Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari
44-to’plam_2-qism_Iyun-2025
142
O‘ZBEKISTONDA URBANIZATSIYA JARAYONLARINING
HUDUDIY VA IJTIMOIY DEMOGRAFIK TAHLILI
Tuxtamuratova Dilnoza Dilmurodovna
Buxoro davlat Pedagogika instituti
Annotatsiya:
Maqolada O‘zbekistonda urbanizatsiya jarayonlarining rivojlanish
xususiyatlari, mintaqaviy farqlari va ularning ijtimoiy-demografik oqibatlari tahlil
qilingan. Shahar aholisi sonining ortishi, migratsiya oqimlari, iqtisodiy
imkoniyatlarning hududlar bo‘yicha nomutanosibligi, shahar infratuzilmasiga
tushayotgan yuk va mehnat resurslari taqsimoti kabi masalalar asosiy e’tibor markazida
bo‘lgan. Tadqiqot natijalari urbanizatsiya jarayonlarini barqaror rivojlantirish uchun
kompleks hududiy siyosat zarurligini ko‘rsatadi.
Kalit so‘zlar:
Urbanizatsiya, migratsiya, demografik omillar, hududiy
rivojlanish, shahar infratuzilmasi, mehnat bozori, Toshkent, viloyatlar, ichki
migratsiya.
Urbanizatsiya — bu aholi va iqtisodiy faoliyatning qishloq joylardan shahar
markazlariga to‘planishini ifodalaydigan jarayondir. Dunyo miqyosida urbanizatsiya
sur’atlarining ortishi industrializatsiya, texnologik taraqqiyot va migratsiya bilan
chambarchas bog‘liq. O‘zbekistonda ham mustaqillikdan keyingi yillarda iqtisodiy
islohotlar, demografik o‘sish va mehnat migratsiyasi natijasida urbanizatsiya
jadallashmoqda.
Respublika statistika qo‘mitasi ma’lumotlariga ko‘ra, 2024-yil holatiga ko‘ra
shaharliklar aholisi umumiy aholining 50,6 foizini tashkil etmoqda. Biroq bu
ko‘rsatkich mintaqalar bo‘yicha teng taqsimlanmagan: masalan, Toshkent shahrida
urbanizatsiya darajasi 90% dan ortiq bo‘lsa, Qashqadaryo va Surxondaryo
viloyatlarida bu ko‘rsatkich 30% dan past.
Ushbu maqola O‘zbekistonda urbanizatsiyaning hududiy farqlari va ijtimoiy-
demografik omillarini tizimli tahlil qilish, mavjud muammolarni aniqlash va yechimlar
taklif etishga qaratilgan.
Ushbu tadqiqotda quyidagi ilmiy-uslubiy yondashuvlar qo‘llanildi:
Statistik tahlil
– O‘zbekiston Respublikasi Davlat statistika qo‘mitasi, Jahon
banki va BMT ma’lumotlari asosida urbanizatsiya darajasi va demografik
ko‘rsatkichlar tahlil qilindi;
Kartografik tahlil
– urbanizatsiya darajasining hududiy farqlari maxsus
xaritalar yordamida aks ettirildi;
Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari
44-to’plam_2-qism_Iyun-2025
143
So‘rovnoma va intervyular
– Toshkent shahri, Samarqand, Farg‘ona va
Nukusdagi aholi bilan intervyular asosida urbanizatsiya oqibatlari va turmush darajasi
o‘rganildi;
Qiyosiy tahlil
– O‘zbekiston urbanizatsiya sur’atlari qo‘shni davlatlar
(Qozog‘iston, Tojikiston) bilan solishtirildi.
Urbanizatsiya darajasining nomutanosibligi
: Toshkent shahri va viloyati,
Samarqand, Farg‘ona kabi mintaqalarda urbanizatsiya darajasi yuqori bo‘lsa-da,
Navoiy, Qashqadaryo, Surxondaryo viloyatlarida bu jarayon sekin kechmoqda.
Ichki migratsiya oqimlari
: Qishloq aholisi asosan poytaxt va sanoat rivojlangan
mintaqalarga (Toshkent, Samarqand, Angren, Navoiy) ko‘chmoqda. Bu esa ayrim
hududlarda mehnat resurslarining siqilishiga, boshqalarda esa kamayishiga olib
kelmoqda.
Ijtimoiy infratuzilma yuklamasi
: Toshkent va yirik shaharlarda aholi sonining
tez ortishi transport, uy-joy, sog‘liqni saqlash, ta’lim tizimlariga katta bosim
tushirmoqda.
Yosh tarkibi va demografik dinamikasi
: Shaharlarga ko‘chib kelayotgan aholi
asosan yoshlar (20–35 yosh) bo‘lib, bu mehnat bozorida raqobatni kuchaytirmoqda.
Ayollar ishtiroki
: Shahar ayollarining iqtisodiy faollik darajasi qishloq joylarga
nisbatan yuqori, ammo oilaviy yuklamalar bu faollikni cheklamoqda.
Urbanizatsiya O‘zbekiston iqtisodiy va ijtimoiy modernizatsiyasining muhim
bosqichi hisoblanadi. Ammo urbanizatsiyaning noaniq boshqarilishi bir qator
muammolarni keltirib chiqarmoqda. Xususan:
Yashash joylaridagi ijtimoiy xizmatlarning yetishmasligi
(tibbiyot, ta’lim,
suv ta’minoti);
Uy-joy narxining keskin oshishi
shahar markazlarida ko‘p sonli oilalarni
norasmiy, ko‘pincha yaroqsiz uylarda yashashga majbur qilmoqda;
Mehnat bozorida norasmiy sektorning kengayishi
, bu esa ijtimoiy
himoyaning past bo‘lishiga sabab bo‘lmoqda.
Urbanizatsiya jarayonini barqaror boshqarish uchun O‘zbekiston quyidagi
strategik yo‘nalishlarga e’tibor qaratishi zarur: hududiy muvozanatni saqlash, kichik
va o‘rta shaharlarda infratuzilmani rivojlantirish, uy-joy dasturlarini kengaytirish va
aholi migratsiyasini iqtisodiy rivojlanish strategiyasi bilan muvofiqlashtirish.
Urbanizatsiya jarayoni ijobiy tomonlari bilan bir qatorda, bir qator murakkab
ijtimoiy-iqtisodiy muammolarni ham yuzaga keltirmoqda. Jumladan:
Ish o‘rinlarining yetishmasligi
– shaharlarga qishloq joylardan ko‘chib
kelayotgan aholining ko‘pchiligi malakasiz bo‘lib, ular uchun barqaror ish o‘rinlarini
yaratish dolzarb masalaga aylanmoqda. Bu esa norasmiy mehnat bozorining
kengayishiga sabab bo‘lmoqda.
Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari
44-to’plam_2-qism_Iyun-2025
144
Ijtimoiy tabaqalanish kuchaymoqda
– urbanizatsiya sur’atlarining tezlashuvi
ba’zi guruhlar o‘rtasida ijtimoiy tengsizlikning ortishiga olib kelmoqda. Yangi shahar
aholisi orasida kambag‘allik darajasi oshgan holatlar kuzatilmoqda.
Shahar ekologiyasining yomonlashuvi
– transport vositalari ko‘payishi, sanoat
obyektlari zichligi va yashil hududlarning kamayishi natijasida havo ifloslanishi va
shovqin darajasi ortmoqda. Bu esa aholining sog‘lig‘i va yashash sifati uchun jiddiy
tahdid hisoblanadi.
Uy-joy muammosi
– shaharlarda turar-joy qurilishlari talabga nisbatan sust
ketmoqda. Ayniqsa, yosh oilalar va migrantlar uchun arzon uy-joy masalasi dolzarbdir.
Bu esa noqonuniy qurilishlarning ko‘payishiga olib kelmoqda.
Aholi zichligi va xizmatlar sifati o‘rtasidagi nomutanosiblik
– shahar
markazlarida aholi zichligi ortgani sari maktab, bog‘cha, tibbiy xizmatlar va transport
tizimlariga bo‘lgan talab ortmoqda. Bu esa sifatli ijtimoiy xizmatlardan foydalanish
imkoniyatini cheklab qo‘ymoqda.
Yuqoridagi muammolar shuni ko‘rsatadiki, urbanizatsiya faqat iqtisodiy
rivojlanish belgisi sifatida emas, balki kompleks boshqaruvni talab etadigan ijtimoiy
jarayon sifatida qaralishi lozim. Rivojlangan davlatlar tajribasi shuni ko‘rsatadiki,
urbanizatsiyani barqaror tarzda olib borish uchun quyidagi strategik yondashuvlar
muhim:
1.
Hududiy balansga asoslangan siyosat
– yirik shaharlar atrofida sun’iy
ravishda iqtisodiy markazlar yaratish orqali migratsiyani muvozanatlashtirish mumkin.
2.
Kichik va o‘rta shaharlarda infratuzilmani kuchaytirish
– bu choralar
aholini o‘z yashash joylarida barqaror hayot kechirishga undaydi.
3.
Shaharsozlik siyosatini rejalashtirish asosida olib borish
– transport,
ekologiya, sog‘liqni saqlash va ta’lim tizimlarini integratsiyalashgan holda
rivojlantirish zarur.
4.
Axborot-kommunikatsiya texnologiyalarini qo‘llash
– “aqlli shahar”
konsepsiyasi asosida xizmat ko‘rsatish tizimlarini raqamlashtirish samaradorlikni
oshiradi.
Urbanizatsiyaning ijtimoiy va hududiy oqibatlarini yumshatish uchun
O‘zbekistonda “Shaharlarni barqaror rivojlantirish strategiyasi”, “Ichki migratsiyani
boshqarish dasturi” kabi hujjatlar ishlab chiqilishi va amaliyotga tatbiq etilishi
dolzarbdir.
Tadqiqot
urbanizatsiya
jarayoni
O‘zbekistonda
ijtimoiy-demografik
muvozanatga sezilarli ta’sir ko‘rsatayotganini ko‘rsatadi. Shaharlar o‘sib borayotgan
bo‘lsa-da, bu jarayon hududlar o‘rtasida nomutanosib kechmoqda. Muammolarni
yumshatish uchun quyidagi choralar taklif qilinadi:
Mintaqaviy infratuzilmani teng rivojlantirish orqali ichki migratsiyani
muvozanatlash;
Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari
44-to’plam_2-qism_Iyun-2025
145
Shaharsozlik siyosatini barqarorlashtirish va ijtimoiy xizmatlarni kengaytirish;
Urbanizatsiyaning ekologik, iqtisodiy va ijtimoiy oqibatlarini chuqur o‘rganish
asosida rejalashtirilgan siyosat yuritish.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
O‘zbekiston Respublikasi Statistika agentligi (2024).
Demografik ko‘rsatkichlar
statistik byulleteni
.
2.
UN-Habitat (2023).
Urbanization trends in Central Asia
.
3.
World Bank (2022).
Uzbekistan Urbanization Review
.
4.
Karimov, Z. (2021).
Shahar va qishloq o‘rtasidagi migratsiya jarayonlari
.
Toshkent: Iqtisodiyot.
5.
Qodirov, A. (2020).
O‘zbekiston hududiy rivojlanish konsepsiyasi
. Samarqand:
SamDCHTI.
