Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
43-son_4-to’plam_Aprel -2025
ISSN: 3030-3621
105
ILK BOLALIK DAVRI PSIXOLOGIYASI
Andijon davlat pedagogika instituti filalogiya fakulteti o`zbek tili va adabiyoti
yo`nalishi 102-guruh talabasi
Tojimamatova Feruzaxon Ikromjon qizi.
Andijon davlat pedagogika instituti “Pedagogika va psixologiya” kaferdrasi
v/b dotsenti psixologiya fanlari doktori
Vahobova O`g`ilxon Tolibjonovna
ANNOTATSIYA
Ilk bolalik davri psixologiyasi – bu 0 yoshdan 3 yoshgacha bo‘lgan bolalarning
ruhiy rivojlanishini o‘rganuvchi psixologiya sohasi hisoblanadi. Ushbu davrda
bolaning shaxs sifatida shakllanishi, hissiy va aqliy rivojlanishining asoslari yaratiladi.
Tashqi muhit, ota-onalar bilan bo‘lgan munosabat, o‘yin faoliyati hamda nutqning
rivojlanishi bola psixologiyasining markaziy yo‘nalishlaridandir. Ilk bolalik davrida
bolaning harakatlanish qobiliyatlari, sezgi organlari, emotsional holatlari va ijtimoiy
ko‘nikmalari shakllanadi. Shu sababli bu davrni to‘g‘ri tushunish va uni ilmiy asosda
o‘rganish bola tarbiyasida muhim o‘rin tutadi. Mazkur fan, pedagoglar, psixologlar va
ota-onalarga bolalar bilan samarali muloqot qilish hamda ularning sog‘lom ruhiy
rivojlanishini ta’minlashda amaliy yordam beradi.
Annotation
Early childhood psychology is the field of psychology that studies the mental
development of children aged 0 to 3 years. During this period, the foundations of the
formation, emotional and mental development of the child as a person are created. The
external environment, the relationship with parents, play activities and the development
of speech are among the central areas of child psychology. In early childhood, the
child's motor skills, sensory organs, emotional states and social skills are formed.
Therefore, the correct understanding of this period and its study on a scientific basis
plays an important role in the upbringing of a child. This science provides practical
assistance to educators, psychologists and parents to effectively communicate with
children and ensure their healthy mental development.
Аннотация
Психология раннего детства-это раздел психологии, изучающий
психическое развитие детей в возрасте от 0 до 3 лет. В этот период
закладываются основы становления ребенка как личности, его эмоционального
и психического развития. Внешняя среда, взаимоотношения с родителями,
игровая деятельность, развитие речи-вот некоторые из центральных
направлений детской психологии. В раннем детстве у ребенка формируются
двигательные навыки, органы чувств, эмоциональные состояния и социальные
навыки. Поэтому правильное понимание этого периода и научное его изучение
занимает важное место в воспитании ребенка. Данная наука оказывает
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
43-son_4-to’plam_Aprel -2025
ISSN: 3030-3621
106
педагогам, психологам и родителям практическую помощь в эффективном
общении с детьми и обеспечении их здорового психического развития.
KALIT SOʻZLAR:
Ilk bolalik, bolalar psixologiyasi, ruhiy rivojlanish,
emotsional o‘sish, nutq rivojlanishi, o‘yin faoliyati, ijtimoiy moslashuv, ota-ona va
bola munosabati, shaxs shakllanishi, erta yoshdagi tarbiya.
Keywords:
early childhood, child psychology, mental development, emotional
growth, speech development, game activity, social adaptation, parent-child attitude,
personality formation, early age education.
Ключевые слова:
раннее детство, детская психология, психическое
развитие, эмоциональный рост, речевое развитие, игровая деятельность,
социальная адаптация, родительско-детское отношение, формирование
личности, дошкольное воспитание.
Jismoniy o`sish va rivojlanish:
Ushbu bosqichda miyada, ayniqsa frontal
loblarda, asab tolalarining sezilarli sinaptik oʻsishi va miyelinatsiya hosil boʻlishi
kuzatiladi. Masalan, 2 yoshdan 6 yoshgacha boʻlgan davrda miya (inson
rivojlaninshinig keyingi bosqichlariga qaraganda) koʻproq rivojlanadi
. Miyaning
oʻsishi kognitiv qobiliyatlarning oʻsishi bilan birga kechadi. Taxminan, besh yoshlarda
(yoki undan ertaroq ham) bolalar ravon gapira boshlaydilar va qoʻllarini, koʻzlarini
ongli ravishda boshqara oladilar.Bolalarning jismoniy oʻsishi quyidagi fiziologik qoida
boʻyicha rivojlanib boradi: katta muskullar kichik muskullardan oldin rivojlanadi.
Katta muskullar yurish, yugurish va boshqa jismoniy faoliyat uchun ishlatiladi. Bu
qoʻpol motorli koʻnikmalar deb nomlanadi. Kichik muskullar nozik vosita qobiliyatlari
uchun ishlatiladi, masalan, narsalarni olish, yozish, chizish, otish va ushlash kabi.
Kognitiv oʻsish va rivojlanish:
Jan Piaget tomonidan operatsiyadan oldingi bosqich deb ataladigan bu
bosqichda bola qayta-qayta „Nima uchun?“ deb soʻraydi va bu bola bilan
munosabatlarni oʻrnatishga yordam beradi. Bola hali mavhum fikrlash operatsiyalarini
bajara olmaydi. Bola nima haqida gapirilayotganini koʻra olishi kerak, chunki ular
mantiq, xiyonat, tafakkur va hokazo tushunchalarni tushunmaydi. Bu ular tom maʼnoda
oʻylashlarini anglatadi: agar bolaga „qorongʻu tushmoqda“ deb uxlash kerakligi
aytilsa, ular qanday qilib tun (soʻzma-soʻz) osmondan tushishini soʻrashadi.
Shuningdek, ular har bir ob’ektda
insoniy xususiyatlarni koʻradilar va yana
egosentrizmni ham namoyon qiladilar (egoizm bilan adashtirmaslik kerak!).
Tadqiqotlarga koʻra, ular boshqa odamning eʼtiqodi borligini tushunmaydilar va bu
yoshdagi bolalar oʻzlari xayol qilgan narsalarni hamma oʻylaydi deb tasavvur qiladilar.
Bu davrdagi bolalarda idrok etishning diqqat markazida boʻlish masalasi ham
mavjuddir.
Ijtimoiy-emotsional oʻsish va rivojlanish:
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
43-son_4-to’plam_Aprel -2025
ISSN: 3030-3621
107
Hissiy rivojlanish ifodalar, bogʻlanish va shaxsiyat kabi atamalarni oʻz ichiga
oladi
. Bolalar qorongʻulikdan va yirtqich hayvonlardan qoʻrqishadi, taxminan uch
yoshga toʻlganlarida ular oʻgʻil yoki qiz ekanliklarini payqashadi va shunday harakat
qilishni boshlaydilar. Oʻgʻil bolalar odatda koʻproq tajovuzkor boʻlsa, qizlar koʻproq
mehribonlik koʻrsatadi. Ushbu bosqichda individual farqlar sezilarli boʻladi.
Onaning etnik kelib chiqishi, taʼlim darajasi, farzand koʻrgan yoshi va hatto
nechta uka-singillari borligi, shuningdek, qashshoqlik, jazo, tushkunlik va yolgʻiz ona
boʻlish kabi omillar bolaning oʻzini tutishi bilan bogʻliq vaziyatlarga juda katta taʼsir
oʻtkazadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
Aminov.
N.(2019).Bola
psixalogiya
asoslari.Toshkent:”Fan
va
texnalogiya”nashriyoti.
2.
Zokirova.M.(2021).Psixalogiya:Ilk
yosh
davrida
rivojlanish
xususiyatlari.Toshkent:O`zMU nashriyoti
3.
Vygotskiy.L.S(2003).Bolalarning psixik rivojlanishi.Moskva:Pedagogika.
4.
Mahkamova.D.(2020).Ruhiy rivojlanishning ilk bosqichlari.Toshkent:”Yangi asr
avlodi”.
