlang‘ich sinfda tabiiy fanlar darslari ko‘proq tajribaga asoslangan bo‘lishi
kerak;
2.
Har bir mavzuga bog‘liq sodda laboratoriya tajribalari ishlab chiqilishi lozim;
3.
Darslik va qo‘llanmalarda hayotiy vaziyatlar, savollar va topshiriqlar ko‘proq
bo‘lishi zarur;
4.
O‘qituvchilar uchun STEAM va interaktiv metodikani o‘zlashtirish kurslari tashkil
etilishi kerak.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Bass J., Carin A. (2015).
Scientific Inquiry in the Elementary Classroom
. Boston:
Pearson.
2.
Bobokulova D. (2022). "Tabiiy fanlarni o‘qitishda innovatsion metodlar",
Tafakkur
, №5.
3.
Bybee R. (2013).
Developing Scientific Literacy
. NSTA Press, USA.
4.
Carin A., Bass J. (2005).
Teaching Science as Inquiry
. Prentice Hall.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
43-son_2-to’plam_Aprel -2025
ISSN: 3030-3621
129
5.
Mavlonova R. (2020). "STEAM texnologiyalarining boshlang‘ich ta’limdagi
ahamiyati",
Pedagogika va psixologiya jurnali
, №2.
6.
Najimov A., Mavlonov O., Karimov V. «Umumiy o’rta ta’lim maktablarida
biologiya (odam va uning salomatligi) fanini o’qitishni mustaqil bilim olish va
o’zini-o’zi baholash pedagogik texnologiyalari asosida tashkil etish». // “Umumiy
o'rta, professional va oliy ta'limda tabiiy fanlarni o'qitish muammolari” (18-noyabr
2024-yil, Namangan) –B. 375-378.
7.
OECD (2021).
Scientific and Global Competence in Education
. OECD Publishing.
8.
Tursunov A., Karimova Z. (2020). "Ilmiy tafakkurni shakllantirishda tajriba
metodlarining o‘rni",
O‘zbekiston pedagogika jurnali
, №3.
9.
Usmonov M. (2019).
Didaktika asoslari
. Toshkent: O‘qituvchi.
10.
Yusupova M. (2021).
Boshlang‘ich ta’limda tabiiy fanlarni o‘qitish
. Toshkent:
Fan.
11.
Ильин E. (2020).
Психология научного мышления школьников
. Москва:
Просвещение.
12.
Нажимов А.У., Каримов В.А. «Изучение и оценка физического развития
спортсменов» // НамДУ илмий ахборотномаси 2024 йил 2- сон- Б. 118-123.
