Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari
44-to’plam_2-qism_Iyun-2025
44
КОМБИНАЦИЯЛАШГАН ПЛЁНКА ТЎШАГИЧ ПУШТА
ОЛГИЧИНИНГ ЭНЕРГЕТИК КЎРСАТКИЧЛАРИНИ АНИҚЛАШ
Нигматжонов Сардор Абдуманнобович
ҚХМИТИ таянч докторанти
Аннотация.
Ушбу мақолада комбинациялашган плёнка тўшагич
қурилмасининг асосий ишчи органларидан бири — пушта олгичнинг энергетик
кўрсаткичлари таҳлил қилинган. Пичоқ ва қанот қисмлари томонидан юзага
келадиган тортиш қаршиликлари назарий модел асосида аниқланган.
Ҳисоблашлар турли ҳаракат тезликларида бажарилиб, оптимал параметрлар ва
энергия тежаш имкониятлари кўрсатилган.
Аннотация.
В статье рассмотрены энергетические показатели
гребнеобразователя
комбинированного
пленкоукладчика.
На
основе
теоретической модели определены тяговые сопротивления, возникающие со
стороны ножа и крыла. Расчёты проведены при различных скоростях движения,
что позволило выявить оптимальные параметры и потенциал энергосбережения.
Annotation.
This article analyzes the energy performance of the ridge-forming
unit of a combined mulch layer machine. A theoretical model is used to determine the
traction resistance generated by the blade and wing components. Calculations were
carried out at various operating speeds, revealing optimal parameters and energy-
saving potential.
Калит сўзлар
: плёнка тўшагич, пушта олгич, тортиш қаршилиги, энергия
самарадорлиги, инерция кучи.
Ключевые слова
: пленкоукладчик, гребнеобразователь, тяговое
сопротивление, энергетическая эффективность, сила инерции.
Keywords
: mulch layer, ridge former, traction resistance, energy efficiency,
inertia force.
Кириш.
Аграр соҳада механизация даражасини ошириш, энергия
ресурсларидан самарали фойдаланиш ва иш унумдорлигини кўтариш долзарб
масалалардан ҳисобланади. Айниқса, сабзавотчилик ва полизчиликда плёнка
тўшаш технологияларида самарадор техник воситаларга эҳтиёж ортиб бормоқда.
Комбинациялашган плёнка тўшагич қурилмалари турли операцияларни бир
вақтда амалга ошириш имконини беради, шундан келиб чиқиб, уларнинг ишчи
органлари, хусусан пушта олгичнинг энергетик кўрсаткичларини аниқлаш
муҳим аҳамиятга эга.
Асосий қисм.
Тупроқ сургичнинг тортишга умумий қаршилиги унинг
пичоғи ва сургич қанотининг тортишга қаршиликларидан ташкил топган, яъни
Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari
44-to’plam_2-qism_Iyun-2025
45
c
n
y
R
R
R
, (1)
бунда
y
R
- тупроқ сургичнинг тортишга умумий қаршилиги, N;
n
R
- тупроқ сургич пичоғининг тортишга қаршилиги, N;
c
R
- тупроқ сургич қанотининг тортишга қаршилиги, N.
Тупроқ суриш экишга тайёрланган, яъни чизелланган ва мола ҳамда
борона бостирилган фонда. Бундай фонда тупроқ сепилувчан бўлиб, унинг
деформациялашга қаршилиги ҳисобга олмаса ҳам бўладиган даражада кичик
бўлади. Шуни ҳисобга олганда унинг пичоғининг тортишга қаршилигини
қуйидагича ифодалаш мумкин [1; 48-56-б., 2; 15-17-б.]:
П
П
П
n
R
R
R
R
3
2
1
, (2)
бунда
П
R
1
- пичоқ тиғи тупроқни горизонтал текислик бўйлаб кесишидан
ҳосил бўладиган қаршилик, N;
П
R
2
- тупроқни тупроқ сургич пичоғининг ишчи сирти бўйлаб
силжиши ва кўтарилишидан ҳосил бўладиган қаршилик, N;
П
R
3
- тупроқнинг тезлиги ўзгариши натижасидан юзага келадиган
инерция кучидан ҳосил бўладиган қаршилик, N.
Тупроқ сургич пичоғининг тиғи тупроқни горизонтал текислик бўйлаб
кесимидан ҳосил бўладиган тортишга қаршилик
1
R
унинг шакли қалинглиги,
узунлиги ва тупроқнинг қаттиқлигига боғлиқ бўлиб, уни қуйидаги ифода бўйича
аниқлаш мумкин [1; 54-б., 3; 79-б.]:
,
sin
/
1
c
T
b
kTt
R
(3)
бунда k – тупроқ сургич пичоғи тиғининг шаклини ҳисобга оладиган
коэффициент;
Т – тупроқнинг қаттиқлиги, Па;
t – тупроқ суриш пичоғининг қалинлиги, m.
Тупроқ сургич пичоғининг тиғи тўғри чизиқ шаклга эга бўлганда k=1 ва
(2.41) ифода қуйидаги кўринишга эга бўлади
.
sin
/
1
c
T
b
Tt
R
(4)
Тупроқни тупроқ суриш пичоғининг ишчи сирти бўйлаб силжишига
инерция кучидан ҳосил бўладиган
2
R
ва
3
R
қаршиликларни унинг намлигини
ҳисобга олганда адабиётларда маълум бўлган қуйидаги ифодалардан
фойдаланиб аниқлаймиз [1; 48-56-б.; 2; 15-17-б.; 3; 79-80-б.]
)
100
1
(
cos
sin
)
sin(
cos
2
2
w
c
b
gh
R
c
c
(5)
Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari
44-to’plam_2-qism_Iyun-2025
46
ва
)
100
1
(
cos
)
sin(
sin
sin
2
2
3
w
V
b
h
R
u
c
c
, (6)
бунда
- тупроқнинг зичлиги, kg/m
3
;
g
- эркин тушиш тезланиши, m/s;
с – пичоқ ишчи сиртининг кенглиги, m;
- пичоқнинг увалаш (эгат тубига ўрнатилиш бурчаги),
)
sin
(
tg
arctg
;
w
- тупроқнинг намлиги, %;
u
V
- тупроқ сиртининг ҳаракат тезлиги, m/s.
(4)-(6) ларни ҳисобга олганда (2) ифода қуйидаги кўринишга эга бўлади
).
100
1
(
cos
)
sin(
)
sin
2
sin
cos
(
sin
2
2
w
V
gc
b
h
b
Tt
R
u
c
c
c
T
n
(7)
Тупроқ сургичнинг сургичи иш жараёнида унинг пичоғи томонидан
кесилган тупроқни ёнбош томонга суришдан ва унинг инерция кучидан ҳосил
бўладиган қаршиликларни енгади, яъни
c
c
с
R
R
R
2
1
, (8)
бунда
c
R
1
- тупроқ сургичнинг қаноти пичоқ томонидан кесилган
тупроқни ёнбош томонга суришидан ҳосил бўлган қаршилик, N;
c
R
2
- тупроқ сиргичнинг қаноти томонидан сурилаётган тупроқнинг
инерция кучидан ҳосил бўлаётган қаршилик кучи.
Сургич тупроқни ёнбош томонга суришидан ҳосил бўладиган қаршиликни
2.7-расмда келтирилган схема бўйича аниқлаймиз.
1-расм. Сургич тупроқни ёнбош томонга суришидан ҳосил бўладиган
қаршиликни аниқлашга доир схема
1-расмдаги схемага биноан
Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari
44-to’plam_2-qism_Iyun-2025
47
cos
sin
cos
sin
1
c
c
c
c
c
fN
N
F
N
R
)
sin(
cos
)
sin(
)
cos
cos
sin
(sin
R
N
N
c
c
, (9)
бунда
c
N
- тупроқнинг суришга нормал реакция кучи, N;
c
F
- тупроқнинг сургич ишчи сиртига ишқаланиши кучи, N;
cos
/
sin
tg
f
-
тупроқнинг суришнинг ишчи сиртига
ишқаланиш коэффициенти;
R
-
c
N
ва
c
F
нинг тенг таъсир этувчиси, N.
(9) ифодадаги R нинг қиймати сургич олдида уюмлаган тупроқнинг
тупроққа ишқаланиш кучига тенг бўлади, яъни
T
G
f
R
'
, (10)
бунда
'
f
- тупроқнинг тупроққа ишқаланиш коэффициенти;
T
G
- сургичнинг уюлган ва унинг томонидан ёнбошга сурилаётган
тупроқнинг оғирлик кучи, N.
Тупроқ сургичнинг сургичи томонидан ёнбош томонга сурилаётган
тупроқнинг оғирлик кучи қуйидагига тенг бўлади
)
100
1
(
w
h
S
G
ng
ABC
T
, (11)
бунда
V
- сургич томонидан сурилаётган тупроқнинг зичлиги, kg/m
3
;
ABC
S
- 1-расмдаги АВС учбурчакнинг юзи;
g – эркин тушиш тезланиши, m/s
2
.
ABC
S
ни 1-расмда келтирилган схемадан фойдаланиб аниқлаймиз. Унга
биноан
)]
(
[
2
)
(
2
2
tg
b
ctg
b
b
DB
AD
b
AB
b
S
c
c
c
c
c
ABC
)]
(
[
2
2
tg
ctg
b
c
. (12)
Буни ҳисобга олганда (11) ифода қуйидаги
Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari
44-to’plam_2-qism_Iyun-2025
48
2-расм.
ABC
S
ни аниқлашга доир схема кўринишига эга бўлади
)
100
1
)](
(
[
2
2
w
tg
ctg
g
h
b
G
n
c
T
. (13)
T
G
ни бу қийматини (10) га ва олинган натижани (9) га қўйиб,
c
R
1
ни
аниқлаш учун қуйидаги якуний ифодага эга бўламиз
)
sin(
)]
(
[
2
2
'
1
tg
ctg
g
h
b
f
R
u
c
c
. (14)
Тупроқнинг инерция кучидан ҳосил бўладиган қаршилик кучи
c
R
2
ни
ҳаракат миқдорини ўзгариш теоремасидан фойдаланиб аниқлаш мумкин [4;
61-64-б.].
Сургич томонидан сурилаётган тупроқ ҳаракат миқдори ўзгаришини унинг
юзасига ўтказилган нормал бўйича ифодаловчи тенглама қуйидаги кўринишига
эга бўлади
)
(
N
N
g
V
V
dm
dt
N
. (15)
бунда
g
N
- тупроқ тезлигини ўзгаришидан суришнинг ишчи юзасида ҳосил
бўладиган инерция кучи, N;
t
- вақт, s;
m – тупроқнинг массаси, kg;
n
V
- тупроқ бўлакларининг суриш таъсиридаги абсолют кўчини
тезлигини унинг ишчи юзасига ўтказилган нормалга проекцияси, m/s;
n
V
- тупроқ бўлакларининг бошлангич тезлиги, m/s.
Тупроқ бўлакчаларининг бошлағич ҳолатдаги тезлиги, яъни
n
V
нолга
тенг бўлганлиги сабабли (14) тенглама қуйидаги кўринишга эга бўлади
N
g
V
dt
dm
N
. (16)
Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari
44-to’plam_2-qism_Iyun-2025
49
Сургич томонидан бир бирлик вақт ичида сурилаётган тупроқ массасини
аниқлаймиз
u
n
c
V
tg
ctg
h
b
dt
dm
)]
(
[
, (17)
бунда
u
V
- машинанинг илгариланма ҳаракатдаги тезлиги, m/s.
dt
dm
нинг (17) ифода бўйича қийматини (16) га қўямиз
n
u
n
c
g
V
V
tg
ctg
h
b
N
)]
(
[
. (18)
sin
u
n
V
V
эканлигини ҳисобга олганда (18) ифода қуйидаги кўринишга
эга бўлади
sin
)]
(
[
2
u
n
c
g
V
tg
ctg
h
b
N
. (19)
Буни ва ундан ҳосил бўладиган ишқаланиш кучи
g
fN
ни ҳисобга олганда
тупроқ сургич сургичининг тупроқнинг инерция кучидан ҳосил бўладиган
тортишга қаршилиги қуйидаги ифода бўйича аниқланади
cos
)
sin(
sin
)]
(
[
2
2
u
n
c
c
V
tg
ctg
h
b
R
. (20)
Буни ва (14) ни ҳисобга олганда (20) ифода қуйидаги кўринишга эга бўлади
)
sin(
)]
(
[
)
cos
sin
2
(
2
'
tg
ctg
h
b
V
g
b
f
R
n
c
u
c
c
. (21)
1200
kg/m
3
,
2
,
0
n
h
m,
43
,
0
c
b
m,
81
,
9
g
m/s
2
,
0
30
,
0
30
ва
16
w
% қабул қилиниб, (2.59) ифода бўйича ҳисоблашлар 2.8-2.2 m/s
ҳаракат тезлигида тупроқ сургич сургичининг тортишга қаршилиги N ни
ташкил этишини кўрсатди. (13) ва (21) ифодаларни ҳисобга олганда тупроқ
сургични тортишга умумий қаршилигини қуйидаги ифода бўйича аниқлаймиз
)
sin
sin
2
sin
cos
(
sin
[
2
u
n
T
c
у
V
gc
h
Tt
b
R
n
u
c
h
V
g
b
f
w
)
cos
sin
2
'
(
)]
100
1
(
cos
)
sin(
2
)
sin(
)]
(
[
tg
ctg
. (22)
Бу олинган ифоданитаҳлили шуни кўрсатади, тупроқ сургичнинг тортишга
умумий қаршилиги унинг параметрларига (
c
b
,
T
t
, c,
,
,
n
h
), тупроқнинг
физик-механик хоссаларига (
T
,
,
,
'
f
) ҳамда машинанинг тезлигига боғлиқ.
Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari
44-to’plam_2-qism_Iyun-2025
50
(2.60) ифодага
u
R
ва
c
R
ларни юқорида аниқланган қийматларини қўйиб,
тупроқ сургичнинг тортишга қаршилигиги аниқлаймиз.
Хулоса
Олиб борилган таҳлиллар ва ҳисоб-китоблар комбинациялашган плёнка
тўшагичнинг пушта олгичида юзага келадиган тортиш қаршиликларини
аниқлаш имконини берди. Оптимал тезлик ва конструктив параметрлар
танланган ҳолда, қурилманинг энергия самарадорлиги оширилиши мумкин. Бу
эса фермер хўжаликларида қишлоқ хўжалиги техникаларидан самарали
фойдаланишни таъминлайди.
Фойдаланилган адабиётлар
1.
Петров Г.Д. Машинные процессы и рабочие органы сельскохозяйственных
машин. – Москва: Колос, 1990.
2.
Мацепуро М.Г. Теоретические основы механизации сельскохозяйственного
производства. – Минск: Урожай, 1987.
3.
Бышов Н.В., Савин И.И. и др. Машины для овощеводства. – Москва:
Машиностроение, 1996.
4.
В.Першин, С.Першина. Переработка сыпучих материалов в машинах
барабанного типа. – СПб: Политехника, 2001.
