Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari
44-to’plam_1-qism_Iyun-2025
264
KIMYO SANOATI KORXONALARIDA ISHLAB CHIQARISH
JARAYONLARINI BOSHQARISHDA “TEJAMKOR ISHLAB
CHIQARISH” KONSEPSIYASI USULLARINI QO'LLASH
Gulbayeva Feruza Islamovna
Toshkent kimyo-texnologiya insituti mustaqil tadqiqotchisi
Annotatsiya:
Ushbu tezisda kimyo sanoati korxonalarida ishlab chiqarish
jarayonlarini boshqarishda “tejamkor ishlab chiqarish” (Lean Manufacturing)
konsepsiyasining ahamiyati va qo‘llanilish usullari o‘rganilgan. Kimyo sanoatining
murakkabligi va resurs talab qiluvchi xususiyatlari inobatga olinib, ishlab chiqarish
jarayonlarida isrofgarchiliklarni kamaytirish, sifatni yaxshilash hamda xarajatlarni
optimallashtirish uchun tejamkor ishlab chiqarishning asosiy usullari – 5S tizimi, Just-
In-Time (JIT) va boshqa samarali metodlar tahlil qilingan. Shuningdek, amaliy
misollar orqali ushbu usullarni joriy etishning natijalari va duch kelinadigan
muammolar ko‘rsatib o‘tilgan. Tadqiqot natijalari kimyo sanoati korxonalarida
tejamkor ishlab chiqarish konsepsiyasini keng qo‘llash ishlab chiqarish
samaradorligini oshirish va raqobatbardoshlikni kuchaytirishda muhim rol o‘ynashini
tasdiqlaydi.
Kalit so‘zlar:
Kimyo sanoati, tejamkor ishlab chiqarish, ishlab chiqarish
jarayonlari, 5S tizimi, Just-In-Time (JIT), isrofgarchiliklarni kamaytirish, sifat
nazorati, ishlab chiqarish samaradorligi, resurslarni tejash, raqobatbardoshlik.
Tejamkor ishlab chiqarish (Lean Manufacturing) – bu ishlab chiqarish
jarayonlarini samarali boshqarish va isrofgarchiliklarni bartaraf etishga qaratilgan
boshqaruv yondashuvi. Uning asosiy maqsadi – keraksiz xarajatlarni kamaytirish,
sifatni oshirish va mijozlarga qiymat yetkazishni ta’minlashdir. Lean konsepsiyasi
ishlab chiqarishda har qanday turdagi isrofgarchilikni aniqlash va yo‘q qilishga
yo‘naltirilgan bo‘lib, jarayonlarni soddalashtirish, xodimlarni jalb qilish va doimiy
takomillashtirish tamoyillariga asoslanadi.
Kimyo sanoati ishlab chiqarish jarayonlari yuqori texnologik murakkablikka
ega, ko‘p bosqichli kimyoviy reaksiyalar, xavfli moddalar bilan ishlash va qat’iy sifat
nazoratini talab qiladi. Bu sohada xomashyo, energiya va suv kabi resurslardan
samarali foydalanish, chiqindilarni kamaytirish va xavfsizlik choralarini ta’minlash
juda muhimdir. Shu sababli, kimyo sanoatida ishlab chiqarishni tejamkor boshqarish
jarayonlarini optimallashtirishda katta ahamiyatga ega.
Kimyo korxonalarida tejamkor ishlab chiqarish konsepsiyasini joriy etish uchun
bir nechta asosiy usullar qo‘llaniladi:
Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari
44-to’plam_1-qism_Iyun-2025
265
5S tizimi:
Ish joylarini tartibga solish va tozalash, ortiqcha narsalarni chiqarib
tashlash orqali ishlab chiqarish jarayonlarini samarali tashkil etish. Bu tizim
xodimlarning ish muhitini yaxshilash va ishlab chiqarishdagi nosozliklarni
kamaytirishga yordam beradi.
Just-In-Time (JIT):
Keraksiz zaxiralarni kamaytirish, xomashyo va
materiallarni vaqtida yetkazib berish orqali ishlab chiqarish jarayonining oqimini
yaxshilash. Bu usul kimyo sanoatida moddalar yaroqlilik muddatini ham hisobga olgan
holda samarali qo‘llanadi.
Isrofgarchiliklarni aniqlash va yo‘q qilish:
Kimyo jarayonlarida vaqt,
energiya va materiallar isrofgarchiligini aniqlash, ortiqcha harakatlar, kutish va ishlab
chiqarishdagi nosozliklarni kamaytirish orqali jarayon samaradorligini oshirish.
Xodimlarni jalb qilish va malakasini oshirish:
Ishchilarni lean tamoyillariga
o‘rgatish va jarayonlarni takomillashtirishda ularning fikrlarini inobatga olish ishlab
chiqarish jarayonlarini optimallashtirishda muhim omildir.
Kimyo sanoati korxonalarida tejamkor ishlab chiqarish usullarini joriy etish
natijasida quyidagi ijobiy o‘zgarishlar kuzatilgan: ishlab chiqarish xarajatlarining
kamayishi, mahsulot sifatining yaxshilanishi, ishlab chiqarish jarayonlarining
tezlashishi va chiqindilar hajmining qisqarishi. Masalan, “Maksam- Chirchiq”da 5S
tizimini joriy etish orqali ishlab chiqarish maydonlari samaradorligi 20% ga oshirilgan
va chiqindilar miqdori sezilarli darajada kamaytirilgan.
Tejamkor ishlab chiqarish konsepsiyasini joriy etishda korxonalarda quyidagi
muammolar yuzaga kelishi mumkin: o‘zgarishlarga qarshilik, xodimlarning yetarlicha
tayyor
emasligi,
texnologik
jarayonlarning
murakkabligi
va
dastlabki
investitsiyalarning talab qilinishi. Ushbu muammolarni hal etish uchun doimiy
treninglar, xodimlarni jalb qilish, rahbariyatning faol qo‘llab-quvvatlashi va
bosqichma-bosqich joriy etish strategiyasi tavsiya etiladi.
Xulosa qilib shuni aytish mumkinki, kimyo sanoati korxonalarida ishlab
chiqarish jarayonlarini boshqarishda “tejamkor ishlab chiqarish” konsepsiyasi
usullarini qo‘llash ishlab chiqarish samaradorligini sezilarli darajada oshirish imkonini
beradi. Ushbu yondashuv yordamida isrofgarchiliklar kamayadi, resurslar samaraliroq
taqsimlanadi va mahsulot sifati yaxshilanadi. Ayniqsa, 5S tizimi va Just-In-Time (JIT)
usullarining tatbiqi kimyo sanoatining murakkab va xavfli ishlab chiqarish
jarayonlarida barqarorlik va xavfsizlikni ta’minlashga xizmat qiladi. Shuningdek,
xodimlarning faol ishtiroki va doimiy takomillashtirish jarayonlari konsepsiyaning
muvaffaqiyatli joriy etilishida muhim ahamiyatga ega. Natijada, tejamkor ishlab
chiqarish usullarini samarali qo‘llash korxonalarga raqobatbardoshlikni oshirish,
ishlab chiqarish xarajatlarini kamaytirish va atrof-muhitga salbiy ta’sirlarni
kamaytirishda yordam beradi.
Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari
44-to’plam_1-qism_Iyun-2025
266
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1. Womack, J.P., Jones, D.T. (1996). Lean Thinking: Banish Waste and Create
Wealth in Your Corporation. Simon & Schuster.
2. Ohno, T. (1988). Toyota Production System: Beyond Large-Scale Production.
Productivity Press.
3. Rother, M., Shook, J. (1999). Learning to See: Value Stream Mapping to Add
Value and Eliminate MUDA. Lean Enterprise Institute.
4. Liker, J.K. (2004). The Toyota Way: 14 Management Principles from the
World's Greatest Manufacturer. McGraw-Hill.
5. King, A.A., Lenox, M.J. (2001). Lean and Green? An Empirical Examination
of the Relationship Between Lean Production and Environmental Performance.
Production and Operations Management, 10(3), 244-256.
6. Asep, T., Bakar, A.H.A. (2018). Application of Lean Manufacturing in
Chemical Industry: A Review. International Journal of Engineering & Technology,
7(4.36), 392-395.
7. Shirodkar, S.S., Deshmukh, S.G. (2019). Lean Manufacturing Implementation
in Chemical Industry: Challenges and Benefits. Journal of Cleaner Production, 208,
1330-1342.
8. Pande, P.S., Neuman, R.P., Cavanagh, R.R. (2000). The Six Sigma Way: How
GE, Motorola, and Other Top Companies are Honing Their Performance. McGraw-
Hill.
