Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari
44-to’plam_2-qism_Iyun-2025
121
BADIIY MATNDA EVFEMIZM VA DISFEMIZM HODISASINING
LINGVOMADANIY IFODALANISHI
Tursinbayeva Shaxloxon
Alisher Navoiy nomidagi ToshDO‘TAU
Tayanch doktoranti
shaxloxontursinbayeva@gmail.com
Annotatsiya.
Til – muloqot vositasi sifatida fikrlarni, xabarlarni, tuyg‘ularni
yetkazish vositasi hisoblanadi. Insoniyat o‘z fikrini ifoda etishi uchun foydalanishi
mumkin bo‘lgan ko‘plab til uslublari mavjud: so‘zlashuv, badiiy va majoziy. Ular
ichida olam manzarasini lisoniy jihatdan aks ettirish va madaniy jihatdan
individlarning fikrlash tarzini tadqiq qilishda majoziy uslub boshqalaridan ajralib
turadi. Majoziy uslub – ko‘chma ma’noli so‘zlar orqali insonlarning fikrlarini uslubiy
bo‘ydorlik bilan ta’sirchan tarzda ifodalash, shu bilan birga ularga murakkab ma’noni
yuklashni anglatadi. Majoziy ma’noni nutqda bayon etishda unumli foydalaniladigan
evfemizm va disfemizmlar ma’lum bir xalqning madaniyatini akslantiruvchi
ko‘zgudir. Xususan, mazkur tadqiqot evfemizm va disfemizm hodisasining
lingvokulturologiyaning asosiy birliklaridan biri bo‘lgan frazeologizmlar orqali
ifodalanishi hamda ularning nutq tarkibida qo‘llanilishi kabi masalalarni o‘z ichiga
oladi.
Аннотация.
Язык — это средство общения, средство передачи мыслей,
сообщений и чувств. Существует множество языковых стилей, которые
человечество может использовать для выражения своих мыслей: разговорный,
художественный и образный. Среди них образный стиль выделяется среди
остальных с точки зрения языкового отражения картины мира и культурного
исследования образа мышления индивидов. Образный стиль — это эффективное
выражение мыслей людей посредством образных слов, одновременно наделяя их
сложным смыслом. Эвфемизмы и дисфемизмы, которые эффективно
используются для выражения образного смысла в речи, являются зеркалом,
отражающим культуру конкретного народа. Ведь в данной исследовательской
работе было освещено явление эвфемизма и дисфемизма — одной из основных
единиц лингвокультурологии, а также вопросы их употребления в речи.
Abstract.
Language is a means of communication, a means of conveying
thoughts, messages, and feelings. There are many language styles that humanity can
use to express its thoughts: colloquial, artistic, and figurative. Among them, the
figurative style stands out from the rest in terms of linguistic reflection of the
worldview and cultural research into the way individuals think. The figurative style is
an effective expression of people's thoughts through figurative words, while at the same
Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari
44-to’plam_2-qism_Iyun-2025
122
time imbuing them with a complex meaning. Euphemisms and dysphemisms, which
are effectively used to express figurative meaning in speech, are a mirror reflecting the
culture of a particular people. After all, in this research work, the phenomenon of
euphemism and dysphemism, one of the main units of linguoculturology, was
highlighted, as well as the issues of their use in speech.
Kalit so‘zlar:
evfemizm, disfemizm, frazeologik birliklar, o‘xshatish va
metaforalar, sinonimlik, antonimlik, omonimlik hodisalari.
Ключевые слова:
эвфемизм, дисфемизм, фразеологические единицы,
сравнения и метафоры, синонимия, антонимия, явления омонимии.
Keywords:
euphemism, dysphemism, phraseological units, similes and
metaphors, synonymy, antonymy, homonymy phenomena.
Tildagi evfemistik va disfemistik vositalarning lingvistik tadqiq olib borilganda,
bevosita ushbu lingvistik hodisalarning vujudga kelish sabablari va etimologiyasi bilan
birga, kulturasini ham qamrab olgan holda tadqiq qilish majburiyati yuklanadi. Negaki,
tilda akslanuvchi har qanday leksema yoki murakkab komponentli birliklar o‘zida
madaniyatni mujassamlashtiradi.
Dunyo tilshunosligida evfemizm va disfemizmlar chuqur tadqiq qilingan bo‘lib,
ilk bor ular ustidagi ilmiy izlanishlar antik davr olimlari Aristotel, Sitseron, Kvintilian
asarlarida kuzatilsa, keyinchalik qadimgi yunon rim faylasuflariga oid qo‘lyozmalarda
evfemik va disfemik hodisalar haqida fikrlar mavjud.
Evfemizm (yunoncha – yumshoq ifodalash) – so‘zlovchi aytishi noqulay, noo‘rin
yoki qo‘pol tuyulgan so‘z va iboralarning sinonimi sifatida paydo bo‘lgan so‘zlar.
Disfemizm esa uning aksi bo‘lib, (“dys” – noto‘g‘ri va “pheme” – nutq, ovoz, obro‘-
e’tibor) XIX asr oxirida iste’molga kiritilgan. Disfemizm – bu mavzu to‘g‘risida yoki
suhbatdosh haqida kamsitadigan ifodalardan foydalanishdir.
G‘arb tilshunoslari, xususan, ingliz tili evfemik birliklari sistemizatsiyasi
bo‘yicha maxsus lug‘atlar yaratgan bo‘lib, ular “A Dictionary of Euphemism” R.W.
Holder, “The Wordworth Book of Euphemisms” J.S. Neaman, C.G. Silver, “A
Dictionary of Euphemisms and Other Doubletalk” H. Rawson, “A Dictionary of
Euphemisms” J. Ayto maxsus lug‘atlaridir. Rus tilshunosligida L.A. Bulaxovskiy
1
,
L.V. Shcherba
2
, B.A. Larin
3
, Yu.S. Baskova
4
, M.L. Kovshova
5
, L.P. Krisin
6
, N.V.
1
Буховского Л.A. Основы языкознания. – M., 1929.
2
Щерба Л.В. О трояком аспекте языковых явлений и об эксперименте в языкознании. – Л., 1974.
3
Ларин Б.А. Об эвфемизмах // Учен. зап. ЛГУ. Сер. Филологические науки. Вып. 60. № 301. Л., 1961.
4
Баскова Ю.С.Эвфемизмы как средство манипулирования в языке СМИ (на материале русского и английского
языков): автореф. дис. … канд. филол. наук. Краснодар, 2006.
5
Ковшова М.Л. Семантика и прагматика эвфемизмов. Краткий тематический словарь со-временных русских
эвфемизмов. М.: Гнозис, 2007.
6
Крысин Л.П. Эвфемизмы в современной русской речи // Крысин. Л.П. Русское слово, свое и чужое.
Исследования по современному русскому языку и социолингвистике. М.: Языки славян. культуры, 2004.
Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari
44-to’plam_2-qism_Iyun-2025
123
Tishina
7
, V.P. Moskvin
8
, E.E. Tyurina
9
, А.М. Katsev
10
, А.О. Aleksandrov
11
, S.
Altaev
12
tomonidan evfemizmlar tadqiq etilgan.
Tabu va evfemizmlar turkologiyada XIX asrning oxirlaridan tadqiq etila
boshlagan. XX asrning 50-yillaridan boshlab qozoq, qirg‘iz, turkman, o‘zbek tillarida
tekshirish obyekti sifatida muhim ahamiyat kasb etdi. Jumladan o‘zbek tilshunosligida
N.Ismatullayev nomzodlik dissertatsiyasini, A.Omonturdiyevning nomzodlik va
doktorlik,
X.Qodirovaning
nomzodlik
dissertatsiyalari
hamda
lug‘at,
monografiyalarini va boshqa tadqiqotchilarning maqola va tezislarini ham ko‘rsatish
mumkin.
Evfemizmlar haqida J. Vandries
13
quyidagicha fikrlarni bayon etadi: “Evfemizm
– bu man etilgan lug‘atning muloyimroq va madaniyroq formasigina xolos” – deydi.
L.A. Bulaxovskiy: “Evfemizmlar yomon fikr uyg‘otadigan narsa yoki hodisaning
asl nomini almashtirish va ular haqida so‘z orqali yovuz kuchlarni chaqirish “xavf”ni
tug‘dirmay gapirish, …hammadan oldin “xavfning oldini olish” formulasidir”, ‒ deb
yozadi
14
.
Allan va Burridgelar esa evfemizmlar bilan birga disfemizm va ortofemizmlarni
tadqiq etishadi hamda umumiy nom sifatida ularning barchasini X-femizmlar deb
nomlaydi: evfemizm – sweet talking “shirin gapirish”, disfemizm – speaking
offensively “haqoratli gapirish”, ortofemizm – straight talking “to‘g‘ri gapirish”
15
.
Masalan, ortofemizm – boshboshdoqlik, evfemizm – boshi qovushmaslik, disfemizm
– o‘z go‘shtini o‘zi yemoq.
Guvohi bo‘lganimizdek, evfemizm hodisasida individni xomush qilishi yoki
uyaltirishi mumkin bo‘lgan jumlalar qog‘ozga o‘ralgan holda ifodalansa, disfemizm
hodisasida ma’lum bir voqea-hodisalar ochiqdan ochiq bo‘lishi bilan birga, individning
hissiyotlariga zarar yetkazadigan darajada qo‘pol tarzda qo‘llanilishidir.
7
Тишина Н.В. Национально-культурные особенности эвфемии в современном английском и русском языке:
автореф. дис. … канд. филол. наук. М., 2006.
8
Москвин В.П. Эвфемизмы: системные связи, функции, способы образования // Вопр. языкознания. 2001. №3.
9
Тюрина Е.Е. Семантический статус эвфемизмов и их место в системе номинативных средств языка. –
Новогород: Восход, 1998. – 127с.
10
Кацев А.М. Эвфемизмы в современном английском языке (опыт социолингвистического описания): Автореф.
дис. канд. филол. наук. – Л., 1977. – С. 190. // Кацев A.M. Эвфемистический потенциал и его реализация в речи //
Некоторые проблемы слова и предложения в современном английском языке. Республиканский сборник.
Горький, 1976.
11
Александров А.В. О терминах "табу" и "эвфемизмы "/Лноземна фитология, Вып. 8, Львовский ГУ. – Львов,
1966.
12
Алтаев С. Эвфемизмы в туркменском языке: Автореф. дис. канд. филол. наук. – Ашхабад, 1955.
13
Вандериес Ж. Язык лингвистическое введение в историю. – М.: 1937. – С. 206.
14
Булаховский Л.А. Введение в языкознание. – М., 1953. – 51 с.
15
Zuhriddinova M.S. X-femizmlar: disfemizmlar va ularning tarixi, o‘ziga xosligi. Ilmiy maqola. – Talim innovatsiyasi
va integratsiyasi. 6-son, 1-to‘plam, Oktyabr-2023. – B 125.
Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari
44-to’plam_2-qism_Iyun-2025
124
Ortofemizm hodisasi esa Allan va Burridge
16
tomonidan neologim sifatida fanga
olib kirilgan bo‘lib, so‘z va iboralarni haddan tashqari yumshatmasdan yoki haddan
tashqari qo‘pollashtirmasdan neytral holatda qo‘llashga nisbatan ishlatiladi. Masalan,
Muhammad Alining “Ulug‘ salatanat” asarida o‘lmoq so‘zi frazeologik birliklar
asosida evfemizm, disfemizm va ortofemizmlarga ajratildi.
Ortofemizm
Evfemizm
Disfemizm
Dunyodan ko‘z yummoq
U dunyoga rihlat etmoq
Foniy dunyoni tark etmoq
Omonatini o‘z egasiga
topshirmoq
Bandalikni bajo keltirmoq
Asfalasofiliga uchramoq
Ajal o‘qiga uchramoq
Til tortmay jon bermoq
Yuqorida keltirilgan jadvalda frazeologik birliklar orqali ifodalangan X-
femizmlar uslubiy bo‘yoqdorlikka ega bo‘lib, fikrni shunchaki yetkazmasdan,
ta’sirchan tarzda yetkazishga xizmat qilmoqda.
T.S. Bushuevoyning
17
ilmiy ishida evfemizm va disfemizmlarni semantik
jihatdan sinflantiradi. Unga ko‘ra evfemizm va disfemizm hodisalari ikki shaklda
o‘rganilishi kerak:
1. kundalik hayotda qo‘llaniladigan evfemizm va disfemizmlar;
2. yuqori toifa vakillari tilida ishlatiladigan evfemizmlar va disfemizmlar kabi.
Kundalik hayotda
Oqsuyaklar nutqida
Evfemizm
Yetti uxlab tushiga
kirmaslik
Hayrat barmog‘ini tishlash
Disfemizm
Go‘rida tik turmoq
Arvohi chirqillamoq
Mazkur uslubdagi tadqiqot disfemistik va evfemistik hodisalarni ochib berishga
bir qadar xizmat qilsa ham, to‘liq shakllantirish uchun yetarli deb hisoblamaymiz.
Ushbu ilmiy ishimizda evfemistik va disfemistik hodisalar leksemalar asosida
emas, frazeologik birikmalar asosida tadqiq qilinadi. shuningdek, frazeologik
evfemizm va disfemizmlar omonimlik, sinonimlik, antonimlik va o‘xshatish
metaforaga asoslangan lisoniy birliklar asosida o‘rganiladi.
Frazeologik evfemizmlarning omonimlik xususiyati.
Ma’lumki, omonimlik
shakl jihatdan bir xil, ma’no tomondan farq qiluvchi leksemalar yoki leksik birliklarga
nisbatan ishlatiladi.
16
Allan Keith; Burridge kate (2001). Euphemism and Dysphemism: Language Used As Shield and weapon (1
st
Replica
Books ed.). Bridgewater N.J.: Replica Books.
17
Бушуева Т.С. Прагматический аспект эвфемизмов и дисфемизмов в современном английском языке: Автореф.
дис. … канд. филол. наук. – М., 2005. – 20 с.
Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari
44-to’plam_2-qism_Iyun-2025
125
–
Ko‘z yummoq
mushkul. Ammo hazrat rislatpanohning tabarruk zuryodidan
erkonlig‘i uchun sabr-u toqat etagidan tutamen va unga yomonlikni aslo tilamasmen.
– Dunyodan
ko‘z yumsam
, tobutdan qo‘limni chiqarib qo‘yingiz! – debdi
Iskandar podsho.
Yuqorida keltirilgan jumlalarda
ko‘z yummoq
frazeologik evfemizmi ikki xil
ma’no bildirmoqda. 1) kechirish, avf fetish; 2) vafot etish.
Frazeologik evfemizmlarning sinonimlik xususiyati.
Sinonimlik – bu matnda
yoki nutqda ma’nosi bir-biriga yaqin so‘zlarning qo‘llanilishidir. “Adabini bermoq”
ma’nosini ifodalaydigan frazeologik evfemizmlar:
‒ Bu nojinslarning
tanobini tortmoq
darkor!
–
Burnini yerga yaxshilab ishqab qo‘yish
kerak! Jazosuni olsun! – Amir
Oqbug‘a-nayman boshqa gap qo‘shmadi.
Frazeologik disfemizmlarning sinonimlik xususiyati.
“Hali bu ish sodir
bo‘lishiga ancha vaqt bor”, ‒ degan ma’noni ifodalaydigan disfemizmlar.
Kat ila Xevaqni berib qo‘yadirgan nodon hali dunyoga kelmapti, de! Hali undoq
odam
onasining qornida yotgan ekan, de!
Ammo men Sohibqironmasman, siz janobi oliyalari emassiz!..
Hali bunga bir
necha qovun pishig‘i bor!
Frazeologik evfemizmlarning antonimlik xususiyati.
Antonimlik hodisasi bir-
biriga zid bo‘lgan leksemalar va iboralar o‘rtasida keng qo‘llaniladi. Masalan, yerga
ursa ko‘kka sapchimoq ↔ qo‘y og‘zidan cho‘p olmagan kabi. Muhammad Alining
“Ulug‘ saltanat” romanida ko‘plab antiteza uchraydi. Ulardan bir mag‘lub bo‘lmoq va
g‘olib bo‘lmoq ma’nolarini ifoda etuvchi evfemistik iboralardir.
Emish, Amir Husayn Temurbek bilan savash qurib,
mag‘lublik jandasini egniga
ilibdi
, taxtdan quvilibdi.
Nihoyat, “Barakali yil”ning
qo‘li baland kela boshladi
: “Bebaraka yil” g‘olib
chiqish iddaosidan o‘zini tiydi va qilichini yerga qo‘ydi…
Frazeologik disfemizmlarning antonimlik xususiyati.
- Nega
ammamning buzog‘iday lalayasan
? Och darvozangni! Shitob ketish
kerak!
Amir Muso soddaroq, go‘lroq, amir Idiku esa makkor,
suvning bo‘yiga olib
borib sug‘ormay keladiganlar
xilidan.
Ushbu parchalarda ammamning buzog‘iday lalaymoq va suvning bo‘yiga olib
borib sug‘ormay kelmoq fe’l frazeologik birikmalari o‘zaro antonimlik hosil qilmoqda.
Ulardagi disfemistik holat esa birinchi parchada go‘llikka ishora qilinsa, ikkinchi
parchada easa ayyorlik, quvlikka ishora qilinmoqda.
Frazeologik evfemizmlar tarkibida metafora hodisasi.
Metafora bilamizki,
o‘xshatishning bir turidir, lekin o‘xshatishdan asosiy farqi o‘xshatish vositalarining
mavjud emasligidir.
Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari
44-to’plam_2-qism_Iyun-2025
126
“Mohir” semasini ifodalovchi frazeologik evfemizmlar.
.
Uchiga chiqqan
mug‘ombir, firibgar yovdir, dushmandir…
Aqlli juvon bundan unumli va o‘z vaqtida foydalanar, me’yoridan oshirmas,
ayniqsa, Amir Musoning ishi tushib turganda
ustasi farang
bo‘lib ketardi…
Sherzoda
yulduzni bexato uradigan
pahlavonlar turibdi!
Frazeologik disfemizmlar tarkibida metafora hodisasi.
“Bo‘ysunmoq” semasini ifodalaydigan frazeologizmlarda metafora.
Dushmanning oldiga, siz ulug‘siz, qo‘shiningiz lak-lak, deya bosh egib bor,
demoqchimisiz? Borib Oqsoq Temurning
oyog‘ini yalaylikmu
?
Frazeologik evfemizmlar tarkibida o‘xshatish hodisasi.
Tarkibida o‘xshatish
vositalari kabi, singari, yanglig‘, -day, -dek bo‘lgan frazeologik evfemizmlar.
“Tipirchilamoq” semasini ifodalaydigan frazeologik birlik: Oyog‘i kuygan tovuqdek.
Temurbek paydar-pay kelgan iltijolardan Amir Husaynning
oyog‘i kuygan
tovuqdek
tipirchilab shoshib qolganini bildi.
Frazeologik disfemizmlar tarkibida o‘xshatish hodisasi.
“O‘ldirtirmoq”
semasini ifodalovchi frazeologik birlik: Qo‘ydek bo‘g‘izlatmoq.
Agar Amir Temur huzuriga ketayotgan amirlarning oldiga dasturxon yozib,
siylab, aldab, yarim yo‘lda
qo‘ydek bo‘g‘izlatib, u dunyoga ravona qilsam…
Xulosa o‘rnida shuni ta’kidlash kerakki, har qanday badiiy asar tarkibida
qo‘llangan evfemistik va disfemistik birliklar individlarning fikrlash tarzi, borliqni
tasavvur qilishi shakli hamda ular ongiga singdirilgan madaniyatning tildagi ifodasini
ko‘rsatishiga guvoh bo‘lamiz.
ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Allan Keith; Burridge kate (2001). Euphemism and Dysphemism: Language Used
As Shield and weapon (1
st
Replica Books ed.). Bridgewater N.J.: Replica Books.
2.
Александров А.В. О терминах "табу" и "эвфемизмы "/Лноземна фитология,
Вып. 8, Львовский ГУ. – Львов, 1966.Баскова Ю.С.Эвфемизмы как средство
манипулирования в языке СМИ (на материале русского и английского
языков): автореф. дис. … канд. филол. наук. Краснодар, 2006.Булаховский
Л.А. Введение в языкознание. – М., 1953. – 51 с. // Основы языкознания. – M.,
1929.
3.
Алтаев С. Эвфемизмы в туркменском языке: Автореф. дис. канд. филол. наук.
– Ашхабад, 1955.
4.
Бушуева Т.С. Прагматический аспект эвфемизмов и дисфемизмов в
современном английском языке: Автореф. дис. … канд. филол. наук. – М.,
2005. – 20 с.
5.
Вандериес Ж. Язык лингвистическое введение в историю. – М.: 1937. – С.
206.
Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari
44-to’plam_2-qism_Iyun-2025
127
6.
Кацев А.М. Эвфемизмы в современном английском языке (опыт
социолингвистического описания): Автореф. дис. канд. филол. наук. – Л.,
1977. – С. 190. // Кацев A.M. Эвфемистический потенциал и его реализация в
речи // Некоторые проблемы слова и предложения в современном английском
языке. Республиканский сборник. Горький, 1976.
7.
Ковшова М.Л. Семантика и прагматика эвфемизмов. Краткий тематический
словарь современных русских эвфемизмов. М.: Гнозис, 2007.
8.
Крысин Л.П. Эвфемизмы в современной русской речи // Крысин. Л.П.
Русское слово, свое и чужое. Исследования по современному русскому языку
и социолингвистике. М.: Языки славян. культуры, 2004.
9.
Ларин Б.А. Об эвфемизмах // Учен. зап. ЛГУ. Сер. Филологические науки.
Вып. 60. № 301. Л., 1961.
10.
Москвин В.П. Эвфемизмы: системные связи, функции, способы образования
// Вопр. языкознания. 2001. №3.
11.
Тишина Н.В. Национально-культурные особенности эвфемии в современном
английском и русском языке: автореф. дис. … канд. филол. наук. М., 2006.
12.
Тюрина Е.Е. Семантический статус эвфемизмов и их место в системе
номинативных средств языка. – Новогород: Восход, 1998. – 127с.
13.
Zuhriddinova M.S. X-femizmlar: disfemizmlar va ularning tarixi, o‘ziga xosligi.
Ilmiy maqola. – Talim innovatsiyasi va integratsiyasi. 6-son, 1-to‘plam, Oktyabr-
2023. – B 125.
14.
Щерба Л.В. О трояком аспекте языковых явлений и об эксперименте в
языкознании. – Л., 1974.
