Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari
44-to’plam_2-qism_Iyun-2025
27
ZAMONAVIY O‘QUVCHIDA METAKOMPETENSIYALARNI
SHAKLLANTIRISHDA TA’LIM VA TARBIYA INTEGRATSIYASI:
NAZARIYA VA AMALIYOT
Jumayeva Mukarrama Bekzod qizi
Guliston davlat pedagogika instituti magistranti
Annotatsiya:
Maqolada XXI asrda o‘quvchining shaxs sifatida rivojlanishida
metakompetensiyalarning – ya’ni tanqidiy fikrlash, moslashuvchanlik, o‘zini
boshqarish, jamoaviy ishlash va axloqiy tanlov ko‘nikmalarining ahamiyati yoritiladi.
Ta’lim
va
tarbiya
jarayonining
integratsiyalashuvi
asosida
ushbu
metakompetensiyalarni shakllantirishga xizmat qiluvchi metodik yondashuvlar,
xalqaro va milliy tajribalar asosida tahlil etiladi.
Kalit so‘zlar:
metakompetensiyalar, integratsiyalashgan ta’lim, tanqidiy fikrlash,
ijtimoiy-emotsional tarbiya, axloqiy qaror, kompetensiyaviy yondashuv, milliy
qadriyatlar
Bugungi ta’lim shunchaki fanga oid bilimlarni egallash emas, balki o‘quvchini
shaxs sifatida mustahkamlash, uni jamiyatdagi murakkab, o‘zgaruvchan vaziyatlarga
moslashuvchan, ongli qaror qabul qiluvchi va ijtimoiy faol fuqaroga aylantirishni
ko‘zda
tutadi.
Shu
munosabat
bilan
zamonaviy
pedagogikada
“
metakompetensiyalar
” atamasi keng qo‘llanilmoqda.
Metakompetensiyalar – bu o‘quvchining mustaqil fikrlashi, o‘zini anglash va
boshqarish, ijtimoiy vaziyatlarda ijobiy muloqotga kirishish, emotsiyalarni boshqarish,
turli madaniyatlarni tushunish kabi yuqori darajadagi kognitiv va ijtimoiy ko‘nikmalar
majmuasidir.
Dunyo ta’lim konsepsiyalarida (masalan,
OECD Learning Compass 2030
,
UNESCO Global Citizenship Education
,
P21
), bu kompetensiyalar markaziy
o‘rinda turadi. O‘zbekistonning
Milliy tarbiya konsepsiyasi
da esa bunday
ko‘nikmalarni shakllantirish
axloqiy tarbiya, milliy qadriyatlar va ijtimoiy faol
fuqarolik
mezonlariga asoslangan.
Ushbu maqolada metakompetensiyalarni rivojlantirish uchun ta’lim (bilim va
ko‘nikmalar) hamda tarbiya (qadriyat va xulq)ning integratsiyalashgan metodikasi
ishlab chiqiladi.
Tadqiqot quyidagi metodlar asosida olib borildi:
Nazariy tahlil
: xalqaro (OECD, UNESCO, P21) va milliy (Milliy tarbiya
konsepsiyasi, DARS, DTS) hujjatlar solishtirildi.
Pedagogik kuzatuv
: 6–9-sinflarda tashkil etilgan dars va tarbiya mashg‘ulotlari
tahlil qilindi.
Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari
44-to’plam_2-qism_Iyun-2025
28
So‘rovnoma
:
85
nafar
o‘qituvchi
va
140
nafar
o‘quvchidan
metakompetensiyalarga oid ko‘nikmalar bo‘yicha fikrlar olindi.
Diagnostika vositalari
: O‘quvchilarning muammoli vaziyatlarga bo‘lgan
qarashlari, ijtimoiy-axloqiy tanlovi, emotsional barqarorlik darajasi baholandi.
O‘quvchilar metakompetensiyalarning quyidagi turlarida sezilarli o‘sishga
erishdi:
jamoada ishlash (28% o‘sish)
,
emosional boshqaruv (22%)
,
tanqidiy
fikrlash (26%)
.
Eng samarali metodlar qatorida:
rol o‘ynash, CASE-metod, loyiha ishlari,
bahs-munozaralar, empatiya mashqlari
aniqlangan.
Tarbiya mashg‘ulotlariga zamonaviy metodikalar integratsiya qilinishi
o‘quvchilarda axloqiy qaror qabul qilish qobiliyatini oshirdi.
Raqamli texnologiyalar, xususan,
padlet, flipgrid, kahoot
, emotsional holatni
ifoda etuvchi vizual vositalar metakompetensiyalarni kuchaytirishga xizmat qilmoqda.
Metakompetensiyalarni shakllantirishda ta’lim va tarbiya alohida emas, balki bir
butun integratsiyalashgan pedagogik tizimda ishlashi kerak. O‘quvchi darsda tanqidiy
fikrlashni o‘rganar ekan, shu bilan birga axloqiy mezonlar asosida ijtimoiy tanlov
qilishga ham o‘rgatilmog‘i lozim.
Milliy qadriyatlarga asoslangan tarbiya – bu o‘quvchining shaxsiy e’tiqodi,
ijtimoiy mas’uliyati, madaniy ongini mustahkamlovchi resursdir. Xalqaro
konsepsiyalardagi “ijtimoiy-emotsional o‘rganish” (SEL) tamoyillari bilan bu
yondashuv uyg‘unlashganda, real hayotga tayyor bo‘lgan, ma’naviy barkamol shaxs
shakllanishiga erishiladi.
Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, metakompetensiyalarni shakllantirishda
o‘quvchining
shaxsiy tajribasini muhokama qilishga yo‘naltirilgan yondashuvlar
ayniqsa samaralidir. Bunda o‘quvchilar hayotiy vaziyatlarga nisbatan
axloqiy,
ijtimoiy va emotsional javob qaytarishga
o‘rganadilar. Bu esa ularning o‘z fikrini
erkin bildirish, boshqalarning nuqtai nazarini tushunish va hurmat qilish kabi
ko‘nikmalarini mustahkamlaydi.
Shuningdek, darslarda faqatgina faktlarni yod olishga emas, balki
savol berishga,
izlanishga, muqobil yechimlarni topishga undovchi metodlar
(masalan, debatlar,
“fikrlar ko‘prigi”, SWOT-tahlil) metakompetensiyalar rivojida muhim o‘rin egallaydi.
Bu metodlar o‘quvchini passiv bilim oluvchidan faol fikrlovchiga aylantiradi.
Milliy tarbiya konsepsiyasidagi “
avlodlar uzviyligi
,
tarixiy xotira
,
axloqiy
me’yorlar
” kabi tushunchalarni dars jarayoniga integratsiya qilish orqali
o‘quvchilarda ijtimoiy mas’uliyat hissi kuchayadi. Masalan, tarix fanida mustaqillik
yo‘lidagi fidokorlar faoliyati haqida bahs olib borish, adabiyotda qahramonlar axloqiy
tanlovini muhokama qilish orqali o‘quvchilarning
axloqiy fikrlashi
faol rivojlanadi.
Axborot-kommunikatsiya texnologiyalari
bu jarayonda qo‘shimcha quvvat
vazifasini bajaradi. Xususan, o‘quvchilar padlet, Google Forms, Canva, Jamboard kabi
Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari
44-to’plam_2-qism_Iyun-2025
29
vositalar yordamida o‘z fikrlarini ifodalaydilar, jamoaviy ishlarni mustaqil tashkil
qiladilar. Shu tarzda metakompetensiyalar o‘quvchining nafaqat darsda, balki kundalik
hayotda ham faol ishtirokchi bo‘lishiga xizmat qiladi.
Shu bilan birga, ta’lim tizimida metakompetensiyalarni baholash bo‘yicha
aniq
mezonlarning
yetishmasligi
,
o‘qituvchilarning bu boradagi bilim va
ko‘nikmalarining turlicha bo‘lishi
,
darsliklar mazmunining ko‘proq faktlarga
yo‘naltirilganligi
kabi muammolar ham mavjud. Bu esa metodik tizimni
takomillashtirish zaruratini ko‘rsatadi.
XXI asrda o‘quvchining shaxs sifatida shakllanishida
metakompetensiyalar
yetakchi rol o‘ynaydi.
Bu ko‘nikmalarni rivojlantirish uchun
ta’lim va tarbiya jarayonlarini
birlashtirish
, ularni metodik jihatdan integratsiya qilish muhim.
Interaktiv, hayotiy, muammoli vaziyatlarga asoslangan metodlar bu
kompetensiyalarni rivojlantirishga ijobiy ta’sir qiladi.
O‘qituvchilar bu borada maxsus tayyorgarlikdan o‘tishi, ta’lim vositalari esa
kompetensiyaviy mezonlarga mos bo‘lishi zarur.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
OECD. (2020).
The OECD Learning Compass 2030: A framework for learning
in the 21st century
.
2.
UNESCO. (2021).
Global Citizenship Education: Topics and learning objectives
.
3.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining Farmoni (2019).
Milliy tarbiya
konsepsiyasi to‘g‘risida
.
4.
CASEL. (2017).
Core SEL Competencies
5.
Trilling, B., & Fadel, C. (2009).
21st Century Skills: Learning for Life in Our
Times
.
6.
Bekmurodov,
T.,
&
Kadirova,
M.
(2022).
O‘zbek maktablarida
metakompetensiyalarni shakllantirish masalalari
.
Pedagogik izlanishlar
, 5(1),
54–62.
