Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
43-son_4-to’plam_Aprel -2025
ISSN: 3030-3621
108
YOSHLIK DAVRI PSIXOLOGIYASI
Andijon davlat pedagogika instituti filalogiya fakulteti o`zbek tili va adabiyot
yo`nalishi 102-guruh talabasi
Karimova Ruxshona Anvarjon qizi
Andijon davlat pedagogika instituti “Pedagogika va psixologiya”kafedrasi v/b
dotsenti psixologiya fanlari doktori
Vahobova O`gilxon Tolibjonovna
ANNATATSIYA
Ushbu mavzu yoshlar (o'smirlik va ilk yetuklik) davrining psixologik
xususiyatlarini, ularning rivojlanish bosqichlarini, ijtimoiy va emotsional
o'zgarishlarini o‘rganishga bag‘ishlangan. Yoshlar davri shaxs shakllanishida hal
qiluvchi bosqich hisoblanib, unda mustaqil fikrlash, o‘zini anglash, dunyoqarashning
shakllanishi, kasb tanlash, hayotiy maqsadlarni belgilash kabi muhim jarayonlar
kechadi. Mavzuda shuningdek, yoshlarning ijtimoiy muhitga moslashuvi, rollar
almashinuvi, oila va do‘stlar bilan munosabatlari, ruhiy muvozanat va o‘ziga bo‘lgan
ishonchning shakllanishi haqida psixologik yondashuvlar asosida tahlil berilgan.
Mavzu yoshlar bilan ishlovchi mutaxassislar, psixologlar va pedagoglar uchun muhim
nazariy hamda amaliy asos vazifasini bajaradi.
ANNOTATION
This topic is devoted to the study of the psychological characteristics of the
period of youth (adolescence and early maturity), their stages of development, social
and emotional changes. The age of youth is considered a decisive stage in the formation
of a person, in which such important processes as independent thinking, self-
awareness, the formation of a worldview, choosing a profession, setting life goals are
carried out. The topic also provides an analysis based on psychological approaches to
the adaptation of young people to the social environment, the exchange of roles,
relationships with family and friends, mental balance and the formation of self-
confidence. The topic acts as an important theoretical and practical basis for specialists,
psychologists and educators working with young people.
АННОТАЦИЯ
Данная тема посвящена изучению психологических особенностей юности
(подросткового и раннего взросления), стадий их развития, социальных и
эмоциональных изменений. Молодежный период считается определяющим
этапом в становлении личности, на котором происходят такие важные процессы,
как самостоятельное мышление, самореализация, формирование мировоззрения,
выбор профессии, постановка жизненных целей. В теме также представлен
анализ на основе психологических подходов адаптации молодежи к социальной
среде, смены ролей, взаимоотношений с семьей и друзьями, формирования
душевного равновесия и уверенности в себе. Тема служит важной теоретической
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
43-son_4-to’plam_Aprel -2025
ISSN: 3030-3621
109
и практической основой для специалистов, психологов и педагогов, работающих
с молодежью.
KALIT SOʻZLAR:
Yoshlar psixologiyasi, O‘smirlik davri, Ilk yetuklik, Shaxs
rivojlanishi, Mustaqil fikrlash, O‘zini anglash, Dunyoqarash shakllanishi, Kasb
tanlash, Hayotiy maqsadlar, Ijtimoiy moslashuv, Rollar almashinuvi, Oila va do‘stlar
munosabatlari, Ruhiy muvozanat, O‘ziga ishonch, Psixologik yondashuvlar, Psixolog
va pedagoglar uchun qo‘llanma.
Keywords:
youth psychology, adolescence, early maturity, Personality
Development, independent thinking, self-awareness, worldview formation, career
choice, Life Goals, social adaptation, role Exchange, family and friends relationships,
mental balance, self-confidence, psychological approaches, a guide for psychologists
and educators.
Ключевые слова:
Молодежная психология, подростковый возраст,
ранняя зрелость, развитие личности, самостоятельное мышление, самосознание,
формирование мировоззрения, выбор профессии, жизненные цели, социальная
адаптация, смена ролей, взаимоотношения семьи и друзей, психическое
равновесие, уверенность в себе, психологические подходы, пособие для
психологов и педагогов.
Yoshlik — shaxs shakllanishi va o‘zini anglashning muhim bosqichi
hisoblanadi. Yoshlik davri 23-28 yoshlarda bo`lib, bu davrning o`ziga xos
xususiyatlaridan biri ijtimoiy hayotning barcha jabhalarida kamolga erishgan shaxs
sifatida faol ishtirok etish va ishlab chiqarishda mehnat faoliyatini amalga oshirishdan
iboratdir. Bu davrda insonning emotsional va ijtimoiy hayotida keskin o‘zgarishlar
sodir bo‘ladi. Psixologik tadqiqotlar yoshlarning bu bosqichda mustaqillikka intilishi,
kasb tanlashda qiyinchiliklarga duch kelishi, tengdoshlar bilan o‘zaro munosabatlar
muhim rol o‘ynashini ko‘rsatmoqda.
Psixologik rivojlanishning asosiy yo‘nalishlari
Kognitiv rivojlanish:
Jean Piaget nazariyasiga ko‘ra, o‘smirlikda abstrakt fikrlash shakllanadi.
Yoshlar "agar... bo‘lsa..." kabi nazariy mulohazalarni ishlab chiqish qobiliyatiga ega
bo‘ladi.
Shaxsiy identifikatsiya:
Eriksonning psixososial rivojlanish nazariyasida aynan o‘smirlik davri
"identifikatsiya vs. rol chalkashuvi" bosqichi sifatida ko‘riladi.
Statistik tahlil
2023-yilda O‘zbekiston Psixologiya Assotsiatsiyasi tomonidan 15–22 yosh
oralig‘idagi 500 nafar yoshlar ishtirokida o‘tkazilgan tadqiqot natijalari quyidagilarni
ko‘rsatdi:
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
43-son_4-to’plam_Aprel -2025
ISSN: 3030-3621
110
Bu ko‘rsatkichlar yoshlik davrida salmoqli qism ijobiy rivojlanishga ega
ekanligini ko‘rsatadi, biroq hali ham maqsadli psixologik yordamga muhtoj qatlam
mavjudligini anglatadi.
Eksperimental tadqiqot natijalari
2024-yilda Toshkent davlat pedagogika universiteti qoshidagi psixologiya
markazi tomonidan o‘tkazilgan eksperimentda 100 nafar yosh (16–20 yosh) 6 oy
davomida quyidagi ikki guruhga bo‘lindi:
Eksperimental guruh – haftasiga bir marta psixologik treninglarda ishtirok etdi.
Nazorat guruhi – hech qanday psixologik aralashuvsiz kuzatildi.
Natijalar:
Eksperimental guruhda o‘zini anglash indeksi 18% ga oshgan.
Kasbga yo‘naltirilganlik darajasi 21% ga yuqorilagan.
O‘ziga ishonch ko‘rsatkichi 23% ga oshgan.
Ruhiy barqarorlikda sezilarli ijobiy o‘zgarishlar kuzatilgan.
Yoshlik davri psixologiyasini o‘rganish — yoshlar shaxsining to‘laqonli
shakllanishi, ijtimoiy moslashuvi va ruhiy salomatligini ta’minlashda muhim omildir.
Statistik va eksperimental tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, yoshlar bilan tizimli, ilmiy
asoslangan yondashuvlar natijasida ularning ruhiy barqarorligi va o‘ziga ishonchi
oshadi. Bu esa jamiyatning sog‘lom, faol va maqsadli avlodini tarbiyalashga xizmat
qiladi. Yoshlik davri inson hayotida kechadigan eng murakkab va mas’uliyatli
bosqichlardan biri bo‘lib, bu davrda shaxsning psixologik, emotsional va ijtimoiy
jihatlari jadal sur’atlarda rivojlanadi. O‘smirlik va ilk yetuklik yoshlarida inson o‘zini
anglash, mustaqil fikrlash, maqsadlar belgilash va jamiyatdagi o‘z o‘rnini topishga
intiladi. Bu jarayonda yuzaga keladigan ruhiy beqarorlik, o‘ziga ishonchsizlik, ijtimoiy
ziddiyatlar — barchasi psixologik yondashuv orqali tahlil etilishi lozim bo‘lgan muhim
masalalardir. Mavjud tadqiqotlar va statistik ma’lumotlar shuni ko‘rsatadiki,
yoshlarning aksariyati ijobiy rivojlanish tendensiyasiga ega bo‘lsa-da, ular ichida
o‘zini anglash, kasb tanlash, emotsional muvozanatni saqlashda muammolarga duch
kelayotganlari ham bor. Shu bois, psixologlar va pedagoglar yoshlar bilan ishlashda
individual yondashuvni yo‘lga qo‘yishlari zarur. Shuningdek, yoshlarning
rivojlanishiga ijtimoiy muhit, oila, maktab, jamoa, ommaviy axborot vositalari va
zamonaviy texnologiyalar bevosita ta’sir ko‘rsatmoqda. Shu nuqtai nazardan
qaralganda, yoshlik davridagi shaxsga ko‘rsatilayotgan ijtimoiy bosim va axborot
yukini nazorat qilish, ularning ongli tanlovlar qilish qobiliyatini rivojlantirish – dolzarb
vazifalardan biridir. Yoshlikda yuzaga keladigan psixologik holatlar va qarorlar,
insonning keyingi hayot yo‘liga katta ta’sir ko‘rsatadi. Masalan, noto‘g‘ri kasb tanlovi,
noto‘g‘ri do‘stlar muhitiga kirish yoki o‘zini anglamaslik holatlari, yoshlarning
ijtimoiy faolligini va ruhiy salomatligini izdan chiqarishi mumkin. Bunday
holatlarning oldini olish uchun ta’lim-tarbiya tizimi, psixologik xizmatlar, ota-onalar
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
43-son_4-to’plam_Aprel -2025
ISSN: 3030-3621
111
va ijtimoiy institutlar birgalikda ishlashi lozim. Eksperimental tadqiqotlar esa shuni
tasdiqlaydiki, yoshlar bilan olib borilgan muntazam psixologik treninglar, motivatsion
suhbatlar va ijtimoiy adaptatsiya mashg‘ulotlari ularning ruhiy barqarorligi, o‘ziga
ishonchi va jamiyatda o‘z o‘rnini topishi uchun mustahkam zamin yaratadi.
Xulosa qilib aytganda, yoshlik davri — bu shunchaki o‘tkinchi bosqich emas,
balki kelajak shaxsiyatining negizidir. Shu sababli, har bir yoshning ichki dunyosiga
e’tiborli bo‘lish, ularni to‘g‘ri yo‘naltirish, kerakli psixologik yordamni ko‘rsatish –
jamiyat oldidagi ustuvor vazifalardan biridir. Ana shundagina biz sog‘lom fikrlovchi,
ijtimoiy jihatdan faol va maqsadli avlodni voyaga yetkaza olamiz.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
Абдуллаев, А. А. (2019). Yoshlar psixologiyasi. Toshkent: O‘zbekiston Milliy
ensiklopediyasi nashriyoti.
2.
Jahonov, M. M. (2021). Psixologik rivojlanish bosqichlari. Toshkent: Fan va
texnologiya.
3.
Piaget, J. (1950). The Psychology of Intelligence. London: Routledge.
4.
Erikson, E. H. (1968). Identity: Youth and Crisis. New York: W. W. Norton &
Company.
5.
Vygotsky, L. S. (1978). Mind in Society: The Development of Higher
Psychological Processes. Cambridge: Harvard University Press.
6.
O‘zbekiston Respublikasi Maktabgacha va maktab ta’limi vazirligi (2022). Yoshlar
bilan ishlash bo‘yicha metodik qo‘llanma. Toshkent: Ilm Ziyo.
7.
G‘ulomov, S., & Karimova, M. (2020). O‘smirlar psixologiyasi va ijtimoiy
moslashuv. Toshkent: Innovatsiya nashriyoti.
8.
O‘zbekiston Psixologiya Assotsiatsiyasi (2023). Yoshlar orasida o‘zini anglash va
moslashuv darajasi: statistik tahlil. Ilmiy hisobot.
9.
Zokirova, D. R. (2018). Shaxsiy rivojlanish psixologiyasi. Samarqand: Registon
nashriyoti.
10.
Bandura, A. (1997). Self-Efficacy: The Exercise of Control. New York: Freeman.
