Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
43-son_3-to’plam_Aprel -2025
ISSN: 3030-3621
252
"FAYNBERG IJODIGA YANGI NAZAR"
Yuldosheva Elmira Akmal qizi
Oʻzbekiston Davlat Jahon Tillari Universiteti
xorijiy til va adabiyoti 3- fakulteti talabasi
Tel: 97.670.35.99
E-mail:elmirayoldosheva4@gmail.com
Annotatsiya:
Ushbu maqolada sheʼrlardagi falsafiy mushohadalar, ruhiy
kechinmalar badiiy tasvir vositalari va shoirning ichki iztiroblari qanchalik goʻzal
hamda teran aks etganini tahlil qilamiz.
Kalit soʻzlar:
obrazlilik, nazm, nasr, qiyoslash, toʻrtlik, badiiy boʻyoqdorlik,
kulminatsiya, adabiy tushuncha, ijod koʻlami, badiiy adabiyot,tashbeh, epitet,
tasviriylik.
Adabiyot inson ruhining eng nozik pardalarini chertib, yurakdagi sezgilarga jilo
beradigan ilohiy san’atdir. U inson tafakkurining mahsuli, tuyg‘ularning ifodasi,
kechinmalarning so‘z vositasida jilo topgan shaklidir. Adabiyot — bu hayotning o‘ziga
xos aksidir, unda insoniyatning armonlari, quvonchlari, dardlari va umidlari mujassam.
U nafaqat inson qalbining teran qatlamlariga yetib boradigan kuch, balki jamiyatning
tarixi, madaniyati va axloqiy qiyofasini aks ettiruvchi ko‘zgudir.
She’riyat esa adabiyotning eng nozik va his-tuyg‘ularga boy janrlaridan biri
bo‘lib, shoir o‘zining ichki dunyosini, yurak nidosini, qalb haroratini har bir misrada,
har bir ohangda ifodalab, o‘quvchi qalbiga yetkazadi. She’riyat tafakkurning eng
baland cho‘qqilariga ko‘tarilish, inson ichki olamining eng nozik va murakkab
jihatlarini ochib berish vositasidir. Har bir she’rda shoirning ruhiy kechinmalari,
shaxsiy dardu iztiroblari, tabiat va borliq bilan munosabati o‘z aksini topadi. She’rlar
orqali inson o‘zini anglaydi, o‘tmish va kelajak o‘rtasidagi bog‘liqlikni his qiladi,
hayotning abadiyligi va o‘tkinchiligi haqida mushohada yuritadi.
Adabiyot shunchaki so‘zlar yig‘indisi emas, u ong va qalb mahsuli bo‘lib,
kishining ichki dunyosini shakllantiradi, hislarini tarbiyalaydi, uni hayot haqiqatlariga
ko‘nikishga o‘rgatadi. She’riyat esa inson ruhiyati va kechinmalarining eng nozik va
betakror jilvalarini ochib beruvchi badiiy haqiqatdir. Aynan shu sababli har bir she’r
o‘zining ichki mohiyati, badiiy obrazlari, hissiyotlarning mujassamlanishi bilan inson
yuragiga ta’sir qiladi.
Axir, menga kimlar ishongandi- ya,
Pinhon umid qilib yurakka malham?!
Maysalar, hayvonlar ishongandilar...
Menga ishongandi onajonginam.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
43-son_3-to’plam_Aprel -2025
ISSN: 3030-3621
253
Erkinlik deb barin boy berib qoʻydim
Onam qabri uzra yuzlarim shuvut
Oʻt qoʻydim, maysalar qovjirab kuydi,
Oʻt qoʻydim, hayvonlar boʻlishdi nobud.
Sheʼrning dastlabki bandi mazmun jihatidan falsafiy va ruhiy iztirobga
yoʻgʻrilgan. Shoir oʻziga kim ishonishini, umid va ishonch tuygʻularini qaysi
manbalardan topishini soʻroq qilishi bilan sheʼrni boshlaydi. " Maysalar, hayvonlar
ishongandilar..." degan misralar esa tabiat bilan inson orasidagi bogʻliqlikni yana bir
bor koʻrsatadi. Bu yerda shoir oʻzining yolgʻizligi, jamiyat ichida oʻzini begona his
qilishi alohida seziladi.
Onaning obrazi esa sheʼrning eng asosiy badiiy unsurlaridan biridir, shuning
uchun ham alohida oʻrin egallaydi. " Menga ishongandi onajonginam" satri inson
qalbidagi eng yaqin va aziz kishisining ishonchi qanday muhimligini bildiradi. Bu ,oʻz
navbatida , individualizm va inson motivlarining kuchayishini taʼkidlaydi. Keyingi
misralarda ona vafot etganidan keyingi boʻshliq, dunyoning sovuq va begona koʻrinishi
yanada yaqqol seziladi. " Onam qabri uzra yuzlarim shuvut" satri oʻquvchida ogʻir bir
qaygʻu hissini uygʻotadi.
Qushdek erkin boʻldim, mana, nihoyat
Kishandamasman- ku bamisoli qul?
Bolaligimdagi soʻlim tabiati
Nega tushlarimga kirmaydi nuqul?
Ikkinchi bandni " ozodlik va qismat paradoksi" deb nomlasak ham boʻladi.
Qolaversa, sheʼrning eng taʼsirli qismlaridan biri bu- erkinlik haqidagi satrlar. "
Qushdek erkin boʻldim, mana, nihoyat" degan jumla dastlab insonning ozod boʻlishiga
ishora qilayotgandek tuyuladi. Ammo keyingi misralar orqali shoir ozodlikning ham
qaramlik ekanligiini koʻrsatadi. " Kishandamasman- ku bamisoli qul?" satri orqali
inson erkin boʻlsa- da, baribir nimagadur bogʻliq ekanligini , qismatning taqdiridan
qochib boʻlmasligini anglatadi.
Bu yerda sheʼriy sanʼatlardan - antiteza( qarama- qarshilik) sanʼati ustalik bilan
qoʻllangan. Inson qush kabi erkin boʻlishni istaydi, lekin erkinlik ham uning ichida
boʻshliq, yolgʻizlik va mung paydo qiladi. Shoir bolaligini tabiiy va begʻubor holatini
sogʻinadi. " Bolaligimdagi soʻlim tabiat, Nega tushlarimga kirmaydi nuqul?" misrasi
hayotning shafqatsiz oʻtishini , bolalik begʻuborligini yoʻqotish motivini ochib beradi.
Qancha mamlakatlar tushdi kulfatga,
Ummonlarim qani? Qani dengizim?
Boqdim osmondagi noxush kalxatga,
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
43-son_3-to’plam_Aprel -2025
ISSN: 3030-3621
254
Asli shu kalxatni uchirgan oʻzim.
Sheʼrning keyingi qismida insoniyat boshiga tushayotgan qiyinchiliklar haqida
falsafiy mushohadalar mavjud. " Qancha mamlakatlar tushdi kulfatga" misrasi orqali
tarixiy voqealar, insoniyatnig tinimsiz kurashi, jabr- zulm va nohaqliklar haqida oʻy
suriladi. Shoir kechinmalari individualistik ruhiy iztirobdan jamiyat va insoniyat
muammolariga kengayib boradi.
Shoir oʻzini yoʻqotgan, dunyo oldida ojiz boʻlgan inson sifatida tasvirlaydi. "
Oyogʻim ostida yerlar shoʻr, taqir" satri esa uning hayot yoʻlidagi safarini, maʼno
izlashini, shaxsiy fojiasini ochib beradi.
Oyogʻim ostida yerlar shoʻr, taqir,
Ketyapman yelkamda safar xaltam shay.
Uyatdan yuragim oʻrtanar axir,
Issiqda tashnalik qiynar ayamay.
Ushbu toʻrtlikda shoirning ichki kechinmalari, hayotiy iztiroblari va ruhiy holati
juda teran badiiy vositalar bilan ifodalangan. Sheʼrda " yerlar shoʻr, taqir" degan tasvir
bilan quruq, hayotsiz, umidsiz makon ifodalangan. Shoʻr va taqir yer metafora sifatida
inson hayotining murakkabliklari , mashaqqatligi va umidsizligini anglatadi. Bu tasvir
shoirning ruhiy holatini, uning ichki iztiroblarini yanada teranroq ochib beradi.
Sheʼrdagi eng taʼsirli qism- " Uyatdan yuragim oʻrtanar, axir," misrasidir. Bu
yerda shoir oʻzining ichki alamini, nadomatini, vijdon azobini ifoda qilgan. U hayotiy
qiyinchilik qarshisida oʻzini ojiz his qiladi va bu unga chuqur taʼsir koʻrsatadi.
Sheʼrning ritmik tuzilishi ham uning taʼsir kuchini oshirgan. Har bir misra oxiridagi
ohang inson yuragidagi toʻlqinlarini aks ettirgandek tuyuladi. Shoir sodda , ammo
nihoyatda taʼsirli soʻzlarni tanlagan , bu esa sheʼrni yanada jonli hamda jozibali
qilishga koʻmaklashgan.
Buloqqa tiz choʻkib, egilib pastga,
Chol kabi suv icha boshlayman uzoq.
Suvdagi aksimga qoʻshilib asta,
Yer qaʼriga singib ketadi buloq.
Sheʼrning oxirgi parchasi ham Buloqqa tiz choʻkib suv ichayotgan inson
obrazini aks ettirgan. Buloq- tabiatning goʻzal inʼomi, hayot manbai. Shoir Buloqqa
egilib , undan suv ichadi va shu jarayonda oʻzining ichki dunyosiga sayohat qiladi. "
Chol kabi suv icha boshlayman uzoq" misrasi esa hayot falsafasini, tajribani, hayot
yoʻlida toʻplangan bilim va anglash jarayonlarini eslatadi. Chol timsoli donolik va
sokinlik ifodasi sifatida talqin qilinadi.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
43-son_3-to’plam_Aprel -2025
ISSN: 3030-3621
255
Yuqoridagi toʻrtlikda mahorat bilan foydalanilgan eng kuchli sanʼatlardan biri
bu- tasviriylik. Suvda aks etayotgan obraz va uning buloq bilan birlashib, yer qaʼriga
singib ketishi inson umrining oʻtkinchiligi, borliq bilan qoʻshilib ketish motivini yodga
soladi. Inson va tabiat bir butunligini , uning bir-biriga taʼsirini shoir juda nafis hamda
taʼsirchan uslubda tasvirlaydi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Researchgate.net
2.
O. Muxtor. Adabiyot va tafakkur. Toshkent. Maʼnaviyat nashriyoti, 2012.
3.
Ziyo.uz
4.
Cyberleninka. rus
5.
Aleksandr Faynberg. Qoralamaga qasida
