Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari
44-to’plam_2-qism_Iyun-2025
24
QATAG‘ON QURBONLARI XOTIRASI: O‘ZBEKISTONDA
TARIXIY ADOLATNI TIKLASH YO‘LLARI
Toshtemirova Rayxon Zokir qizi
toshtemirovarayxona4@gmail.com
Termiz davlat pedagogika instituti Tarix yoʻnalishi
Ilmiy rahbar:
Abdurashidov Anvar Abdurashidovich
Annotatsiya:
Maqolada XX asrning 30–50-yillarida Sovet Ittifoqi tarkibida
bo‘lgan O‘zbekistonda sodir etilgan siyosiy qatag‘onlar va ularning qurbonlari
xotirasini tiklash bo‘yicha olib borilayotgan tarixiy-siyosiy, huquqiy va ma’naviy
jarayonlar yoritiladi. Qatag‘on qurbonlarini oqlash, ularning ilmiy va madaniy
merosini tiklash, jamiyatda tarixiy xotirani mustahkamlash borasidagi yondashuvlar
tahlil qilinadi.
Kalit so‘zlar:
Qatag‘on, tarixiy adolat, xotira, rehabilitatsiya, mustabid tuzum,
jadidlar, siyosiy repressiya, tarixiy ong
O‘zbekiston tarixining eng fojeali sahifalaridan biri — bu Stalin davrida amalga
oshirilgan siyosiy qatag‘onlardir. 1930–1950-yillar oralig‘ida minglab begunoh
insonlar, jumladan, ziyolilar, adiblar, diniy va siyosiy faollar “xalq dushmani” sifatida
jazoga tortilgan. Bu holat millat tafakkuri va madaniy rivojlanishiga katta zarba bo‘ldi.
Mustaqillik yillaridan boshlab, O‘zbekiston Respublikasi bu tarixiy
adolatsizliklarni xolis baholash va qatag‘on qurbonlari nomini tiklash yo‘lida qator
chora-tadbirlarni amalga oshirib kelmoqda. Ushbu maqola aynan shu yo‘nalishdagi
tashabbus va yechimlarni ko‘rib chiqadi.
Siyosiy qatag‘onlar O‘zbekistonning ma’naviy-ma’rifiy taraqqiyotiga ulkan zarba
berdi. Fitrat, Cho‘lpon, Abdulla Qodiriy, Behbudiy kabi milliy uyg‘onish
namoyandalari “xalq dushmani” sifatida qatl etildi yoki qamoqqa tashlandi. Bu nafaqat
ularning shaxsiy fojialari, balki xalqning tarixiy xotirasi, milliy tafakkuri va
intellektual salohiyatining toptalishi edi.
Sovet mafkurasi tomonidan sun’iy ravishda o‘rnatilgan qo‘rquv muhiti jamiyatda
mustaqil fikr yuritish, o‘z tarixiga baho berish, haqiqatni izlash imkonini bo‘g‘di.
Mustaqillik yillariga kelibgina ushbu haqiqatlar tiklana boshlandi, tarixiy adolat uchun
asoslar yaratildi. Bugungi kunda bu jarayonni ilmiy asoslangan, tizimli va izchil
amalga oshirish muhim vazifadir.
Mazkur tadqiqot quyidagi metodlarga tayangan:
Tarixiy tahlil
– Sovet davridagi hujjatlar, O‘zbekiston arxivlari va tarixiy xotira
markazi materiallari asosida.
Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari
44-to’plam_2-qism_Iyun-2025
25
Solishtirma yondashuv
– boshqa sobiq SSSR respublikalarining qatag‘on
qurbonlari xotirasini tiklash bo‘yicha tajribalari bilan taqqoslash.
Normativ-huquqiy hujjatlar tahlili
– O‘zbekiston Respublikasi qonunlari va
prezident farmonlari asosida.
Tadqiqot quyidagi muhim natijalarni ko‘rsatdi:
1990-yillardan boshlab O‘zbekistonda qatag‘on qurbonlari xotirasini
abadiylashtirish yo‘lida
qonuniy va ma’naviy asoslar yaratilgan
.
2001-yilda Toshkentda
“Qatag‘on qurbonlari xotirasi muzeyi”
ochildi. Bu
muzey ommaviy xotira va ta’limiy-tarbiyaviy ahamiyatga ega bo‘ldi.
“Qatag‘on qurbonlari xotirasi kuni” (31-avgust) mamlakat miqyosida
nishonlanib, davlatchilik siyosatining muhim tarkibiy qismiga aylandi.
Reabilitatsiya ishlari orqali minglab begunoh insonlarning nomi oqlanib,
ularning oilalariga tarixiy adolat qaytarilmoqda.
Shu bilan birga, ayrim qatag‘on qurbonlari hali ham to‘liq huquqiy oqlanmagan,
ularning merosiga ilmiy yondashuv yetarli emas.
Qatag‘on qurbonlarini xotirlash — bu shunchaki tarixiy voqeani eslash emas,
balki jamiyatning o‘z tarixiga munosabatini belgilovchi jarayondir. O‘zbekiston bu
borada salmoqli natijalarga erishgan bo‘lsa-da, bir qator muammolar hamon mavjud:
Ilmiy asosdagi yondashuv zarur
: Qatag‘on qurbonlari haqida ilmiy tadqiqotlar
hanuz yetarli darajada emas. Ularning ijodi va hayoti bo‘yicha zamonaviy tarixiy-
tahliliy asarlar talab etiladi.
Ta’limda integratsiya
: Maktab va oliy ta’lim muassasalarida bu mavzu tarixiy
ongni shakllantirishda yetarlicha aks ettirilmayapti.
Hududiy xotira obyektlari
: Har bir viloyat, shahar yoki tuman darajasida
qatag‘on qurbonlari nomiga atab yodgorliklar, muzeylar yoki xotira bog‘lari tashkil
etilishi zarur.
Ommaviy axborot vositalarining roli
: Televizion filmlar, hujjatli lavhalar,
teatrlashtirilgan sahnalar orqali tarixiy xotirani ommalashtirish mumkin.
Shuningdek, xalqaro miqyosda ham qatag‘onlar mavzusi bo‘yicha tadqiqot
almashinuvi, qo‘shma simpoziumlar o‘tkazilishi O‘zbekiston tajribasini keng yoyishga
xizmat qiladi.
Tarixiy adolatni tiklash — bu faqat o‘tmishni o‘rganish emas, balki kelajakka
xolis qarash, mustahkam fuqarolik jamiyatini barpo etishning asosiy shartidir.
O‘zbekistonda bu boradagi dastlabki natijalar ijobiy baholanishi mumkin: qatag‘on
qurbonlari nomi oqlanmoqda, ularning xotirasi e’zozlanmoqda.
Biroq, bu jarayonni chuqurlashtirish uchun quyidagilar muhim:
Har bir qatag‘on qurbonining hayoti va ijodiy merosi o‘rganilishi;
Yosh avlod ongida tarixiy xotirani shakllantiruvchi ta’limiy dasturlar yaratilishi;
Ilmiy va huquqiy reabilitatsiya ishlariga doimiy davlat ko‘magi berilishi.
Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari
44-to’plam_2-qism_Iyun-2025
26
Shundagina qatag‘onlar saboqlari orqali xalqimiz tarixiy haqiqatni anglab,
adolatli va erkin jamiyat sari dadil qadam tashlashi mumkin bo‘ladi.
Qatag‘on qurbonlari xotirasini tiklash orqali O‘zbekiston o‘z tarixining eng
murakkab, ammo muhim sahifasini qayta ko‘zdan kechirmoqda. Bu jarayon oddiy
kechirim emas — bu haqiqatni tan olish, xatolardan saboq olish va kelajakni adolat
ustiga qurish deganidir.
Yakuniy xulosalar quyidagilardan iborat:
Qatag‘on qurbonlarini oqlash va ularning nomini tiklash — bu jamiyatda tarixiy
haqiqat va adolat tamoyilining ustuvorligini ta’minlaydi.
Har bir avlod o‘z tarixining og‘riqli sahifalarini unutmasligi kerak, zero xotirasiz
jamiyat — yo‘nalishsiz kemaga o‘xshaydi.
Davlat va fuqarolik jamiyati ushbu xotirani saqlash, ommalashtirish va yosh
avlodga yetkazishda birgalikda harakat qilishi lozim.
Qatag‘on qurbonlarining hayoti, merosi va saboqlari ta’lim tizimiga chuqur
integratsiya qilinishi lozim.
Demak, tarixiy adolat — bu nafaqat o‘tmishni xolis anglash, balki kelajak avlodga
to‘g‘ri yo‘l ko‘rsatish mas’uliyatidir. O‘zbekiston bu yo‘lda dadil qadam qo‘yayotgani
— xalqimiz ma’naviy uyg‘onishining yorqin belgilaridandir.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Karimov I.A. (1999).
Tarixiy xotirasiz kelajak yo‘q
. Toshkent: O‘zbekiston.
2.
Qatag‘on qurbonlari xotirasi muzeyi arxivlari. (2001–2023). Toshkent.
3.
G‘ulomov G‘. (2015).
Repressiyalar tarixi va saboqlari
. Toshkent: Sharq.
4.
Toshmatov Sh. (2010).
XX asrning og‘ir saboqlari
. Fan.
5.
Conquest R. (2007).
The Great Terror
. Oxford University Press.
6.
“O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti farmoni” (2020).
Qatag‘on qurbonlari
xotirasini abadiylashtirish bo‘yicha chora-tadbirlar
.
7.
Ibragimova Z. (2021).
Tarixiy adolat va fuqarolik ongining uyg‘onishi
. O‘zFA
Tarix instituti jurnali.
