Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
43-son_3-to’plam_Aprel -2025
ISSN: 3030-3621
37
YANGI O‘ZBEKISTONDA INKLYUZIV TA’LIMNING RIVOJLANISHI.
Toshmatova Yulduzxon Dilshodjon qizi
E-mail:yulduztojiboyeva2000@gmail.com
TDPU Magistiratura bolimi Surdopdagogika yonalishi 1- bosqich talabasi
Tayanch so`zlar:
Yangi O‘zbekiston, inklyuziv ta’lim, maxsus ehtiyoj, teng
huquq, nogironligi bo‘lgan bolalar, ijtimoiy integratsiya, pedagogik islohotlar, ta’lim
tizimi.
Annotatsiya:
Ushbu maqolada Yangi O‘zbekistonda inklyuziv ta’limning
rivojlanish jarayonlari, qabul qilingan huquqiy-me’yoriy hujjatlar, amaliy natijalar va
mavjud muammolar tahlil qilingan. Inklyuziv ta’limning mohiyati, ahamiyati hamda
uni joriy etish orqali nogironligi bo‘lgan bolalarning teng huquqli ta’lim olishi va
jamiyatga integratsiyalashuvi haqida fikr yuritilgan. Shuningdek, istiqboldagi rejalar
va takliflar ham bayon etilgan.
Аннотация:
В статье анализируются процессы развития инклюзивного
образования в Новом Узбекистане, принятые нормативно-правовые документы,
практические результаты и существующие проблемы. Обсуждаются сущность и
значение инклюзивного образования, а также вопросы его реализации,
равноправного образования и интеграции детей с ограниченными
возможностями в общество. Также изложены планы и предложения на будущее.
Abstract:
This article analyzes the development processes of inclusive
education in New Uzbekistan, adopted legal and regulatory documents, practical
results and existing problems. The essence, importance of inclusive education and its
implementation are discussed, as well as the equal education and integration of children
with disabilities into society. Future plans and proposals are also outlined.
Kirish:
Zamonaviy jamiyatda ta’limning inklyuzivligi inson huquqlarining
muhim tarkibiy qismi sifatida e’tirof etilmoqda. Har bir bolaning ta’lim olish huquqini
ta’minlash — bu demokratik va barqaror rivojlanishga asoslangan jamiyat qurishning
zaruriy shartidir. O‘zbekistonda ham “Yangi O‘zbekiston” konsepsiyasi doirasida
ta’lim tizimi jadal islohot qilinmoqda va bu jarayonda inklyuziv ta’lim ustuvor
yo‘nalishlardan biri sifatida belgilanmoqda. Mustaqillik yillarida O‘zbekiston ta’lim
tizimida muhim islohotlar amalga oshirildi. Ayniqsa, so‘nggi yillarda ta’limning
inklyuziv yo‘nalishini rivojlantirish masalasiga alohida e’tibor qaratilmoqda. “Yangi
O‘zbekiston” g‘oyasi asosida mamlakatda har bir fuqaroning teng huquqli va to‘laqonli
hayot kechirishi uchun shart-sharoitlar yaratish davlat siyosatining ustuvor
yo‘nalishiga aylandi. Bu borada inklyuziv ta’lim tizimini yo‘lga qo‘yish va uni
takomillashtirish dolzarb masalaga aylandi.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
43-son_3-to’plam_Aprel -2025
ISSN: 3030-3621
38
Inklyuziv ta’lim (lot.
inclusio
— “ichiga olmoq”, “kiritmoq”) — bu nogironligi
bo‘lgan yoki o‘qishda qiyinchiliklarga duch keladigan bolalarni alohida emas, balki
umumta’lim tizimida, boshqa o‘quvchilar bilan birga o‘qitishni nazarda tutuvchi
pedagogik yondashuvdir.Inklyuziv ta’lim — bu barcha bolalarning, shu jumladan
nogironligi bor yoki rivojlanishida o‘ziga xosliklar mavjud bo‘lgan bolalarning
birgalikda, umumiy ta’lim muassasalarida o‘qishi va rivojlanishini ta’minlovchi
tizimdir. Bu yondashuv farzandlarning teng huquqli bo‘lishini, ijtimoiylashtirilishini
va jamiyatga to‘laqonli integratsiyalashuvini ko‘zda tutadi.Dunyo bo‘ylab tan olingan
bu model O‘zbekistonda ham jadal rivojlanmoqda. Inklyuziv ta’lim orqali barcha
yoshdagi bolalarga sifatli va moslashtirilgan ta’lim xizmatlari ko‘rsatilib, ularning
jamiyatda faol ishtirok etishi uchun zarur ko‘nikmalar shakllantirilmoqda.
Prezident Shavkat Mirziyoyev rahbarligida so‘nggi yillarda inklyuziv ta’limni
rivojlantirish bo‘yicha qator normativ-huquqiy hujjatlar qabul qilindi. Jumladan:
2021-yil 6-dekabrdagi
"Nogironligi bo‘lgan shaxslar huquqlari
to‘g‘risida"gi Qonun
;
2022–2026 yillarga mo‘ljallangan
Yangi O‘zbekistonning taraqqiyot
strategiyasi
da ta’limda tenglik va inklyuzivlik masalalari asosiy yo‘nalishlardan biri
sifatida belgilandi;
2023-yilgi
Prezident qarori
asosida inklyuziv ta’limga ixtisoslashgan
maktablar soni oshirildi va pedagoglar malakasini oshirishga doir chora-tadbirlar
belgilandi.
Bundan
tashqari,
BMTning
“Nogironlar
huquqlari
to‘g‘risida”gi
Konvensiyasiga qo‘shilish orqali O‘zbekiston xalqaro majburiyatlar doirasida
inklyuziv ta’limni keng joriy etishga harakat qilmoqda. O‘zbekistonda inklyuziv ta’lim
bo‘yicha quyidagi natijalarga erishilmoqda:
Respublikada 200 dan ortiq umumiy o‘rta ta’lim maktablarida inklyuziv
sinflar tashkil etilgan;
Pedagoglarga logoped, defektolog, psixolog kabi mutaxassislar bilan
ishlash ko‘nikmalari o‘rgatilmoqda;
Maxsus ehtiyojga ega bolalar uchun moslashtirilgan darsliklar, o‘quv
dasturlari va texnik vositalar ishlab chiqilmoqda;
Hududiy ixtisoslashgan markazlar orqali ota-onalarga maslahat va
yordam ko‘rsatish yo‘lga qo‘yilmoqda.
Inklyuziv ta’limning asosiy prinsiplari:
Teng huquqlilik
: barcha bolalarning teng ta’lim olish huquqini tan olish;
Moslashtirish
: o‘quv dasturlari, metodikalar va infratuzilmani
o‘quvchilarning ehtiyojlariga moslashtirish;
Ijtimoiy integratsiya
: bolalarning jamiyatga to‘liq qo‘shilishiga
ko‘maklashish;
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
43-son_3-to’plam_Aprel -2025
ISSN: 3030-3621
39
Shaxsga yo‘naltirilgan yondashuv
: har bir bolaning qobiliyati va
ehtiyojidan kelib chiqib ta’lim berish.
Muammolar va istiqbollar
Shunga qaramay, ayrim muammolar hanuzgacha mavjud: malakali
mutaxassislarning yetishmasligi, infratuzilmaning to‘liq moslashtirilmaganligi,
jamoatchilikda tushunchaning yetarlicha shakllanmaganligi shular jumlasidandir. Shu
sababli, inklyuziv ta’limni rivojlantirish borasida quyidagi yo‘nalishlarda ishlarni
davom ettirish muhim:
Pedagogik kadrlar tayyorlash tizimini takomillashtirish;
Infratuzilmani to‘liq moslashtirish (panduslar, liftlar, maxsus xona va
jihozlar);
Ijtimoiy ongni o‘zgartirish, inklyuzivlik madaniyatini targ‘ib qilish;
Innovatsion texnologiyalarni tatbiq etish orqali ta’lim samaradorligini
oshirish.
Xulosa
Yangi O‘zbekistonda inklyuziv ta’lim nafaqat ta’lim siyosatining bir yo‘nalishi,
balki umuman jamiyatni adolatli va insonparvar qilishga yo‘naltirilgan yondashuvdir.
Bu jarayonning muvaffaqiyati pedagoglar, ota-onalar, davlat va jamiyat hamkorligiga
bevosita bog‘liq. Har bir bolaning to‘laqonli hayot kechirishi va o‘z salohiyatini
ro‘yobga chiqarishi uchun imkon yaratish — bu O‘zbekistonning yangi taraqqiyot
falsafasining muhim yo‘nalishidir.
Adabiyotlar ro‘yxati
1.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti. (2022).
2022–2026 yillarga mo‘ljallangan
Yangi O‘zbekistonning taraqqiyot strategiyasi
. T.: O‘zbekiston Respublikasi
Prezidentining rasmiy veb-sayti.
2.
O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi. (2021).
“Nogironligi bo‘lgan shaxslar
huquqlari to‘g‘risida”gi Qonun
. Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi.
3.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti qarori. (2023).
Maxsus ehtiyojli bolalar uchun
inklyuziv ta’limni rivojlantirish chora-tadbirlari to‘g‘risida
. T.: Lex.uz
4.
UNESCO. (2020).
Global Education Monitoring Report: Inclusion and education
– All means all
. Paris: UNESCO Publishing.
5.
UNICEF Uzbekistan. (2022).
Inclusive Education in Uzbekistan: Assessment and
Recommendations
. T.: UNICEF O‘zbekiston vakolatxonasi.
6.
Abduraxmonov Q. (2021).
Pedagogik innovatsiyalar va inklyuziv ta’lim
. Toshkent:
TDPU nashriyoti.
7.
Rasulov Sh., Karimova M. (2020). “Inklyuziv ta’limning psixologik-pedagogik
asoslari”,
Ilm-fan va innovatsiyalar
, №2(15), 45–49-betlar.
8.
BMT. (2006).
Nogironlar huquqlari to‘g‘risidagi konvensiya
. New York: UN
Treaty Series.
