Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
43-son_3-to’plam_Aprel -2025
ISSN: 3030-3621
139
SUYMA G‘ANIYEVA IJODIDA NAVOIYSHUNOSLIKNING ILMIY
ASOSLARI
Davlatova Shaxinabonu Murodali qizi
Toshkent davlat sharqshunoslik universiteti
Sharq sivilizatsiyasi va falsafa fakulteti Turkiya tarixi yo'nalishi
Turk-ingliz guruhi 2-bosqich talabasi
Ilmiy rahbar: tarix fanlari bo'yicha falsafa doktori (PhD)
A.H. Fayzullayev
Annotasiya:
Mazkur maqolada akademik Suyma Gʻaniyevaning o‘zbek
navoiyshunosligidagi ilmiy faoliyati yoritilgan. Muallif Gʻaniyevaning Alisher Navoiy
ijodini o‘rganishga bag‘ishlangan izlanishlarini tahlil qilib, uning adabiy matnni
semantik, stilistik va tarixiy-konseptual jihatdan o‘rganishdagi yondashuvini ochib
beradi. Shuningdek, maqolada olimaning Navoiy asarlaridagi badiiy tasvir vositalari,
g‘oyaviy-estetik talqini, til boyligi va falsafiy qarashlarini ilmiy asosda tahlil etgani
ta’kidlanadi. Suyma Gʻaniyevaning navoiyshunoslik sohasiga qo‘shgan hissasi,
yaratgan ilmiy maktabi va izdoshlari orqali bu yo‘nalishdagi tadqiqotlarning
davomiyligi haqida xulosa chiqariladi. Maqola navoiyshunoslikka qiziquvchi
tadqiqotchilar uchun nazariy va amaliy manba bo‘la oladi.
Kalit so‘zlar:
Suyma Gʻaniyeva, Navoiyshunoslik, Alisher Navoiy,
adabiyotshunoslik, badiiy tahlil, poetika, stilistika, o‘zbek adabiyoti, ilmiy maktab,
estetik tafakkur.
O‘zbek adabiyotshunosligi tarixida o‘zining beqiyos hissasini qo‘shgan, ko‘plab
ilmiy tadqiqotlari bilan adabiy tanqid va navoiyshunoslik yo‘nalishiga yangicha
yondashuv olib kirgan olimalardan biri bu - akademik Suyma Gʻaniyevadir. U XX asr
o‘zbek ilm-fani tarixida o‘ziga xos maktab yaratgan, adabiyotshunoslikda ilmiy
an’analarni mustahkamlashga xizmat qilgan, ayniqsa, Alisher Navoiy merosini chuqur
o‘rgangan yirik olima sifatida tanilgan. Suyma Gʻaniyevaning ilmiy faoliyatida
Navoiyshunoslik alohida o‘rin tutadi. U Navoiy asarlarining poetikati, til boyligi,
g‘oyaviy-estetik mazmuni va badiiy san’atidan tortib, mutafakkir shoirning tarixiy
shaxs sifatidagi portretigacha bo‘lgan keng doiradagi masalalarni chuqur tahlil qilgan
1
.
Mazkur maqolada Suyma Gʻaniyevaning Navoiyshunoslik sohasidagi ilmiy merosi,
uning uslubiy yondashuvi va ilm-fanga qo‘shgan hissasi atroflicha yoritiladi.
Suyma Gʻaniyevaning navoiyshunoslikka qiziqishi va ilk izlanishlari:
Suyma
Gʻaniyevaning adabiyotga muhabbati talabalik davridan boshlangan bo‘lib, u Toshkent
1
Gʻaniyeva, S. Navoiy lirikasining poetik xususiyatlari. – Toshkent: Fan, 1984. – 256 b.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
43-son_3-to’plam_Aprel -2025
ISSN: 3030-3621
140
Davlat Universitetining filologiya fakultetini tugatgach, Alisher Navoiy merosini
chuqur o‘rganishga kirishgan
2
. Uning ilk ilmiy izlanishlaridayoq Navoiy asarlarining
murakkab poetik tabiatiga chuqur qiziqish bildirgani ko‘zga tashlanadi. Gʻaniyeva o‘z
ilmiy izlanishlarida Navoiy ijodining turli qirralarini ochib berishga intildi. U Navoiy
asarlarida ilgari surilgan g‘oyalar, axloqiy-ruhiy tamoyillar, tasavvufiy tafakkur va
estetik idealni zamonaviy talqin asosida o‘rgandi. Bu orqali u o‘z davrida mavjud
bo‘lgan faqat formal yondashuvdan yiroq turib, mazmun va shakl uyg‘unligiga
asoslangan tahliliy metodni ishlab chiqdi.
Navoiy asarlarining tahlilida Suyma Gʻaniyeva yondashuvi:
Suyma
Gʻaniyevaning Navoiy asarlarini tahlil qilishdagi asosiy usuli – adabiy matnni chuqur
semantik, stilistik va tarixiy kontekstda o‘rganishdir. U Navoiy g‘azallaridagi obrazlar
tizimi, badiiy ifoda vositalari va leksik boylikni tahlil qilish orqali shoirning adabiy
mahoratini chuqur ochib bera oldi. Ayniqsa, Gʻaniyevaning “Navoiy asarlarida badiiy
tasvir vositalari” mavzusidagi maqola va tadqiqotlari, shoirning poetik san’atini
yangicha yoritib berdi. U Navoiyda qo‘llangan isti’ora, tashbeh, tazod, kinoya kabi
badiiy san’at turlarini chuqur o‘rgandi. Gʻaniyeva Navoiy asarlarida jamlangan ruhiy
kechinmalar, insoniy tuyg‘ular va axloqiy g‘oyalarni zamonaviy adabiyotshunoslik
mezonlari asosida tahlil qildi
3
.
Shuningdek, u Navoiy asarlarining falsafiy asoslariga ham chuqur e’tibor
qaratdi. Unga ko‘ra, Navoiy faqat shoir emas, balki o‘z davrining yuksak tafakkur egasi
bo‘lib, uning asarlarida jamiyat, inson, haqiqat va ilohiy mohiyat haqidagi mulohazalar
markaziy o‘rinni egallaydi.
Suyma Gʻaniyeva tadqiqotlarining navoiyshunoslikka
ta’siri:
Suyma
Gʻaniyevaning ilmiy ishlari o‘zbek navoiyshunosligining yangi bosqichga chiqishiga
turtki bo‘ldi. Uning tadqiqotlari asosida ko‘plab aspirantlar, ilmiy izlanish olib
borayotgan yoshlar Navoiy merosini o‘rganishga kirishdilar. Gʻaniyeva nafaqat o‘zi
chuqur izlanish olib bordi, balki ilmiy maktab yaratdi, talabalarga adabiy tahlil
madaniyatini o‘rgatdi
4
. Uning “Navoiy va Sharq adabiyoti”, “Navoiy badiiy tafakkuri”,
“Navoiy lirikasining poetik xususiyatlari” kabi ishlari navoiyshunoslikka yangi ilmiy
yondashuv olib kirdi. Ayniqsa, Gʻaniyeva Navoiy asarlarining tili masalasiga alohida
urg‘u berdi va shoirning o‘z davrida turkiy tilni badiiy ijod tili sifatida
mustahkamlashdagi roli haqida chuqur tahlil berdi
5
. Suyma Gʻaniyevaning
tadqiqotlarida faqat ilmiylik emas, balki Vatan, milliy g‘urur, o‘zbek adabiyotining
ulug‘ merosiga hurmat ruhiyati ham kuchli edi. U Navoiyga chin dildan oshufta
2
Gʻaniyeva, S. Alisher Navoiy: hayoti va ijodi. – Toshkent: O‘qituvchi, 1991. – 180 b.
3
Axmedov, A. Navoiyshunoslik: tarix va zamon talqinida. – Samarqand: Zarafshon, 2019. – 148 b.
4
Karimov, I.A. Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch. – Toshkent: Ma’naviyat, 2008. – 176 b.
5
Qo‘chqorova, M. O‘zbek adabiyotshunosligining taraqqiyoti. – Toshkent: Akademnashr, 2015. – 192 b.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
43-son_3-to’plam_Aprel -2025
ISSN: 3030-3621
141
bo‘lgan olima sifatida uni xalq ma’naviyati bilan uyg‘un holda talqin etishga harakat
qilgan
6
.
Xulosa shuki, Suyma Gʻaniyeva ijodi va ilmiy merosi o‘zbek adabiyoti, ayniqsa,
Navoiyshunoslik rivojida muhim o‘rin egallaydi. Uning chuqur ilmiy izlanishlari
Navoiy asarlarini yangi qirralardan ochdi, zamonaviy tahliliy yondashuvlarni
shakllantirdi. Gʻaniyevaning ilmiy qarashlari bugungi kunda ham dolzarb bo‘lib, yosh
tadqiqotchilar uchun mustahkam tayanch vazifasini o‘taydi.
Akademik Suyma Gʻaniyeva - o‘zbek adabiyotining sharafli tarixiga, Navoiy
merosining chuqur o‘rganilishiga beqiyos hissa qo‘shgan zabardast siymo sifatida
abadiy e’tirofga sazovor. Uning navoiyshunoslikdagi izlanishlari adabiy merosimizni
asrab-avaylash va zamonaviy ilmiy maktabni rivojlantirish yo‘lida yuksak qadriyat
bo‘lib qoladi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1.
Gʻaniyeva, S. Alisher Navoiy: hayoti va ijodi. – Toshkent: O‘qituvchi, 1991. – 180
b.
2.
Gʻaniyeva, S. Navoiy lirikasining poetik xususiyatlari. – Toshkent: Fan, 1984. –
256 b.
3.
Qo‘chqorova, M. O‘zbek adabiyotshunosligining taraqqiyoti. – Toshkent:
Akademnashr, 2015. – 192 b.
4.
Karimov, I.A. Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch. – Toshkent: Ma’naviyat,
2008. – 176 b.
5.
Axmedov, A. Navoiyshunoslik: tarix va zamon talqinida. – Samarqand: Zarafshon,
2019. – 148 b.
6.
Xudoyberdiyev, O. Alisher Navoiy: adabiy meros va zamonaviy qarashlar. //
O‘zbek tili va adabiyoti. – 2020. – №1. – B. 45–52.
6
Xudoyberdiyev, O. Alisher Navoiy: adabiy meros va zamonaviy qarashlar. // O‘zbek tili va adabiyoti. – 2020. – №1. –
B. 45–52
