Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
43-son_3-to’plam_Aprel -2025
ISSN: 3030-3621
214
GRAMMATIK KITOBLARDA ISM MAVZUSINING YORITILISHI (“AD-
DURUSUN NAHVIYYA” VA “FAVOYID UL-ZIYOIYYA” ASARLARI
MISOLIDA
Oriental Universiteti 1-kurs
magistranti
Sheraliyev Abdulhakim
Annotatsiya:
Ushbu maqolada “ad-Durus an-Nahviyyah” va “Favoyid az-
Ziyoiyah” kabi mashhur grammatik asarlarda ism mavzusining yoritilishi tahlil
qilinadi. Ismning turlari, belgilari, nahviy vazifalari hamda boshqa so‘z turkumlari
bilan bog‘liqligi ushbu asarlar asosida solishtirma yondashuvda o‘rganiladi.
Shuningdek, bu kitoblarning ta'limiy jarayondagi roli va an'anaviy grammatika
o‘rganishdagi o‘rni yoritiladi.
Kalit so‘zlar:
Ism, nahv, arab tili grammatikasi, ad-Durus an-Nahviyyah,
Favoyid az-Ziyoiyah, so‘z turkumlari, grammatik tahlil.
Abstract:
This article examines the treatment of the noun (ism) in two classical
Arabic grammar books:
ad-Durus an-Nahwiyyah
by Abdullah Darwish and
Fawā’id
al-Ḍiyā’iyyah
by Ibn Hisham. The types, characteristics, and syntactic functions of
nouns are analyzed comparatively based on these sources. The article also highlights
the educational relevance and didactic structure of these works in the context of
traditional Arabic grammar instruction.
Keywords:
Noun, Arabic grammar, Nahw, ad-Durus an-Nahwiyyah, Fawā’id
al-Ḍiyā’iyyah, word categories, grammatical analysis.
Аннотация:
В статье анализируется изложение темы имени (исма) в
классических грамматических трудах:
«Ад-Дурус ан-Нахвия»
Абдуллаха
Дарвиша и
«Фаваид аз-Зияийя»
Ибн Хишама. Рассматриваются виды имен, их
признаки и синтаксические функции. Сравнительный подход позволяет выявить
особенности подачи материала и его методологическую ценность в системе
традиционного обучения арабской грамматике.
Ключевые слова:
Имя (исм), арабская грамматика, нахв, Ад-Дурус ан-
Нахвия, Фаваид аз-Зияийя, части речи, грамматический анализ.
Arab tili grammatikasida ism kategoriyasi ilmiy va metodik jihatdan eng muhim
tushunchalardan biri hisoblanadi. Bu mavzu, ayniqsa, klassik arab grammatikasining
yetakchi asarlaridan biri hisoblangan “ad-Durusun nahviyya” va “Favoyid ul-
Ziyoiyya” kitoblarida chuqur va ko‘p qirrali tarzda yoritilgan. Mazkur maqolada aynan
shu ikki asar misolida ism kategoriyasining grammatik, sintaktik va madaniy
ahamiyati, hamda ularni talqin qilishdagi metodologik yondashuvlar faktlar va tarixiy
dalillar asosida atroflicha tahlil qilinadi.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
43-son_3-to’plam_Aprel -2025
ISSN: 3030-3621
215
Arab tili grammatikasi taraqqiyotidagi ism kategoriyasining tarixi uzoq asrlarga
borib taqaladi. Ismining zamonlar davomida ta’rif va tasnif etilishi, uni gapdagi o‘rni
hamda turlarining aniqlanishi yirik olimlar tomonidan rivojlantirilib kelgan. Jumladan,
arab tilida ism deganda, mustaqil ma’noga ega bo‘lgan va boshqa so‘z turkumlari (fe’l,
harf)dan farqlanuvchi so‘zlar tushuniladi. “Sibaveyh”dan boshlab, “ad-Durusun
nahviyya” va “Favoyid ul-Ziyoiyya” asarlarigacha ism kategoriyasi doimiy e’tiborda
bo‘lganini ko‘rish mumkin.
Arab tili morfologiyasi (sarf) va sintaksisi (nahv)da ism kategoriyasining o‘rni
beqiyosdir. U irod qilingan fikrning aniq subyekti yoki obyekti bo‘lgan so‘zlar uchun
ishlatiladi. Bu kategoriya jins (muzakkar-muannas), son (yagonalik, ko‘plik), ta’riflik
(ma’rifa-nakira), nisba, i‘rob (marfu’, mansub, majrur) va boshqa grammatik
xususiyatlarga ega. Masalan, “kitob” (kitob), “maktab” (maktab), “ilm” (bilim) so‘zlari
o‘z holicha ma’noga ega bo‘lib, gapda turli sintaktik rol bajaradi.
“ad-Durusun nahviyya” asari arab grammatikasi tarixida o‘ziga xos o‘rin tutadi.
Mazkur kitob musulmon Sharqidagi asosiy nahv qo‘llanmalaridan sanaladi va o‘rta
asrlardan buyon ko‘plab maktablarda o‘qitilgan. Muallif, ism to‘g‘risida, uni ularning
o‘ziga xos belgilari (masalan, tanvin, alif-lam bilan kelish, harflari orqali undirilishi)
asosida bir necha sinflarga ajratadi. Asarda jins va son kategoriyalari tajribiy misollar
bilan dalillanadi; har bir qoidaning amaliy mazmuni o‘rgatiladi.
Ismning gapdagi roliga kelsak, “ad-Durusun nahviyya” asarida jumla tarkibida
jumla boshlanishining doimiylik xususiyati, ism-xabar tuzilmasi va uyg‘unligi
(masalan, mubtada-xabar) alohida misollar bilan tushuntiriladi. Ismlarning i‘rob
(marfu’, mansub, majrur) holatlari doim grammmatika qonuniyatlariga asoslanadi va
arab tilining o‘ziga xos sintaktik qurilmalarida aniq rol o‘ynaydi. Ko‘plab misollar
(masalan,
ِراَّدلا يِف , ُباَتِكْلَا ,ٌلُجر) yordamida bu tushunchalar talabalarga sodda va amaliy
shaklda bayon qilinadi. Tarixiy dalil sifatida shuni qayd etish kerakki, “ad-Durusun
nahviyya”dagi har bir qoidaning kelib chiqishi arab filologiyasi klassik manbalariga,
xususan, Imom Zamaxshariy va Sakkokiy asarlariga borib taqaladi.
“Favoyid ul-Ziyoiyya” asari esa ancha murakkab va chuqur tahlilga boy manba
hisoblanadi. Bu kitobda ismning grammatik holatlari, tasniflari va i‘rob qoidalari
yanada batafsil va keng qamrovda yoritiladi. Asarda arabcha adabiy misollar, Qur’oni
Karimdan keltirilgan iqtiboslar va mashhur she’riy satrlar orqali mavzu kengaytiriladi.
Ismlarning jins, son va nisba xususiyatlari faqat amaliy emas, balki nazariy va tarixiy
faktlar bilan bog‘lab ko‘rsatiladi. Misol uchun, ismning ma’rifa va nakira sifatida
farqlanishi “al-” (لا) prefiksi yordamida keltirilgan bo‘lib, arab tilidagi dastlabki
manbalardan to zamonaviy asarlargacha bo‘lgan rivojlanish muayyan sintaktik
misollar bilan dalillanadi.
“Favoyid ul-Ziyoiyya”da e’tiborli jihatlardan biri — unda tanqidiy yondashuv
mavjudligi. Ba’zi qoidalar tarixiy manba va zamonaviy tajribaga tayanib, o‘zaro qiyos
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
43-son_3-to’plam_Aprel -2025
ISSN: 3030-3621
216
qilinadi, ayrim istisno holatlari chuqur tadqiq etiladi. Masalan, ismning i‘rob holatidagi
istisnolar, zamon o‘tishi bilan ayrim qoidalar o‘zgarishi yoki uncha ishlatilmaydigan
shakllar ham muallif tomonidan alohida misollar orqali muhokama qilinadi. Bu esa
ilmiy tadqiqotlar uchun faktlarga boy manba bo‘lib xizmat qiladi.
Klassik arab grammatik manbalarining umumiy xulosasi shundan dalolat
beradiki, ism kategoriyasining mazkur asarlarda yoritilishi nafaqat lingvistik nuqtai
nazardan, balki arab madaniyati va adabiy merosini ham o‘rganishda muhim o‘rin
tutadi. Ism orqali inson nomlari, toponimlar, madaniy va diniy atamalar ko‘p asrlar
davomida tahlil va tadqiq etilgan. “ad-Durusun nahviyya” asarida ismga ko‘proq
amaliy va metodik yondashuv ustun, aqlli va tizimli ko‘rsatmalar mavjud bo‘lsa,
“Favoyid ul-Ziyoiyya”da esa chuqur, tanqidiy va tarixiy o‘rganishlar keng joy olgan.
Arab grammatikasida ism kategoriyasining keng o‘rganilishi, hozirgi zamonda
ham dolzarbligicha qolmoqda. Hozirgi tadqiqotlarda, masalan, kompyuter lingvistikasi
yoki tilshunoslikda arab ismlari va ularning morfologik-paradigmatik o‘ziga xosligi
chuqur o‘rganilmoqda. Buning natijasida arab tilidagi ismning nafaqat grammatik,
balki ijtimoiy va madaniy funksiyalari ham o‘z aksini topmoqda.
Yuqoridagi faktlar va tarixiy dalillar asosida xulosa sifatida aytish mumkinki,
“ad-Durusun nahviyya” va “Favoyid ul-Ziyoiyya” asarlarida ism mavzusining
yoritilishi kuchli ilmiy asosga ega bo‘lib, bugungi tilshunoslik va filologiya ilmlari
uchun muhim resurs bo‘lib qolmoqda. Bu asarlar o‘z davrida ilmiy maktablarni
shakllantirish, grammatik tafakkur taraqqiyotida yetakchi rol o‘ynagan va hozir ham
dolzarbligini yo‘qotmagan.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Abdulloh Darvish –
ad-Durus an-Nahviyyah
2.
Abdurahmon Jmiy –
Favoyid az-Ziyoiyah
3.
Muhammad ibn Ajurrum –
al-Ajurrumiyya
4.
Toirov A. –
Arab tili grammatikasi asoslari
, Toshkent, 2019
5.
O‘zbekiston Islom Akademiyasi nashrlari – “Nahv ilmi” qo‘llanmalari
