Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari
44-to’plam_2-qism_Iyun-2025
18
G‘OYAVIY KURASH KUCHAYAYOTGAN BIR SHAROITDA
INSONLAR ORASIDAGI ALOQALARNING FAOLLASHUVI
Abdurasulov Muxtorbek Bo‘ri o‘g‘li
Termiz Davlat Pedagogika instituti, Pedagogika va ijtimoiy fanlar fakulteti,
Milliy g‘oya, ma’naviyat asoslari va huquq ta’limi yo‘nalishi, talabasi
Annotatsiya:
Maqolada bugungi gobal davrda kuchayib borayotgan mafkuraviy
kurashlar va ularning insonlar orasidagi ijtimoiy, madaniy, ma’naviy aloqalarga
ko‘rsatgan bevosita va bilvosita ta’siri keng tahlil qilinadi. Zamonaviy axborot-
kommunikatsiya vositalarining roli, mafkuraviy immunitet, milliy g‘oya asoslari,
sivilizatsiyalar to‘qnashuvi nazariyalari hamda o‘zbek va chet ellik olimlar fikrlari
asosida ilmiy tahlillar beriladi.
Kalit so‘zlar:
G‘oyaviy kurash, Mafkuraviy tahdid, Insonlararo aloqalar,
Axborot urushi, Madaniy ekspansiya, Mafkuraviy immunitet, Ijtimoiy tarmoqlar,
Milliy g‘oya, Kommmunikatsiya nazariyasi, Sivilizatsiyalar to‘qnashuvi, Axborot
xavfsizligi, Ijtimoiy ong, Global aloqa tizimi, Virtual muloqot, Ma’naviy xavfsizlik.
XXI asrga kelib, insoniyat hayotining barcha sohalarida tub o‘zgarishlar ro‘y
bermoqda. Ayniqsa, axborot-kommunikatsiya vositalarining rivojlanishi, ijtimoiy
tarmoqlarning kuchayishi, jamiyatda g‘oyaviy bo‘shliqlar paydo bo‘lishi natijasida
insonlar orasidagi aloqalar keskin faollashdi. Aloqalar son jihatdan emas, balki
mazmun jihatidan ham murakkablashmoqda.
Bugungi kunda mafkuraviy kurashlar tobora murakkablashib, ochiq va yashirin
shakllarda olib borilmoqda. Bu kurashning bosh maydoni – inson tafakkuri va
dunyoqarashidir. Bu borada fransuz faylasufi Mişel Fuko shunday deydi: “Zamonaviy
kuch nazariyasi tanaga emas, ongga ta’sir ko‘rsatishni o‘ziga maqsad qiladi” [2. 27].
G‘oyaviy kurashlar tarixan mavjud bo‘lib kelgan bo‘lsa-da, bugungi kunda ular
axborot vositalari orqali tobora kuchaymoqda. Ular quyidagicha ko‘rinishlarda
namoyon bo‘lmoqda:
Axborot urushi – yolg‘on ma’lumotlar, manipulyativ kontentlar orqali ongga
ta’sir qilish;
Madaniy ekspansiya – begona qadriyatlarni jozibali shaklda singdirish;
Mafkuraviy neytralitet niqobi – milliylikdan voz kechishga undovchi g‘oyalar.
Yuqoridagi shakllar global axborot maydonini egallab, milliy g‘oya va
qadriyatlarga qarshi kurash olib borishga xizmat qilmoqda. Amerikalik tadqiqotchi
Semuel Xantingtonning “Sivilizatsiyalar to‘qnashuvi” nazariyasiga ko‘ra: “Yaqin
kelajakda insoniyat tarixidagi eng asosiy ziddiyatlar madaniyatlar va g‘oyalar o‘rtasida
bo‘ladi” [3.21].
Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari
44-to’plam_2-qism_Iyun-2025
19
Zamonaviy davrda insonlar o‘rtasidagi aloqa faqat shaxsiy, oilaviy, mehnat
doirasidagi munosabatlar bilan cheklanib qolmaydi. Aloqalar endi global axborot
maydonida, virtual olamda ham shakllanmoqda [6.73]. Bunga quyidagi omillar sabab
bo‘lmoqda:
Ijtimoiy tarmoqlar – Facebook, Telegram, Instagram, TikTok orqali muloqotlar;
Ommaviy madaniyat mahsulotlari – kino, musiqalar, reklama orqali g‘oya
singdirish;
Mobil ilovalar va sun’iy intellektlar – ong ostiga ta’sir qiluvchi kontentlar.
Ijtimoiy aloqalarning kuchayishi ikki yo‘nalishda baholanishi mumkin:
1. Ijobiy jihatlar:
Tezkor axborot almashinuvi;
Globallashuvga moslashish;
O‘zaro hamkorlik va tolerantlikning ortishi.
2. Salbiy jihatlar:
Begona g‘oyalarning jozibali niqob ostida tarqalishi;
Mafkuraviy ziddiyatlar;
Virtual do‘stlik va ijtimoiy yolg‘izlik paradoksining kuchayishi.
Bunday holatni amerikalik psixolog Sherri Turkle quyidagicha izohlaydi:
“Biz texnologiyalar orqali tobora ko‘proq bog‘lanamiz, lekin shu bilan birga
tobora yolg‘izlanamiz” [4.14].
Agar insonlar o‘rtasidagi aloqalar ijobiy g‘oyalar, milliy qadriyatlar, o‘zligimizni
mustahkamlovchi mafkura asosida shakllansa, bu jamiyatni mustahkamlashga xizmat
qiladi. Aks holda, bu aloqa milliylikdan uzoqlashish, mustaqil fikrni yo‘qotish, ko‘r-
ko‘rona taqlidga olib keladi.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev ushbu masala
yuzasidan quydagi fikrlarni ta’kidlaydi:
“Bugungi kunda ma’naviy xavfsizlik, mafkuraviy immunitetni mustahkamlash
masalasi – millat va davlat mustaqilligining asosiy kafolatidir” [1. 89]. Shu bois,
kommunikatsiya faolligi va g‘oyaviy barqarorlik o‘zaro bog‘liq tushunchalardir.
Insonlar o‘rtasidagi aloqa sotsiologiya, psixologiya va falsafa fanlarida keng
o‘rganiladi. Jamoaviy ong, ijtimoiy kapital, kommunikatsion simvolizm nazariyalari
bu jarayonni chuqur yoritadi. “Ijtimoiy maydon” tushunchasi orqali insonlar aloqasini
ijtimoiy resurslar asosida tahlil qiladi: “Har bir ijtimoiy munosabat — bu kuch uchun
kurash maydonidir” [5.56].
Bugungi g‘oyaviy kurash sharoitida insonlar o‘rtasidagi aloqalar faollashib
borayotgan bo‘lsa-da, bu faollik bir yoqlama emas. Uni to‘g‘ri yo‘naltirish, milliy
g‘oya asosida shakllantirish, yoshlar ongida mafkuraviy immunitet yaratish eng muhim
vazifadir. Shuning uchun:
Ma’naviy targ‘ibot vositalarini kuchaytirish;
Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari
44-to’plam_2-qism_Iyun-2025
20
Ijtimoiy tarmoqlar orqali milliy qadriyatlarni targ‘ib qilish;
Ta’lim tizimida mafkura va axborot madaniyatini o‘rgatish zarur.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Mirziyoyev Sh.M.
Ma’naviy taraqqiyot yo‘lida
. – T.: O‘zbekiston, 2020. – 89 b .
2.
Foucault M.
Discipline and Punish: The Birth of the Prison
. – NY.: Vintage Books,
1995. – 27 b.
3.
Huntington S.
The Clash of Civilizations and the Remaking of World Order
. – NY:
Simon & Schuster, 1996. – 21 b.
4.
Turkle S.
Alone Together
. – NY.: Basic Books, 2011. –14 b.
5.
Yusupov M.
Globallashuv va g‘oyaviy tahdidlar
. – T.: O‘zbekiston faylasuflari
jamiyati, 2015. – 56 b.
6.
Baxtiyorov U.
Axborot xavfsizligi va yoshlar ongini himoya qilish
. – T.:
Ma’naviyat, 2020. – 73 b.
7.
Патиев, Х. (2023). ЖАДИДЧИЛИК ҚАРАШЛАРИ НЕГИЗИДА ИЛМИЙ-
АМАЛИЙ ЙЎНАЛИШЛАРНИНГ ВУЖУДГА КЕЛИШИ ВА ЖАМИЯТДА
РИВОЖЛАНИШИ.
Ижтимоий-гуманитар
фанларнинг
долзарб
муаммолари/Актуальные проблемы социально-гуманитарных наук/Actual
Problems of Humanities and Social Sciences
,
3
(11).
8.
Xoldor, P. (2024). JADIDCHILIK G ‘OYALARI TARG ‘IBOTINING
IQTISODIY
MUOMMOLARGA
NISBATAN
IJTIMOIY-FALSAFIY
TAHLILI.
Elita. uz-Elektron Ilmiy Jurnal
,
2
(1), 281-285.
9.
Ikromovich, P. K. (2024). A SOCIO-PHILOSOPHICAL APPROACH TO THE
ESSENCE OF THE JADIDISM MOVEMENT.
American Journal Of Social
Sciences And Humanity Research
,
4
(11), 175-181.
10.
Rashidovna, H. M. (2023). TEMURIY MALIKALARNING HAYOTI VA
FAOLIYATIGA TARIXIY NAZAR. Finland International Scientific Journal of
Education. Social Science & Humanities, 11(4), 763-772.
11.
Rashidovna, H. M. (2022). New Uzbekistan in the World's View: Achievements
for Active Foreign Policy and Socio-economic Cooperation. International Journal
on Integrated Education, 5(6), 423-427.
