Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
43-son_2-to’plam_Aprel -2025
ISSN: 3030-3621
109
RAQAMLI MULK USTIDAN EGALIK DAVOLARI: FUQAROLIK HUQUQI
VA PROTSESSUAL ME’YORLAR
Azirbaev Salamat Kuanishbaevich
Qoraqalpoq davlat universiteti yurisprudensiya tálim yónalishi yuridika
fakulteti 3-kurs talabasi.
Tel raqami: +998 90 700-68-62
Email:
Annotatsiya:
Maqolada raqamli mulk, ya’ni blockchain texnologiyasi, raqamli
aktivlar (NFT) va raqamli hujjatlar bo‘yicha egalik huquqini himoya qilish masalalari
o‘rganiladi. Raqamli mulk bo‘yicha fuqarolik-huquqiy davolarda mavjud bo‘lgan
yuridik muammolar, egalikni tasdiqlovchi hujjatlar va protsessual jihatlar ko‘rib
chiqiladi. O‘zbekiston Respublikasi qonunchiligidagi bo‘shliqlar, xalqaro tajribalar va
amaliy yechimlar tahlil qilinadi.
Annotatsiya:
raqamli mulk, blockchain, NFT, egalik, raqamli aktivlar, fuqarolik
davolari, protsessual isbotlash, raqamli hujjatlar.
Kirish
Raqamli iqtisodiyotning rivojlanishi bilan birga, raqamli mulk tushunchasi ham
yangi huquqiy me’yorlar va davolarni talab qilmoqda. Bugungi kunda blockchain
texnologiyasi,
NFT
(Non-Fungible Tokens) va boshqa raqamli aktivlar huquqiy
egallik muammolarini keltirib chiqarmoqda. Mulkni raqamli shaklda ko‘rsatish, uning
egaligini isbotlash va huquqlarni himoya qilish jarayonida bir qator muammolar
yuzaga keladi. O‘zbekiston Respublikasining hozirgi qonunchiligida ushbu sohada
alohida qonunlar yoki me’yorlar mavjud emas, bu esa sudlarda qaror qabul qilishda
qiyinchiliklar tug‘diradi.
Shavkat Mirziyoyevning so‘zlariga ko‘ra, “Raqamli iqtisodiyotda innovatsion
yechimlarni joriy etish — zamon talabidir.” Bu esa fuqarolik huquqi va protsessual
mexanizmlarda yangi yondashuvlarni joriy qilish zarurligini taqozo etadi.
Raqamli mulk va uning fuqarolik huquqidagi o‘rni
Raqamli mulk – bu an’anaviy mulkdan farq qiladi, chunki u elektron shaklda
mavjud bo‘lib, uni ishlatish yoki ulushlash raqamli texnologiyalar orqali amalga
oshiriladi. Masalan, blockchain asosidagi NFTlar real mulkni raqamli formatda
tasvirlaydi. Shunday qilib, raqamli mulk egasining huquqi faqat texnologik vositalar
orqali aniqlanadi.
Raqamli mulk bo‘yicha o‘rnatilgan huquqlar ko‘p hollarda aniq hujjatlar yoki
jismoniy shakldagi mulk bilan tasdiqlanmaydi. Bunday mulk uchun egalik huquqini
isbotlashda quyidagi asosiy omillarni hisobga olish kerak:
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
43-son_2-to’plam_Aprel -2025
ISSN: 3030-3621
110
Blockchain texnologiyasi: bu texnologiya orqali mulkni tasdiqlashning eng
ishonchli usulidir, chunki bloklar zanjirida barcha tranzaksiyalarni tekshirish mumkin;
Digital sertifikatlar va smart-kontraktlar: bu vositalar yordamida raqamli mulkni
qonuniy ravishda olish yoki sotish mumkin;
NFTlar: har bir raqamli mulkni noyob qilib yaratish, shuningdek uning raqamli
hujjatlari bilan isbotlash imkoniyati mavjud.
Raqamli mulk ustidan egalik davolari va protsessual mexanizmlar
Raqamli mulk ustidan egalik davolarining asosiy muammosi, ular an’anaviy
mulkdan farqli ravishda, hujjatlarni yoki jismoniy mol-mulkni tasdiqlovchi omillarni
yo‘qligidir. Bunday davolarda raqamli hujjatlar va texnologik vositalar isbot sifatida
qabul qilinishi kerak.
Fuqarolik protsessida raqamli mulkni isbotlash:
Blockchain asosidagi isbot: Raqamli mulkning asl egasi yoki o‘zgarishi bo‘yicha
dalillarni tekshirish uchun blockchain tizimi ishlatiladi. Bu tizimda har bir tranzaksiya
qayd qilinadi va haqiqiyligini tasdiqlash mumkin.
Smart-kontraktlar:
Raqamli mulk egasining huquqlarini tasdiqlovchi va
shartnomalar orqali mulkni almashtirish imkoniyatlarini o‘z ichiga oladi.
Raqamli sertifikatlar:
Huquqiy isbotlar sifatida ishlatiladi, chunki raqamli
aktivning ko‘rinishi va egasi raqamli sertifikat bilan bog‘liq.
Protsessual nuqtai nazardan, raqamli mulk ustidan egalik davolari quyidagi
jarayonlarni o‘z ichiga oladi:
Hujjatlarni elektron shaklda taqdim etish: Sudda raqamli hujjatlarni taqdim
etishning huquqiy asoslari yaratilishi lozim. O‘zbekiston qonunchiligida bu amaliyot
hali to‘liq tartibga solinmagan.
Texnologik isbotlash vositalari: Raqamli mulkni isbotlash uchun texnik
ekspertizalardan foydalanish, ayniqsa, blockchain texnologiyasi yoki smart-
kontraktlarni o‘rganish zarurati mavjud.
O‘zbekiston qonunchiligida raqamli mulk bo‘yicha bo‘shliqlar va xalqaro
tajribalar
Hozirgi kunda O‘zbekiston qonunchiligida raqamli mulk va uni himoya qilish
bo‘yicha maxsus normativ hujjatlar yo‘q. Shuning uchun, davlatlararo o‘xshash
amaliyotlar, ayniqsa, AQSH, Yevropa Ittifoqi va Xitoy tajribasi ahamiyatli
hisoblanadi.
Xalqaro amaliyot:
AQSHda raqamli mulk bo‘yicha qonunlar va sud amaliyoti ancha rivojlangan.
Raqamli aktivlarning huquqiy maqomi, ularni isbotlash va ularga egalik qilish
masalalari muntazam ravishda hal etilmoqda.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
43-son_2-to’plam_Aprel -2025
ISSN: 3030-3621
111
Yevropa Ittifoqida raqamli mulkni himoya qilishda axborot xavfsizligi va
maxfiylikka oid qonunlar, shuningdek, raqamli tranzaksiyalarni o‘z ichiga olgan
spetsifik huquqiy mexanizmlar mavjud.
Xulosa
Raqamli mulk ustidan egalik davolari zamonaviy fuqarolik protsessining ajralmas
qismiga aylanishi mumkin. O‘zbekiston qonunchiligi va protsessual amaliyoti ushbu
yangi texnologik rivojlanishga moslashtirilishi zarur. Raqamli mulkni isbotlashning
qonuniy asoslarini shakllantirish, sud amaliyotini yanada takomillashtirish uchun
xalqaro tajriba va texnologik yondashuvlarni joriy etish kerak.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksi
2.
O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik protsessual kodeksi
3.
K. O‘tkir. “Raqamli iqtisodiyot va huquqiy muammolar,” Toshkent, 2023
4.
E. Hagan, Blockchain and Legal Challenges, New York, 2021
5.
EU Regulation on Digital Assets and Blockchain, 2022
6.
International Journal of Digital Law, 2023
