Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
43-son_4-to’plam_Aprel -2025
ISSN: 3030-3621
52
KIBERXAVFSIZLIK:RAQAMLI DUNYODA MA’LUMOTLARNI HIMOYA
QILISH MUAMMOLARI VA YECHIMLARI
Akbaraliyeva Munojat G‘ulomjon qizi
Farg‘ona davlat universiteti
Chet tillari fakulteti 1-kurs talabasi
Ilmiy raxbar:
Mirzaakbarov Dilshodbek Dovlatboyevich
Farg‘ona davlat universiteti axborot texnologiyalari kafedrasi
katta oʻqituvchisi
Annotatsiya:
Ushbu maqolada kiberxavfsizlik tushunchasining mazmuni, unga
oid asosiy tahdidlar va ularni bartaraf etish yo‘llari tahlil qilinadi. Xususan,
ma’lumotlar buzilishi, fishing, zararli dasturlar va DDoS hujumlari kabi muammolar
hamda ularning oldini olish uchun texnik, ijtimoiy va siyosiy choralar ko‘rib chiqiladi.
O‘zbekiston va xalqaro tajriba misolida kiberxavfsizlik sohasidagi dolzarb islohotlar
va tavsiyalar bayon etiladi.
Kalit so‘zlar:
kiberxavfsizlik, axborot xavfsizligi, raqamli tahdidlar, phishing,
malware, DDoS, shifrlash
Annotation:
This article analyzes the concept of cybersecurity, its major threats,
and possible solutions. It discusses issues such as data breaches, phishing, malware,
and DDoS attacks, and explores technical, social, and legal measures to prevent them.
The paper also highlights recent reforms and recommendations in the field of
cybersecurity in Uzbekistan and around the world.
Keywords:
cybersecurity, information security, digital threats, phishing,
malware, DDoS, encryption
Аннотация:
В
данной
статье
рассматриваются
понятие
кибербезопасности, основные угрозы и возможные пути их устранения. Особое
внимание уделяется таким проблемам, как утечка данных, фишинг, вредоносные
программы и DDoS-атаки, а также техническим, социальным и правовым мерам
по их предотвращению. Приводятся актуальные реформы и рекомендации в
области кибербезопасности в Узбекистане и за рубежом.
Ключевые слова:
кибербезопасность, информационная безопасность,
цифровые угрозы, фишинг, вредоносное ПО, DDoS, шифрование
Kiberxavfsizlik hozirda yangi kirib kelgan tushunchalardan biri bo’lib, unga
berilgan turlicha ta’riflar mavjud. Xususan, CSEC2017 Joint Task Force manbasida
kiberxavfsizlikka quyidagicha ta’rif berilgan : kiberxavfsizlik – hisoblashlarga
asoslangan bilim sohasi bo’lib, buzg’unchilar mavjud bo’lgan sharoitda amallarni
to’g’ri bajarilishini kafolatlash uchun o’zida texnologiya, inson, axborot va
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
43-son_4-to’plam_Aprel -2025
ISSN: 3030-3621
53
jarayonlarni mujassamlashtiradi. U xavfsiz kompyuter tizimlarini yaratish, amalga
oshirish, tahlillash va testlashni o’z ichiga oladi. Kiberxavfsizlik ta’limning
mujassamlashgan bilim sohasi bo’lib, qonuniy jihatlarni, siyosatni, inson omilini,etika
va risklarni boshqarishni o’z ichiga oladi. Tarmoqlar sohasida faoliyat yuritayotgan
Cisco tashkiloti esa kiberxavfsizlikka quyidagicha ta’rif bergan [2]: Kiberxavfsizlik –
tizim, tarmoq va dasturlarni raqamli hujumlardan himoyalash amaliyoti. Ushbu
kiberxujumlar odatda maxfiy axborotni boshqarish, almashtirish yoki yo’q
qilishni;foydalanuvchilardan pul undirishni; normal ish faoliyatini buzishni maqsad
qiladi.Kiberxavfsizlik nafaqat texnologik masala, balki ijtimoiy, huquqiy va siyosiy
ahamiyatga ega yo‘nalishdir. Uni ta’minlashda texnik vositalar bilan birga inson omili,
foydalanuvchi madaniyati, qonunchilik bazasi va xalqaro hamkorlik ham muhim rol
o‘ynaydi. Ayniqsa, O‘zbekiston kabi raqamli transformatsiyani bosqichma-bosqich
joriy qilayotgan davlatlar uchun bu soha juda muhim hisoblanadi.Mazkur maqolada
kiberxavfsizlik tushunchasi, asosiy muammolari, mavjud yechimlari, xalqaro tajriba
hamda foydalanuvchi va jamiyat darajasida bu boradagi yondashuvlar yoritiladi.
Shuningdek, axborot xavfsizligini ta’minlashda dolzarb bo‘lgan tavsiyalar ham
keltiriladi.
Kiberxavfsizlik bilan bog‘liq muammolar turlicha va murakkabdir. Eng ko‘p
uchraydigan tahdidlar quyidagilardan iborat:
1. Ma’lumotlar buzilishi (Data breach)
Turli kompaniyalar va tashkilotlar mijozlari yoki foydalanuvchilariga oid
maxfiy ma’lumotlarni saqlaydi. Ushbu ma’lumotlar — parollar, bank ma’lumotlari,
shaxsiy hujjatlar kabi nozik axborotlar — kiberjinoyatchilar uchun asosiy nishondir.
Bu ma’lumotlar noqonuniy yo‘llar bilan qo‘lga kiritilib, sotilishi yoki zararli
maqsadlarda ishlatilishi mumkin.
2. Phishing va soxta xabarlar
Foydalanuvchining ishonchini qozonish orqali uni aldab, shaxsiy ma’lumotlarni
qo‘lga kiritish usuli. Phishing xatlari ko‘pincha rasmiy tashkilotlardan yuborilgandek
ko‘rinadi va foydalanuvchini havola bosishga undaydi.
3. Zararli dasturlar (Malware)
Viruslar, troyanlar, spyware kabi zararli dasturlar qurilmaga o‘rnatiladi va u
orqali ma’lumotlar o‘g‘irlanadi yoki qurilma ishdan chiqariladi. Ayniqsa, ransomware
(garov dasturlari) oxirgi yillarda ko‘p tarqalgan — bu dasturlar ma’lumotlarni shifrlab
qo‘yib, ularni qayta ochish uchun pul talab qiladi.
4. DDoS hujumlari
Xizmat ko‘rsatuvchi saytlar va serverlarga haddan tashqari ko‘p so‘rov yuborish
orqali ularni ishdan chiqarish maqsad qilinadi. Bu, ayniqsa, onlayn xizmat ko‘rsatuvchi
kompaniyalar uchun katta yo‘qotishlarga olib keladi.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
43-son_4-to’plam_Aprel -2025
ISSN: 3030-3621
54
Kiberxavfsizlikni ta’minlash uchun texnik vositalar, foydalanuvchi xabardorligi
va davlat siyosati birgalikda harakat qilishi zarur.
1. Texnik himoya vositalari
Kuchli antivirus va xavfsizlik devorlari (firewall) ishlatilishi kerak.
Ikki bosqichli autentifikatsiya (2FA) foydalanuvchi himoyasini ancha
kuchaytiradi.
Ma’lumotlarni shifrlash (encryption) va zaxira nusxalarini saqlash muhim.
2. Foydalanuvchi xabardorligi
Har bir foydalanuvchi xavfsiz parol yaratish, noma’lum havolalarga kirmaslik,
shubhali ilovalarni yuklamaslik kabi oddiy, ammo muhim qoidalarga amal qilishi
kerak.
Maktab, oliygoh va ish joylarida kiberxavfsizlik bo‘yicha treninglar o‘tkazilishi
foydalidir.
3. Davlat va xalqaro darajadagi chora-tadbirlar
Qonunchilikda axborot xavfsizligi bilan bog‘liq qat’iy normalar belgilanishi
kerak.
Xalqaro hamkorlik kiberjinoyatchilikka qarshi kurashda muhim rol o‘ynaydi.
Yevropa Ittifoqidagi GDPR kabi qonunlar ma’lumotlar himoyasiga alohida
e’tibor qaratadi.
Hozirgi kunda O'zbekiston va boshqa mamlakatlarda ham kiberxavfsizlik
sohasida bir qancha islohotlar amalga oshirilmoqda:
O‘zbekistonda amalga oshirilayotgan islohotlar:
1. Xalqaro hamkorlik va tajriba almashinuvi
2024-yil oktyabr oyida Toshkent shahrida “Kiberxavfsizlik sammiti – Markaziy
Yevroosiyo, CSS – 2024” II Xalqaro kiberxavfsizlik sammiti bo‘lib o‘tdi. Tadbirda 30
dan ortiq mamlakatdan 60 ga yaqin kompaniya va 120 dan ortiq delegat ishtirok etdi.
Sammitning asosiy maqsadi mintaqaviy kiberhamjamiyat uchun o‘zaro tajriba
almashish, zamonaviy yechimlarni namoyish etish va yangi imkoniyatlarni ochishdan
iborat edi.
2. Aholining xabardorligini oshirish
Kiberxavfsizlik markazi tomonidan aholini firibgarlar tuzog‘iga tushib
qolmaslik uchun ikki bosqichli autentifikatsiyani o‘rnatish, SMS-xabarnomada kelgan
raqamlarni hech kimga taqdim etmaslik kabi tavsiyalar berilgan. Bu chora-tadbirlar
aholini Telegram va boshqa platformalarda tarqalayotgan zararli havolalardan himoya
qilishga qaratilgan.
Xalqaro miqyosda amalga oshirilayotgan islohotlar:
1. AQShning xalqaro kiberxavfsizlik strategiyasi
2024-yilda AQSh hukumati xalqaro kiberxavfsizlik strategiyasini e’lon qildi. Ushbu
strategiya global raqamli ekotizimni himoya qilish, huquqni hurmat qiluvchi raqamli
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
43-son_4-to’plam_Aprel -2025
ISSN: 3030-3621
55
texnologiyalarni ilgari surish, kiberhujumlarga qarshi koalitsiyalar tuzish va sherik
davlatlarning kiberxavfsizlik salohiyatini oshirishga qaratilgan.
2. CISA tomonidan kiberxavfsizlik bo‘yicha xabardorlik dasturi
AQShning Kiberxavfsizlik va infratuzilmani xavfsizligi agentligi (CISA) 2024-yilda
"We Can Secure Our World" nomli jamoatchilikka xizmat ko‘rsatish e’lonini taqdim
etdi. Ushbu dastur odamlarni onlayn xavfsizlikni ta’minlash uchun faol choralar
ko‘rishga undaydi.
Xulosa
Kiberxavfsizlik bugungi raqamli jamiyatda axborotni himoya qilishda muhim
omilga aylangan. Ma’lumotlar xavfsizligini ta’minlash faqat texnik vositalar bilan
emas, balki foydalanuvchilarning xabardorligini oshirish, qonunchilikni kuchaytirish
va xalqaro hamkorlik orqali ham amalga oshirilishi kerak. O‘zbekistonda va jahon
miqyosida olib borilayotgan islohotlar ushbu yo‘nalishda muhim qadamlar bo‘lib,
ularning samarali amalga oshirilishi raqamli muhitni yanada xavfsiz qiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
CSEC2017 Joint Task Force. Cybersecurity Curricula 2017: Curriculum Guidelines
for Post-Secondary Degree Programs in Cybersecurity. ACM, IEEE Computer
Society.
2.
Cisco. What is Cybersecurity? Cisco Official Website.
3.
CISA (Cybersecurity and Infrastructure Security Agency). We Can Secure Our
World – Public Awareness Campaign, 2024.
4.
The White House. United States International Cyberspace and Digital Policy
Strategy, 2024.
5.
“CSS – 2024” II Xalqaro Kiberxavfsizlik Sammiti, Toshkent, 2024.
6.
Ganiyev S.K., Ganiyev A.A., Xudoyqulov Z.T. Kiberxavfsizlik asoslari. O‘quv
qo‘llanma. – Toshkent: TATU, 2020.
