Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari
44-to’plam_2-qism_Iyun-2025
87
TIL VA YOSH: TURLI YOSH GURUHLARI NUTQIDAGI O‘ZGARISHLAR
Ergasheva Zebo Odiljon qizi
Termiz davlat pedagogika instituti
Oʻzbek tili va adabiyoti yoʻnalishi talabasi
Annotatsiya:
Mazkur maqolada tilning yoshga qarab o‘zgaruvchanligi
sotsiolingvistik nuqtai nazardan tahlil qilinadi. Til nafaqat kommunikatsiya vositasi,
balki shaxsiy va ijtimoiy tajribalarni aks ettiruvchi vosita sifatida ham ko‘rib chiqiladi.
Turli yosh guruhlariga mansub shaxslarning nutq xususiyatlari, ularning tilga bo‘lgan
munosabati, leksik va grammatik qurilishdagi farqlari chuqur tahlil qilinadi. Bolalar
tilida soddalik va takror, o‘smirlar nutqida norasmiylik, kod almashtirish, raqamli
uslublar, kattalar tilida esa barqarorlik, maqollashuv va madaniy-estetik ifodalar ustun
turadi. Ushbu farqlar, bir tomondan, tilning moslashuvchanligini, ikkinchi tomondan
esa avlodlar o‘rtasidagi lingvistik tafovutlarni ko‘rsatadi. O‘zbekiston jamiyati
misolida olib borilgan kuzatuvlar yoshga xos til kodlari va ularning jamiyatdagi
madaniy-ijtimoiy funktsiyalarini ochib beradi. Maqolada, shuningdek, yoshlar tilidagi
o‘zgarishlarning til siyosati, ta’lim va madaniy uzluksizlikka ta’siri tahlil qilinadi. Bu
yondashuv tilni nafaqat grammatika yoki fonetika darajasida, balki keng ijtimoiy
kontekstda o‘rganishga xizmat qiladi.
Kalit so’zlar:
tilshunoslik, sotsiolingvistika, yoshga oid farqlar, bolalar nutqi,
o‘smirlar tili, kod almashtirish, norasmiy uslub, raqamli til, madaniy kommunikatsiya,
o‘zbek tili.
Til inson tafakkuri, madaniyati va ijtimoiy hayotining asosiy ko‘zgusidir. U faqat
aloqa vositasi bo‘libgina qolmay, balki ijtimoiy guruhlarning dunyoqarashi,
qadriyatlari va tajribalari bilan bevosita bog‘liq. Shu sababli, til doimiy o‘zgarishda
bo‘ladi, va bu o‘zgarishlarning muhim omillaridan biri – yosh hisoblanadi. Turli
yoshdagi insonlarning nutqida farqlar kuzatilishi, tilga bo‘lgan munosabat, lug‘aviy
boylik, grammatik qurilish va ifoda vositalaridagi tafovutlar bilan namoyon bo‘ladi.
Bolalar nutqi, odatda, takrorlash, soddalashtirish va cheklangan lug‘aviy birliklar
bilan ajralib turadi. Ularning til o‘zlashtirish jarayoni psixologik va fiziologik
rivojlanish bilan chambarchas bog‘liq bo‘lib, so‘z boyligi atrof-muhit, ota-ona nutqi va
ta’lim muhitiga qarab shakllanadi. Maktabgacha yoshdagi bolalarning nutqida
emotsional ifodalar, onomatopeyik birliklar (masalan: “vov”, “bum”) va situatsion
tushunishga asoslangan gaplar ustunlik qiladi. Bu bosqichda bola tilda o‘z fikrini
ifodalashga urinadi, biroq grammatik me’yorlarga qat’iy amal qilmaydi.
O‘smirlik davridagi tilga e’tibor qaratilsa, bu bosqichda til faqat kommunikatsiya
emas, balki ijtimoiy identitetni shakllantirish vositasiga aylanadi. O‘smirlar ko‘pincha
Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari
44-to’plam_2-qism_Iyun-2025
88
norasmiy so‘zlashuv uslubi, slang, qisqartmalar va kod almashtirish elementlaridan
foydalanadilar. Bu orqali ular o‘z do‘stlar guruhi bilan bog‘liqlikni kuchaytiradi va
kattalardan farq qilishga intiladilar. Shuningdek, raqamli texnologiyalar, ijtimoiy
tarmoqlardagi muloqot bu guruh tilini tez o‘zgartirmoqda. Jumladan, o‘zbek
yoshlarining nutqida inglizcha so‘zlar, ruscha ifodalar va emojilar bilan boyitilgan
so‘zlashuv tili keng tarqalmoqda. Bular tilga bo‘lgan moslashuvchan yondashuvning
ifodasidir.
Katta yoshdagi insonlarning nutqida esa barqarorlik, uslubiy aniqlik va rasmiylik
ustunlik qiladi. Ularning til xatti-harakatida an’anaviy lug‘at boyligi, iboralar, maqollar
va hikmatli so‘zlar keng qo‘llaniladi. Ular tildagi grammatik me’yorlarga ko‘proq amal
qiladilar. Keksalikda esa tilga bo‘lgan ehtiyoj va ehtiyotkorlik kuchayadi. Lekin ayrim
hollarda eshitish yoki eslab qolishdagi fiziologik o‘zgarishlar nutq ravonligiga ta’sir
qilishi mumkin. Ammo tajriba asosida shakllangan til xulq-atvori ularning muloqotda
aniqlik va izchillikni saqlashlariga yordam beradi.
Yosh guruhlar orasidagi bu farqlar, bir tomondan, tilning ijtimoiy
moslashuvchanligini, ikkinchi tomondan esa, jamiyatdagi kommunikatsion
ehtiyojlarning rang-barangligini namoyon etadi. Har bir yosh bosqichi o‘ziga xos til
kodini yaratadi. Bu kodlar orqali jamiyat ichida ijtimoiy chegaralar, hamkorlik
shakllari va madaniy nuqtai nazarlar shakllanadi. Tilshunoslikda bu holat "lingvistik
o‘zgaruvchanlik" yoki "sotsiolingvistik tafovut" sifatida baholanadi.
O‘zbek jamiyati misolida ham bu holat aniq ko‘rinadi. Masalan, keksa avlod
ko‘proq adabiy uslubda so‘z yuritishni afzal ko‘rsa, o‘rta avlod aralash uslubni tanlaydi
– ular rasmiy va norasmiy tildan vaziyatga qarab foydalanadi. Yoshlar esa, ayniqsa
raqamli asrda ulg‘aygan avlod vakillari, norasmiylik va erkinlik tarafdorlari bo‘lib,
yangi til birliklarini faol yaratadilar. Bu esa til taraqqiyotining doimiyligini
ta’minlovchi asosiy omillardan biridir.
Xulosa qilib aytganda, til – bu faqat aloqa vositasi emas, balki insonning yoshga
oid tajriba va ijtimoiy maqomi bilan bog‘liq ijtimoiy-madaniy fenomen hisoblanadi.
Turli yosh guruhlari tilining o‘ziga xosligi tilshunoslik uchun nafaqat nazariy, balki
amaliy jihatdan ham muhimdir. Tilni o‘rganishda yoshga oid farqlarni hisobga olish,
nafaqat ta’lim tizimi, balki til siyosati va madaniy kommunikatsiyada ham muhim
strategik yondashuv bo‘lib xizmat qiladi. Shu orqali tilning hayotiyligi, madaniy
uzluksizligi va avlodlararo bog‘liqligi ta’minlanadi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Labov, W. (1972).
Sociolinguistic Patterns
. Philadelphia: University of
Pennsylvania Press.
2.
Holmes, J. (2013).
An Introduction to Sociolinguistics
. Routledge.
3.
Crystal, D. (2004).
The Stories of English
. Penguin Books.
Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari
44-to’plam_2-qism_Iyun-2025
89
4.
G‘aniyeva, M. (2021). “Yoshga bog‘liq til o‘zgarishlari va ularning ijtimoiy
tafsiri.” //
Filologiya masalalari
, №4, 23–28.
5.
Abdullayeva, Z. (2022). “O‘zbek tilining yoshlar orasida transformatsiyasi: til va
texnologiya munosabati.” //
Til va jamiyat
, №2, 41–47.
6.
Trudgill, P. (2000).
Sociolinguistics: An Introduction to Language and Society
.
Penguin.
7.
Nazarov, A. (2020). “Til va yosh: O‘zbekiston yoshlari nutqida zamonaviy
elementlarning o‘rni.” //
O‘zbek tili va adabiyoti
, №3, 56–63.
8.
Eckert, P. (1997). “Age as a Sociolinguistic Variable.” In
The Handbook of
Sociolinguistics
, edited by F. Coulmas. Blackwell.
9.
G‘ulomov, R. (2019). “Yoshlar tilida norasmiylik va raqamli leksikaning
shakllanishi.” //
Oliy ta’limda lingvistika masalalari
, №1, 12–19.
10.
UNESCO (2021).
Language Diversity and Digital Inclusion
. Paris: UNESCO
Publishing.
