Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari
44-to’plam_1-qism_Iyun-2025
258
KIMYO SANOAT KORXONALARIDA “JUST-IN-TIME”
TAMOYILINI TASHKIL QILISHNING ISTIQBOLLARI
Gulbayeva Feruza Islamovna
Toshkent kimyo-texnologiya instituti mustaqil tadqiqotchisi
Annotatsiya:
Mazkur maqolada kimyo sanoat korxonalarida “Just-in-Time”
(JIT) ishlab chiqarish tamoyilini joriy etishning nazariy asoslari, amaliy afzalliklari va
kelajakdagi rivojlanish istiqbollari tahlil qilinadi. JIT tizimi orqali ishlab chiqarish
jarayonlarida zaxiralarni minimallashtirish, ishlab chiqarish samaradorligini oshirish,
xarajatlarni kamaytirish va ta’minot zanjirini optimallashtirish imkoniyatlari ko‘rib
chiqilgan. Shuningdek, ushbu tizimni O‘zbekiston kimyo sanoatiga tatbiq etishning
dolzarb jihatlari, mavjud muammolar va ularning yechimlari yoritilgan. Maqola,
kimyo sanoatida raqobatbardoshlikni oshirish va zamonaviy boshqaruv uslublarini
joriy etish bo‘yicha amaliy tavsiyalarni o‘z ichiga oladi.
Kalit so‘zlar:
Just-in-Time, kimyo sanoati, ishlab chiqarish samaradorligi,
zaxiralarni boshqarish, ta’minot zanjiri, ishlab chiqarishni rejalashtirish, resurslardan
samarali foydalanish, O‘zbekiston sanoati, zamonaviy boshqaruv tizimlari,
raqobatbardoshlik.
Kirish
Global iqtisodiyotning jadal rivojlanishi va sanoat tarmoqlaridagi raqobatning
keskinlashuvi sharoitida korxonalar uchun ishlab chiqarish xarajatlarini kamaytirish,
mahsulot sifatini oshirish hamda resurslardan samarali foydalanish dolzarb
vazifalardan biri bo‘lib qolmoqda. Ayniqsa, kimyo sanoati singari murakkab
texnologik jarayonlarga asoslangan tarmoqlarda bu omillar katta ahamiyat kasb etadi.
Shu nuqtai nazardan, ishlab chiqarish jarayonlarini takomillashtirish va ta’minot
zanjirini optimallashtirishga xizmat qiluvchi zamonaviy boshqaruv usullarini joriy
etish zarurati ortib bormoqda.
Shunday yondashuvlardan biri bu — ishlab chiqarishda “Just in Time” (JIT)
tamoyilidir. Ushbu tizimning asosiy maqsadi — mahsulot ishlab chiqarishda xom-
ashyo va resurslarni aynan zarur bo‘lgan vaqtda yetkazib berish orqali omborxona
zaxiralarini kamaytirish va umumiy samaradorlikni oshirishdan iborat. Dastlab
Yaponiyada ishlab chiqilgan ushbu tamoyil bugungi kunda dunyo sanoatining turli
tarmoqlarida muvaffaqiyatli qo‘llanilmoqda.
Mazkur maqolada kimyo sanoatida JIT tizimini joriy etishning nazariy asoslari,
amaliy afzalliklari, mavjud muammolari hamda O‘zbekiston kimyo sanoati
korxonalari uchun istiqbollari keng tahlil etiladi.
Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari
44-to’plam_1-qism_Iyun-2025
259
Adabiyotlar tahlili
“Just in Time” tamoyili bo‘yicha ilmiy adabiyotlarda keng qamrovli nazariy va
amaliy izlanishlar mavjud bo‘lib, ularning ko‘pchiligi ishlab chiqarish samaradorligini
oshirish, zaxiralarni kamaytirish va ta’minot zanjirini optimallashtirish masalalariga
bag‘ishlangan.
Dastlab, bu tamoyil
Yaponiyaning Toyota kompaniyasi
tajribasida shakllangan
bo‘lib, Taiichi Ohno tomonidan ishlab chiqilgan. Uning asari –
“Toyota Production
System: Beyond Large-Scale Production”
(1988) – JIT tizimining klassik manbasi
hisoblanadi. Ushbu manbada ishlab chiqarish jarayonlarini izchil va uzluksiz tashkil
qilish orqali ortiqcha zaxiralarni kamaytirish konsepsiyasi asoslab berilgan.
Shuningdek,
Richard Schonberger
tomonidan yozilgan
“World Class
Manufacturing”
(2007) asarida JIT tamoyili bilan birga yalpi sifat menejmenti (TQM),
uzluksiz yaxshilanish (Kaizen) va boshqa ishlab chiqarish strategiyalari uyg‘unligi
yoritilgan. Muallif JITni ishlab chiqarishning muvozanatli va tejamkor tizimi sifatida
talqin qiladi.
Stevenson W. J.
tomonidan yozilgan
“Operations Management”
(2020)
darsligida JIT tizimining afzalliklari va cheklovlari, uni joriy etish uchun zarur bo‘lgan
infratuzilmalar, xodimlar tayyorgarligi va IT yechimlar haqida batafsil ma’lumot
berilgan. Mazkur asarda ayniqsa JITning logistika va ta’minot zanjiri bilan bog‘liqligi
alohida ta’kidlangan.
O‘zbekiston sharoitiga mos adabiyotlardan
“Sanoat ishlab chiqarishini tashkil
etish”
(M.Q. Karimov, 2019) nomli o‘quv qo‘llanmasi muhim manba bo‘lib, unda
mahalliy sanoat korxonalarida ishlab chiqarish jarayonlarini takomillashtirish,
zamonaviy boshqaruv uslublarini joriy etish bo‘yicha tavsiyalar keltirilgan. Biroq, JIT
tamoyiliga doir maxsus yondashuvlar hozircha cheklangan miqdorda yoritilgan.
So‘nggi yillarda chop etilgan maqolalarda, jumladan,
“Innovatsion boshqaruv”
(Tashkent, 2021) jurnalida ham JIT tamoyilining raqamli transformatsiya, ERP
tizimlari va avtomatlashtirilgan boshqaruv modellariga integratsiyasi ko‘rib chiqilgan.
Bu manbalar JIT tizimini O‘zbekiston korxonalarida joriy etishning real
imkoniyatlarini baholashga yordam beradi.
Yevropa Ittifoqi va Xitoy tajribasiga asoslangan tahliliy manbalar esa JIT tizimini
katta hajmdagi, kompleks ishlab chiqarish tizimlariga qanday moslashtirish
mumkinligi haqida muhim metodologik yondashuvlarni taklif etadi. Ayniqsa, JIT va
IoT (Internet of Things) texnologiyalarining uyg‘unlashuvi hozirgi zamon sanoati
uchun dolzarb mavzuga aylangan.
Umuman olganda, adabiyotlar tahlili shuni ko‘rsatadiki, JIT tizimi ilmiy
asoslangan, amaliy jihatdan sinovdan o‘tgan va turli sohalarda, shu jumladan kimyo
sanoatida ham keng joriy etilishi mumkin bo‘lgan samarali ishlab chiqarish
Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari
44-to’plam_1-qism_Iyun-2025
260
strategiyasidir. Ammo har bir sanoat sohasi uchun JIT tizimi alohida yondashuvni,
shuningdek, ishonchli logistika va raqamli boshqaruv vositalarini talab qiladi.
Asosiy qism
“Just in Time” (JIT) tamoyili XX asrning ikkinchi yarmida Yaponiyada, xususan,
Toyota kompaniyasida ishlab chiqilgan bo‘lib, uning asosiy maqsadi — mahsulot
ishlab chiqarishda ortiqcha zaxiralardan voz kechish va faqatgina kerakli miqdordagi
xom-ashyo va qismlarni kerakli vaqtda ishlab chiqarish yoki olib kelishga erishishdir.
Bu yondashuv orqali ishlab chiqarish jarayonlari tartibga solinadi, omborxona
xarajatlari kamayadi va mahsulot sifatiga ko‘proq e’tibor qaratiladi.
JIT tizimining asosiy tamoyillari quyidagilardan iborat:
Minimal zaxira
: mahsulot yoki xom-ashyo ortiqcha miqdorda saqlanmaydi;
Ishlab chiqarish bo‘g‘inlari orasidagi muvofiqlik
: har bir jarayon oldingi va
keyingi bo‘g‘in bilan uyg‘un ishlaydi;
Tartibli va silliq oqim
: to‘xtovsiz, muvozanatli ishlab chiqarish;
Doimiy takomillashtirish (Kaizen)
: uzluksiz ishlab chiqarishni yaxshilash
jarayoni;
Sifatni nazorat qilish
: nuqsonlarni darhol aniqlash va bartaraf etish.
Kimyo sanoati boshqa tarmoqlarga nisbatan bir qator murakkab va xavfli
texnologik jarayonlarni o‘z ichiga oladi. Bu jarayonlar yuqori aniqlik, qat’iy texnologik
intizom va xavfsizlik choralarini talab qiladi. Shuningdek:
Kimyoviy xom-ashyolarning ko‘pchiligi qisqa muddatli saqlash muddatiga ega;
Ko‘pchilik mahsulotlar tez buziluvchan yoki xavfli bo‘lishi mumkin;
Jarayonlar uzluksiz bo‘lib, ularni to‘xtatib turish katta yo‘qotishlarga olib keladi;
Omborxona harorat, namlik, xavfsizlik talablari yuqori.
Shu sababli, kimyo sanoatida ishlab chiqarish va yetkazib berish jarayonlarini
aniqlashtirish, mahsulot va xom-ashyolarni ortiqcha saqlashdan saqlanish dolzarb
masala bo‘lib qolmoqda. JIT tizimi bu muammoni hal etishda samarali vosita bo‘la
oladi.
Kimyo sanoati uchun JIT tizimini tatbiq etish quyidagi ijobiy jihatlarni beradi:
Zaxira xarajatlarining kamayishi
: kimyoviy mahsulotlarni uzoq muddat
saqlash qimmatga tushadi. JIT yordamida mahsulotlar aynan kerakli vaqtda ishlab
chiqariladi yoki yetkazib beriladi.
Ishlab chiqarish muvozanati
: materiallar oqimi uzluksiz bo‘lishi natijasida
ishlab chiqarish jarayonida to‘xtashlar kamayadi.
Sifat va xavfsizlikni ta’minlash
: xavfli moddalar miqdori kamaygani sababli
ishchilar xavfsizligi oshadi.
Moslashuvchanlik
: bozor talablaridagi o‘zgarishlarga tezkor javob qaytarish
imkoniyati oshadi.
Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari
44-to’plam_1-qism_Iyun-2025
261
Ekologik foyda
: ortiqcha mahsulot va chiqindilarning kamayishi atrof-muhitga
ta’sirni pasaytiradi.
Shunga qaramay, JIT tizimini aynan kimyo sanoatiga joriy etishda bir qator
cheklovlar mavjud:
Ta’minot zanjirining zaifligi
: xom-ashyo va materiallarning kechikishi butun
ishlab chiqarishni to‘xtatib qo‘yishi mumkin. Bu muammoni hal qilish uchun ishonchli
va barqaror yetkazib beruvchilar tarmog‘i zarur.
Ishlab chiqarishdagi uzilishlar
: uskunalar ishdan chiqqan taqdirda butun tizim
to‘xtab qoladi, bu esa katta yo‘qotishlarga olib kelishi mumkin.
Xodimlarning malakasi
: JIT tizimi yuqori darajada intizomli va bilimli
xodimlarni talab qiladi. Bu esa qayta tayyorlash va malaka oshirish dasturlarini talab
etadi.
Axborot texnologiyalariga ehtiyoj
: JITning samarali ishlashi uchun real vaqt
rejimida monitoring va boshqaruv tizimlari (ERP, SCM, MRP) bilan integratsiya
muhim.
O‘zbekiston Respublikasi kimyo sanoati oxirgi yillarda modernizatsiyalash va
texnologik yangilanish bosqichiga kirgan. "O‘zkimyosanoat" tizimiga kiruvchi
korxonalar, jumladan, “Navoiyazot”, “Farg‘onaazot” va boshqa yirik korxonalar
xalqaro standartlarga mos ishlab chiqarish texnologiyalarini joriy qilmoqda. Bu
jarayonlarda JIT tizimi quyidagi imkoniyatlarni taqdim etadi:
Mahalliy va eksport bozorlariga tez moslashish
;
Resurslardan samarali foydalanish orqali xarajatlarni kamaytirish
;
Mahsulot sifatini oshirish va xavfsizlik talablariga rioya qilish
;
Raqamli texnologiyalar asosida ishlab chiqarishni boshqarish
.
Biroq, bu jarayon bosqichma-bosqich amalga oshirilishi, xodimlar malakasini
oshirish va ta’minot zanjirini mustahkamlash bilan birga olib borilishi lozim.
O‘tkazilgan tahlil natijalari shuni ko‘rsatadiki, “Just in Time” (JIT) tamoyilini
kimyo sanoat korxonalarida joriy etish ishlab chiqarish samaradorligini oshirish, zaxira
xarajatlarini kamaytirish, mahsulot sifatini yaxshilash va xavfsizlikni ta’minlashda
muhim omil bo‘lib xizmat qiladi. JIT tizimi ayniqsa kimyo sanoatining o‘ziga xos
texnologik va xavfsizlik talablari nuqtai nazaridan dolzarb hisoblanadi.
JIT tizimini muvaffaqiyatli joriy etish uchun quyidagi asosiy shartlar bajarilishi
lozim:
Ishonchli va barqaror ta’minot zanjirini tashkil etish;
Ishlab chiqarish jarayonlarini avtomatlashtirish va raqamli texnologiyalarni
tatbiq etish;
Korxona xodimlarini malakali tayyorlash va tizimga moslashtirish;
JIT tamoyillarini mahalliy ishlab chiqarish sharoitlariga moslashtirish.
Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari
44-to’plam_1-qism_Iyun-2025
262
Natijalar.
O‘zbekiston kimyo sanoati korxonalarida JIT tizimining joriy etilishi
zamonaviy menejment yondashuvlarini keng tatbiq etish, raqobatbardoshlikni oshirish
hamda ichki va tashqi bozorlarda mahsulot yetkazib berish sifatini yangi bosqichga
olib chiqishda muhim omil bo‘lib xizmat qiladi.
Tahlil va muhokama
O‘rganilgan adabiyotlar va soha tajribasi asosida shuni ta’kidlash joizki, “Just in
Time” (JIT) tizimi nafaqat ishlab chiqarish jarayonlarini soddalashtiradi, balki korxona
boshqaruvi va ta’minot zanjiri samaradorligini sezilarli darajada oshiradi. Ushbu
tizimning joriy etilishi kimyo sanoatida mavjud bo‘lgan asosiy muammolarga —
ortiqcha zaxiralar, yuqori ombor xarajatlari, mahsulot isrofi, xavfli moddalarni uzoq
saqlash xavfi va ishlab chiqarishdagi nomuvofiqliklarga yechim taklif etadi.
O‘zbekiston kimyo sanoati korxonalarida mavjud holatni tahlil qilganda, quyidagi
asosiy jihatlar aniqlanadi:
Ko‘plab korxonalarda xom-ashyo va yarim tayyor mahsulotlar zaxirasi
me’yordan ortiq bo‘lib, bu katta miqdorda saqlash xarajatlariga olib kelmoqda;
Ta’minot va ishlab chiqarish bo‘g‘inlari o‘rtasida muvofiqlashtirish yetarli
darajada yo‘lga qo‘yilmagan;
Mahsulotlar ishlab chiqarish rejalashtirilmasdan amalga oshirilishi sababli
omborlarda ortiqcha mahsulot to‘planib qolmoqda;
Qator korxonalarda zamonaviy avtomatlashtirilgan tizimlar (ERP, SCM, MRP)
joriy qilinmagan yoki cheklangan holatda qo‘llanilmoqda.
JIT tizimi bu muammolarning har biriga tizimli yondashuvni taqdim etadi.
Masalan, real vaqt rejimida zaxiralarni kuzatish orqali xom-ashyo ortiqcha
yig‘ilishining oldi olinadi. Ishlab chiqarish faqat real ehtiyojga asoslangan holda yo‘lga
qo‘yiladi, bu esa mahsulot tannarxini pasaytiradi va ishlab chiqarish resurslaridan
oqilona foydalanishni ta’minlaydi.
Biroq, JIT tizimini joriy etishda muayyan tavakkalchiliklar ham mavjud.
Jumladan, tizimning yuqori darajadagi muvofiqlik va ishonchlilikka bo‘lgan talabi,
ta’minot kechikishi xavfini oshiradi. Ayniqsa, global ta’minot muammolari yoki
logistik uzilishlar holatida JIT tizimi zaiflashadi. Shu sababli, tizimni joriy etishda
“strategik xavfsiz zaxira” konsepsiyasi (safety stock)ni saqlash maqsadga muvofiqdir.
Muhokama shuni ko‘rsatadiki, O‘zbekiston kimyo sanoati uchun JIT tizimini
to‘liq joriy etish hozircha bosqichma-bosqich amalga oshirilishi lozim. Avvalo, pilot
loyihalar asosida yirik korxonalarda (masalan, “Navoiyazot”, “Farg‘onaazot”) sinov
asosida joriy etish orqali dastlabki tajriba yig‘ilishi, so‘ngra ularni boshqa korxonalarga
tatbiq etish maqsadga muvofiq bo‘ladi.
Shuningdek, JIT tamoyillari O‘zbekiston sanoat siyosatining boshqa tarkibiy
qismlari — raqamli transformatsiya, ishlab chiqarishni avtomatlashtirish, eksport
Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari
44-to’plam_1-qism_Iyun-2025
263
salohiyatini oshirish — bilan hamohang ravishda uyg‘unlashtirilsa, uning samarasi
sezilarli darajada oshadi.
Xulosa
Kimyo sanoat korxonalarida “Just in Time” (JIT) tamoyilini joriy etish
samaradorlikni oshirish, ishlab chiqarish xarajatlarini kamaytirish hamda mahsulot
sifatini yaxshilash imkonini beradi. Tadqiqotlar va tahlillar shuni ko‘rsatdiki, JIT tizimi
ayniqsa kimyo sanoatining o‘ziga xos xavfsizlik va texnologik talablarini hisobga
olgan holda ishlab chiqilishi va bosqichma-bosqich tatbiq qilinishi zarur.
O‘zbekiston kimyo sanoatida JIT tamoyilini to‘liq joriy etish uchun ishonchli
ta’minot zanjiri, zamonaviy avtomatlashtirilgan boshqaruv tizimlari va malakali
kadrlar tayyorlash kabi shartlar bajarilishi muhimdir. Shuningdek, JIT tizimi ishlab
chiqarish jarayonlarini optimallashtirish orqali raqobatbardoshlikni oshirishda muhim
omil bo‘lib xizmat qiladi.
Natijada, JIT tamoyilining kimyo sanoat korxonalarida tatbiqi korxonalarning
iqtisodiy samaradorligini oshirish, resurslardan oqilona foydalanish va sifatli mahsulot
ishlab chiqarishni ta’minlashda istiqbolli yo‘l ekanligi isbotlandi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1.
Ohno, Taiichi.
Toyota Production System: Beyond Large-Scale Production
.
Productivity Press, 1988.
2.
Heizer, Jay, and Barry Render.
Operations Management
. 12th Edition. Pearson,
2016.
3.
Christopher, Martin.
Logistics & Supply Chain Management
. 5th Edition. Pearson,
2016.
4.
Slack, Nigel, et al.
Operations Management
. 8th Edition. Pearson, 2016.
5.
Monden, Yasuhiro.
Toyota Production System: An Integrated Approach to Just-In-
Time
. CRC Press, 2011.
6.
Bamber, Christopher J., et al. “Developing lean suppliers: a relationship
management process.”
Supply Chain Management: An International Journal
,
2003.
7.
Shokri, Amir, et al. “Just-In-Time Production in the Chemical Industry: Challenges
and Opportunities.”
Journal of Industrial Engineering and Management
, 2019.
8.
O‘zbekiston Respublikasi Sanoat va savdo vazirligi. “Kimyo sanoatining
rivojlanish istiqbollari va innovatsiyalar.” 2022.
9.
Abdullaev, M.
Sanoat korxonalarida ishlab chiqarishni boshqarish
. Toshkent,
2020.
10.
Ivanov, D., & Sokolov, B.
Supply Chain Management and Industry 4.0
. Springer,
2020.
