Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
43-son_3-to’plam_Aprel -2025
ISSN: 3030-3621
142
O‘QUVCHILAR SHAXSINI MILLIY RUHDA TARBIYALASHNING
PEDAGOGIK-PSIXOLOGIK XUSUSIYATLARI
Andijon davlat pedagogika instituti
1-kurs magistranti
Muxtarova Sayyoraxon
Annotatsiya
Ushbu maqolada o‘quvchilarni milliy ruhda tarbiyalash masalasi haqida fikr
yuritiladi. Bugungi globallashuv davrida yoshlarning ongiga turli madaniy oqimlar
ta’sir qilayotgan bir paytda, ularni o‘zlikni anglash, milliy qadriyatlarga hurmat ruhida
tarbiyalash zarurati yanada ortib bormoqda. Shu sababli, o‘quvchilarda milliy g‘urur,
Vatanga muhabbat va tarixiy xotirani shakllantirish, bu jarayonda pedagogik
yondashuvlar bilan birga psixologik jihatlarni ham inobatga olish muhim ahamiyatga
ega. Maqolada shuningdek, milliy tarbiya jarayonida duch kelinadigan muammolar va
ularning yechimlari ham ko‘rib chiqilgan.
Kalit so‘zlar:
Milliy tarbiya, o‘quvchi shaxsi, psixologik yondashuv, pedagogik
uslub, yoshga mos tarbiya, qadriyatlar, maktab, oila.
Kirish
Yoshlar har qanday jamiyatning ertangi kunidir. Ularning qanday bo‘lishi
bugungi tarbiyaga bog‘liq. Ayni paytda dunyoda g‘arb madaniyatining kuchli kirib
kelayotgani, texnologiyalar rivoji va ommaviy madaniyatning ta’siri ostida o‘zlikni
yo‘qotish xavfi bor. Shuning uchun ham yoshlarni milliy ruhda tarbiyalash, ularga
o‘zligini anglatish va milliy qadriyatlarga hurmat ruhida shakllantirish dolzarb
vazifadir. O‘quvchi shaxsining shakllanishida o‘qituvchi, ota-ona va jamiyatning har
biri o‘z o‘rniga ega. Bu jarayonda pedagogik yondashuvlar bilan bir qatorda, bolaning
psixologik holati, yosh xususiyatlari va ijtimoiy muhiti ham hisobga olinishi kerak.
Har bir millat o‘zligini saqlab qolish, milliy ongni mustahkamlash va
madaniyatini davom ettirish uchun avlodlar orasidagi ruhiy uzviylikni saqlab qolishi
zarur. Bu uzviylikning eng muhim bo‘g‘ini esa – milliy tarbiyadir. Bolalarning
o‘zligini anglab yetishi, Vatanga, xalqqa bo‘lgan muhabbati aynan oilada, maktabda
va ijtimoiy muhitda shakllanadi. Agar biz o‘quvchilarni o‘z xalqining tilini, dinini,
tarixini, urf-odat va qadriyatlarini sevishga, hurmat qilishga o‘rgatmasak, ularning
shaxsi to‘laqonli shakllanmaydi. Tarbiyaning ildizi o‘ta chuqur — bu faqat darslar,
topshiriqlar orqali emas, balki bola ongiga, qalbiga singdirilishi lozim bo‘lgan
jarayondir. Shu sababli, bu masalaga pedagogik va psixologik yondashuvni bir butun
tizim sifatida qarash zarur.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
43-son_3-to’plam_Aprel -2025
ISSN: 3030-3621
143
Har bir xalqning o‘z tarixiga, tiliga, madaniyatiga va urf-odatlariga sodiq
bo‘lgan farzandlari — o‘sha xalqning eng katta boyligidir. Afsuski, hozirgi kunda
g‘arbona madaniyat va ommaviy axborot vositalarining ta’siri kuchayib bormoqda. Bu
holat yoshlar ongiga bevosita kirib borib, ularni o‘z milliy ildizlaridan uzoqlashtirish
xavfini tug‘dirmoqda. Shu sababli, o‘quvchilarni milliy ruhda tarbiyalash nafaqat
ta’lim tizimining, balki butun jamiyatning ustuvor vazifasiga aylanishi kerak.
O‘quvchi shaxsining shakllanishi uzluksiz va murakkab jarayon. Bu jarayonda
pedagogik yondashuvlar bilan birga psixologik xususiyatlar ham muhim o‘rin tutadi.
Har bir yosh bosqichida farzandning fikrlashi, his-tuyg‘ulari va dunyoqarashi turlicha
bo‘lgani sababli, tarbiya ham shunga mos ravishda olib borilishi kerak.
Bugungi kunda yosh avlodni o‘zligini anglashi, millatiga sadoqat bilan qarashi,
tarixini unutmasligi har qachongidan ham muhim. Chunki globallashuv davrida milliy
qadriyatlar ko‘plab tashqi ta’sirlar ostida yo‘qolib ketish xavfi bor. Shu sababli
maktabda beriladigan tarbiya nafaqat bilim, balki milliy ong va madaniyatni
shakllantirishga xizmat qilishi kerak. Bu vazifa faqat o‘qituvchi zimmasida emas —
oila, jamiyat, davlat ham bu jarayonning muhim ishtirokchilari bo‘lishi kerak.
Asosiy qism
O‘quvchilarni milliy ruhda tarbiyalash uchun, eng avvalo, milliy qadriyatlarning
o‘zi nimadan iboratligini tushunib olish kerak. Bunga til, din, tarix, urf-odat, san’at va
madaniyat kiradi. Har bir bola o‘z millatiga mansub ekanini his qilishi, faxrlanishi
kerak.
Pedagogik tomondan qaralganda, bu ish darsda qanday tashkil etiladi? Masalan,
tarix yoki adabiyot darslarida milliy qahramonlar haqida gap ketadi. Lekin bu faqat
faktlar berish emas, balki shu qahramonlar hayotidan ibrat olishga o‘rgatish kerak.
Boshlang‘ich sinflarda ertaklar, afsonalar, xalq og‘zaki ijodi orqali buni qilish osonroq.
Kattaroq sinflarda esa tarixiy voqealarni tahlil qilish, bahs-munozaralar o‘tkazish
mumkin.
Psixologik jihatdan yondashsak, har bir yosh davrining o‘ziga xos xususiyatlari
bor. Masalan, 7–10 yosh oralig‘idagi bolalar obrazli tafakkur orqali o‘rganadi. Ular
uchun badiiy ifodalar, she’rlar, rang-barang tadbirlar samarali bo‘ladi. 11–14 yosh
oralig‘ida o‘quvchilar do‘stlarining fikriga ko‘proq quloq soladi. Ularni guruhli
ishlarga, milliy mavzudagi sahna ko‘rinishlariga jalb qilish foydali. 15–17 yoshdagi
o‘smirlar esa mustaqil fikrlay boshlaydi. Ular bilan ochiq suhbatlar, tarixiy voqealar
asosida muhokamalar tashkil etish, shaxsiy pozitsiyasini ifodalashga undash kerak.
Tarbiyada oilaning roli juda katta. Bola birinchi navbatda ota-onadan ko‘rganini
takrorlaydi. Agar ota-onasi milliy qadriyatlarga befarq bo‘lsa, bola ham shunday bo‘lib
ulg‘ayadi. Maktab esa bu tarbiyani davom ettiradi, mustahkamlaydi. Jamiyat esa
bolaga bu qadriyatlar amalda qanday ishlashini ko‘rsatadi — masalan, bayramlar,
tantanalar, xalq urf-odatlari orqali amalga oshadi. Bugungi kunda asosiy
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
43-son_3-to’plam_Aprel -2025
ISSN: 3030-3621
144
muammolardan biri — g‘arb madaniyatining kuchli ta’siri. Yoshlar orasida milliy
emas, chet el madaniyatiga ergashish hollari ko‘p. Bunga qarshi kurashishning o‘zi
yo‘q — aksincha, milliy qadriyatlarni zamonaviy usulda targ‘ib qilish kerak. Internet,
ijtimoiy tarmoqlar orqali milliy film, musiqa, kontentlarni yoshlar sevgan shaklda
yetkazish lozim.
Yana bir muammo — ota-onalarning tarbiyada sustligi. Ularni jalb qilish uchun
maktabda ota-onalar bilan seminarlar, uchrashuvlar o‘tkazish mumkin. Ularning o‘z
farzandi tarbiyasida ishtirokini kuchaytirish kerak. Shuningdek, ba’zi hollarda darslar
juda rasmiy, qiziqarsiz o‘tkaziladi. Tarbiyani zamonaviy, interaktiv shakllarda berish
foydaliroq. Masalan, milliy kiyimlar ko‘rgazmasi, xalq o‘yinlari, sport tadbirlari orqali
bu qadriyatlar bolalarga yaqinroq bo‘ladi.
Dolzarb muammolar va ularning yechimlari:
Bugungi kunda o‘quvchilar shaxsini milliy ruhda tarbiyalashga to‘sqinlik
qilayotgan asosiy muammolar quyidagilar:
– chet el madaniyatining kuchli targ‘iboti, yoshlar orasida milliy qadriyatlarga
nisbatan sust qiziqish;
– ota-onalarning farzand tarbiyasiga loqayd qarashi;
– o‘qituvchilarning metodik tayyorgarligining yetarli emasligi.
Ushbu muammolarning oldini olish uchun quyidagi chora-tadbirlarni ko‘rish
zarur:
– yoshlar orasida milliy madaniyatni targ‘ib qiluvchi kontent ishlab chiqish va
uni ommaviy platformalarda taqdim etish;
– ota-onalar uchun tarbiya masalalari bo‘yicha treninglar, seminarlar o‘tkazish;
– o‘qituvchilarni milliy tarbiya bo‘yicha malaka oshirish dasturlari bilan
ta’minlash.
Xulosa
Shaxsning milliy ruhda shakllanishi butun jamiyatning muhim vazifasidir.
O‘quvchilarni milliy ruhda tarbiyalashning samarali bo‘lishi uchun pedagogik-
psixologik yondashuvlarni tizimli ravishda qo‘llash kerak. Bu nafaqat maktabning,
balki oilaning, jamiyatning umumiy sa’y-harakatlariga bog‘liqdir. Agar yoshlarni
milliy qadriyatlar asosida tarbiyalasak, kelajakda ularning shaxsiyati, dunyoqarashi va
o‘zligiga bo‘lgan hurmati mustahkam bo‘ladi.
Xulosa qilib aytganda, o‘quvchilarda milliy ruhni shakllantirish ta’lim
tizimining eng muhim yo‘nalishlaridan biridir. Bu jarayon pedagogik va psixologik
yondashuvlar uyg‘unligida olib borilgandagina samarali bo‘ladi. Har bir o‘qituvchi o‘z
faoliyatida milliy qadriyatlarga asoslangan tarbiyaga alohida e’tibor berishi kerak. Ota-
onalar esa farzandining faqat bilim emas, ma’naviyatli inson bo‘lib ulg‘ayishiga hissa
qo‘shishlari lozim. Shundagina kelajak avlod o‘z millatiga sadoqatli, tarixini biladigan,
mustaqil fikrlaydigan shaxs sifatida shakllanadi.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
43-son_3-to’plam_Aprel -2025
ISSN: 3030-3621
145
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Abdullaeva M. (2022). Milliy qadriyatlar va yoshlar tarbiyasi. Toshkent:
“O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi” nashriyoti.
2.
Karimova D., Tursunov N. (2021). “Milliy ruh va ta’lim integratsiyasi”.
“Pedagogika va psixologiya jurnali, 2-son.
3.
Hasanov A. (2020). Yosh psixologiyasi asoslari. Samarqand: “Ilm ziyo”
nashriyoti.
4.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining PQ–3127-son qarori (2017-yil 27-iyul)
— “Milliy tarbiya konsepsiyasi to‘g‘risida”.
5.
“O‘qituvchi va tarbiya jarayonining o‘zaro bog‘liqligi” maqolasi. (2021).
Ma’naviyat va ma’rifat jurnali, 4-son.
