Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
43-son_3-to’plam_Aprel -2025
ISSN: 3030-3621
60
MINERAL O'G'IT ME'YORLARI VA NISBATLARINING MOSH
O'SIMLIGI RIVOJLANISH DAVRIGA TA'SIRI.
Sh.I.Irnazarov
Qarshi davlat texnika universiteti professori
M.Sh.Pulatova
Qarshi davlat texnika universiteti talabasi
Annotatsiya:
Ushbu maqolada mineral o‘g‘itlar me’yorlari va ularning
nisbatlarining mosh (Vigna radiata) o‘simligining turli rivojlanish bosqichlariga ta’siri
o‘rganiladi. Tadqiqotda azot, fosfor va kaliy kabi asosiy o‘g‘itlarning optimal
miqdorlari va ularning o‘zaro nisbatlari moshning vegetativ o‘sishi, gullash va hosil
bog‘lash bosqichlaridagi ta’siri tahlil qilinadi. Shuningdek, o‘g‘itlarning me’yorini
oshirish yoki kamaytirish natijasida kuzatilgan fiziologik o‘zgarishlar, hosildorlik va
sifati bo‘yicha farqlar aniqlanadi. Maqola mosh yetishtirishda samarali o‘g‘itlash
tizimini shakllantirish, agrotexnik tadbirlarni takomillashtirish va ekologik barqarorli
ta’minlashga yo‘naltirilgan ilmiy-amaliy tavsiyalarni taklif etadi.
Kalit so‘zlar:
mosh o‘simligi, mineral o‘g‘itlar, o‘g‘it me’yorlari, o‘g‘it
nisbatlari, rivojlanish bosqichlari, hosildorlik, agrotexnika, ekologik barqarorlik.
ВЛИЯНИЕ НОРМ И СООТНОШЕНИЙ МИНЕРАЛЬНЫХ УДОБРЕНИЙ
НА ПЕРИОД РАЗВИТИЯ РАСТЕНИЙ МАША.
Аннотация:
В статье изучается влияние норм внесения минеральных
удобрений и их соотношений на различные фазы развития растений вигны
лучистой (Vigna radiata). В исследовании анализируется влияние оптимального
количества основных удобрений, таких как азот, фосфор и калий, а также их
соотношений на вегетативный рост, цветение и стадии завязывания плодов
маша. Он также выявляет физиологические изменения, урожайность и различия
в качестве, наблюдаемые в результате увеличения или уменьшения норм
удобрений. В статье даны научно-практические рекомендации, направленные на
формирование эффективной системы удобрения при возделывании маша,
совершенствование агротехнических мероприятий и обеспечение экологической
устойчивости.
Ключевые слова:
маш, минеральные удобрения, нормы удобрений,
соотношения удобрений, стадии развития, урожайность, агротехника,
экологическая устойчивость.
EFFECT OF RATES AND RATIOS OF MINERAL FERTILIZERS ON THE
PERIOD OF DEVELOPMENT OF MUNG BEAN PLANTS.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
43-son_3-to’plam_Aprel -2025
ISSN: 3030-3621
61
Abstract:
The article studies the effect of rates of application of mineral
fertilizers and their ratios on different phases of development of cowpea (Vigna radiata)
plants. The study analyzes the effect of the optimal amount of basic fertilizers such as
nitrogen, phosphorus and potassium, as well as their ratios on the vegetative growth,
flowering and fruit setting stages of mung bean. It also reveals physiological changes,
yield and quality differences observed as a result of increasing or decreasing fertilizer
rates. The article provides scientific and practical recommendations aimed at forming
an effective fertilization system for mung bean cultivation, improving agronomic
measures and ensuring environmental sustainability.
Keywords:
mung bean, mineral fertilizers, fertilizer rates, fertilizer ratios,
development stages, yield, agronomic practices, environmental sustainability.
Kirish.
Qishloq xo‘jalik ekinlari orasida mosh (Vigna radiata) yuqori
oziqlanish qiymati va qisqa vegetatsiya davri bilan ajralib turadigan dukkakli
o‘simliklardan biridir. Mamlakatimizda mosh yetishtirish hajmini oshirish, uni
eksportbop mahsulotga aylantirish bo‘yicha izchil choralar ko‘rilmoqda. Shu nuqtai
nazardan, mosh ekinining agrotexnikasi, xususan, uni o‘g‘itlash tizimini ilmiy asosda
takomillashtirish dolzarb masalalardan biridir.
O‘simliklarning o‘sishi va rivojlanishi uchun zarur bo‘lgan mineral o‘g‘itlar
(azot, fosfor, kaliy) me’yor va nisbatlarining to‘g‘ri tanlanishi nafaqat hosildorlikka,
balki mahsulot sifatiga ham sezilarli darajada ta’sir ko‘rsatadi. Mosh o‘simligining har
bir fenologik bosqichida oziq moddalarga bo‘lgan ehtiyoji har xil bo‘lganligi sababli,
har bir davrga mos o‘g‘itlash strategiyasini ishlab chiqish zaruriyati yuzaga keladi.
Ushbu maqolada mosh o‘simligi rivojlanish davrlarida mineral o‘g‘itlar
me’yorlari va nisbatlarining ta’sirini o‘rganish, optimal o‘g‘itlash usullarini aniqlash
va amaliy tavsiyalar ishlab chiqish maqsad qilingan.So‘nggi yillarda yer resurslaridan
oqilona foydalanish, hosildorlikni oshirish va tuproq unumdorligini saqlab qolish
dolzarb vazifalardan biriga aylangan. Ayniqsa, dukkakli ekinlar orasida biologik azot
to‘plash xususiyatiga ega bo‘lgan mosh ekini tuproq tarkibini yaxshilash, almashlab
ekish tizimini samarali tashkil etish va oziq-ovqat xavfsizligini ta’minlashda muhim
ahamiyat kasb etmoqda. Shu bilan birga, mosh ekinining yuqori hosildorligini
ta’minlashda o‘g‘itlashning ilmiy asoslangan tizimini ishlab chiqish o‘z dolzarbligini
yo‘qotmayapti.
Mosh o‘suv davri davomiyligiga mineral o‘g‘itlar qoldiqlarining ta`siri,
kun (och tusli bo‘z tuproqlar sharoitida, 2012-2014 y.y., o‘rtacha)
1-jadval
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
43-son_3-to’plam_Aprel -2025
ISSN: 3030-3621
62
№
Tajriba
variantlari
U
n
ib
ch
iq
is
h
-
6
b
ar
g
ch
iq
ar
is
h
i
6
b
ar
g
ch
iq
ar
is
h
-
g‘u
nc
ha
la
sh
G
‘u
nc
ha
la
sh
-
g
u
ll
as
h
G
u
ll
as
h
i-
me
v
a
h
o
si
l
q
il
is
h
Mev
a
h
o
si
l
q
il
is
h
-o
‘rt
ach
a
p
is
h
is
h
O
‘r
tac
ha
p
is
h
is
h
-t
o‘l
iq
p
is
h
is
h
A
ma
l
d
av
ri
,
k
u
n
1
O‘g‘itsiz
21
7
6
10
15
18
77
2
N
150
R
70
K
50
21
7
6
10
16
18
78
3
N
180
R
90
K
60
(st)
21
7
6
10
16
19
79
4
N
210
R
105
K
70
21
7
6
11
16
19
80
5
N
210
R
120
K
80
21
7
6
11
16
19
80
6
N
210
R
135
K
90
21
7
6
11
16
20
81
7
N
210
R
150
K
100
21
7
6
12
17
20
83
Tadqiqotlar shuni ko‘rsatmoqdaki, o‘simlikning har bir rivojlanish fazasida
oziq moddalarga bo‘lgan ehtiyoji o‘zgaradi. Masalan, vegetativ o‘sish davrida azot
elementiga talab yuqori bo‘lsa, gullash va hosil bog‘lash bosqichida esa fosfor va kaliy
elementlari muhim ahamiyat kasb etadi. Shu sababli har bir bosqichga mos mineral
o‘g‘it me’yorlarini belgilash nafaqat o‘simlik fiziologiyasini qo‘llab-quvvatlaydi, balki
tuproqdagi ortiqcha tuzlanish va ekologik muammolarning oldini olishga xizmat
qiladi. Shunday ekan, mosh o‘simligining har bir fenologik bosqichida mineral
o‘g‘itlarning optimal me’yori va nisbatlarini aniqlash, bu orqali ekinning umumiy
rivojlanish sur’atini, hosildorligini va sifatini oshirish masalalari ushbu ilmiy
maqolaning asosiy yo‘nalishini tashkil etadi.Tadqiqotlarimizdan olingan natijalar ham
(1-jadval) ushbu qonuniyatni tasdiqladi.
Xulosa.
O‘tkazilgan tadqiqotlar natijasida ma’lum bo‘ldiki, mosh
o‘simligining har bir rivojlanish bosqichida mineral o‘g‘itlarga bo‘lgan ehtiyoj har xil
bo‘lib, o‘g‘it me’yorlari va nisbatlarining to‘g‘ri tanlanishi o‘simlikning sog‘lom
o‘sishi, samarali gullashi va yuqori hosil berishiga bevosita ta’sir
ko‘rsatadi.Masalan,mineral o‘g’itlarning me’yor va nisbatlari oshirib borilgan sayin
o‘simliklarning vegetatsiya davri uzayib boradi.Tajribalarimizda ushbu ko‘rsatgich 5
kunni tashkil etdi.
Azotli o‘g‘itlarning vegetativ o‘sish bosqichida, fosfor va kaliyli o‘g‘itlarning
esa gullash va meva bog‘lash davrlarida qo‘llanilishi ayniqsa samarali ekani aniqlandi.
Shuningdek, optimal o‘g‘it me’yorlari agroekologik sharoitlarni hisobga olgan holda
belgilanganida, nafaqat hosildorlik oshadi, balki tuproq unumdorligi saqlanib qoladi
hamda ortiqcha o‘g‘it sarfining oldi olinadi. Bu esa iqtisodiy jihatdan ham foydali
bo‘lib, ekologik barqarorlikni ta’minlashga xizmat qiladi. Ushbu tadqiqot natijalari
asosida mosh ekinini yetishtirishda tavsiya etiladigan o‘g‘itlash tizimini ishlab chiqish,
uni amaliyotga joriy etish orqali qishloq xo‘jaligi ishlab chiqarish samaradorligini
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
43-son_3-to’plam_Aprel -2025
ISSN: 3030-3621
63
oshirish mumkin. Kelgusida turli hududlarning tuproq-iqlim sharoitlariga mos ravishda
tadqiqotlarni kengaytirish esa yanada aniq va ishonchli tavsiyalar ishlab chiqishga
imkon yaratadi.
Adabiyotlar ro‘yxati:
1.
Irnazarov.Sh.I. “Dehqonchilikda o‘g‘itlar oziq moddalari yo‘qotilishi muammolari
va ilmiy-amaliy yechimlari”. O‘zbekiston agrar fani xabarnomasi, 2018, 2 (72), 14-
16 b.
2.
Irnazarov Sh.I., Irnazarov I. “ Agrokimyo xizmatining hozirgi zamon
agrotechnologiyalari”. “Agro kimyo ximoya va o‘simliklar karantini” jurnali, 2017,
№1 (1), 34-35 b.
3.
Irnazarov Sh.I. “Vliyaniye mineralьnix udobreniy v raznix normax i proportsiyax
na ekonomicheskuyu effektivnostь ozimoy pshenitsы”. “Science and innovation”
International scientific journal, 2025, №5 (1) 133-135 b.
4.
Irnazarov Sh.I. “Mineral o‘g‘itlarni turli me'yor va nisbatlarini kuzgi bug‘doy
o‘simliklarinig fotosintetik faoliyatiga ta'siri ” “Science and innovation”
International scientific journal, 2022, №1 (6) 286-287 b.
5.
Irnazarov Sh.I. “Mineral o‘g‘itlarni turli me'yor va nisbatlarda qo‘llashning kuzgi
bug‘doy hosildorligiga ta'siri ”. “Agro kimyu ximoya va o‘simlik karantini ” ilmiy-
amaliy jurnali, 2022, №4 41-42 b.
6.
Irnazarov Sh.I., Xolmurodova A. “Angizli maydonlarda oq jo‘xori ekinidan yashil
massa yetishtirish agrotexnologiya”.O‘zbekiston qishloq va suv ho‘jaligi” jo‘rnali,
2022, №11 33-34 b.
7.
FAO (2020). “Fertilizer Use by Crop in Uzbekistan”. Food and Agriculture
Organizatio n of the United Nations.
