Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari
44-to’plam_2-qism_Iyun-2025
231
MUZEYLAR XAZINASI
G.Nazarova
Namangan viloyat tarixi va madaniyati davlat muzeyi
Xazina bo’limi sektor mudiri
Uygonish davrida muzeylarga ulkan bilim manbai sifatida juda katta e`tibor berila
boshlandi. Keyinrok muzey ajdodlar tuplangan tajribani saklovchi va kelajak
avlodlarga etkazuvchi muxim muassasa sifatida tan olina boshlandi.
Fan va muzey amaliyoti soxasidagi keskin uzgarishlar kapitalizm davrida
muzeyning ijtimoiy funktsiyalarini yanada boyishiga olib keldi.
Shunday qilib muzey jamiyatning real dunyoning predmetlarinii tarixiy xotira,
ijtimoiy axborotning xujjatli vositalari, estetik predmetlar shaklida saklash extiyojini
kondiruvchi maxsus muassasa xisoblandi.
Muzeyning asosiy belgisi - ilmiy asosda tashkil etilgan va xisobga olish lozim
bulgan muzey predmetlarini tuplash, saklash, konservatsiyalash, muzeyshunoslik va
soxaviy fanlarning ilmiy metodlari bazasida tadkik kilish va ilmiy, ta`limiy-tarbiyaviy
maksadlarda foydalanishlardan iborat. Umumlashgan formada muzeyning zamonaviy
tushunchasini kuydagicha ta`riflash mumkin.
Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari
44-to’plam_2-qism_Iyun-2025
232
Muzey - bu madaniy-tarixiy, tabiy-ilmiy kadriyatlarni aniklash, muzey
predmetlari vositasida axborotni tuplash va tarkatish uchun muljallangan tarixiy
belgilangan, kupkirrali ijtimoiy axborot muassasadir.
Ma`lum tarxiy sharoitda muzeylar faoliyati ijtimoiy faoliyatning aloxida katlami
sifatida - muzey ishining mavjud bulishi bilan belgilanadi. Uning tarkibiga
muzeylarning amaliy faoliyati va yodgorliklarni asrash, muzeylar tizimi, muzey
siyosati va konunchiligi, kadrlarni tayyorlash va malakasini oshirish tizimi, soxaviy
ilmiy, ilmmiy - metodik va ukuv markazlari, maxsus davrlashtirish va nixoyat maxsus
ilmiy fan muzeyshunoslik fani kiradi.
Ilmiy fanning eng asosiy belgilardan biri metod bulib, bunda bilish uslubi,
borlikni ma`lum bir tomanlarini tadkik kilish jarayonida foydalaniladigan usullar
tizimini tushinamiz.
Xar bir ilmiy fan tadkikot ob`ekti va predmetdan kelib chikib uzining metodini
shakllantiradi. Zaonaviy boskichda turli fanlarning metodlari shunchalik bir-biriga
kirishib ketgan-ki ularni ajratib olishda kuplab kiyinchiliklarga duch kelishi mumkin.
Masaln arxeologiyaga tuxtaladigan bulsak u nafakat tarix va manbashunoslikka oid
metodlardan balki ximiya, fizika va botanikaga xos bulgan metodlardan xam tobora
keng foydalanmokda.
Muzeyshunoslik tadkikot metodlarining xilma-xilligi bilan xarakterlanadi,
ularning ayrimlari boshka fanlarning metodlari bilan kisman yoki tulikligicha mos
tushadi. Bu tushunarli xos chunki muzeyshunoslik kuplab ijtimoiy va tabiy fanlar bilan
yakindan alakada buladi.
Muzeyshunoslik metodlari uchun kuydagilar xarakterlidir:
1.
Muzey predmetlarini tadkik kilishda ijtimoiy va tabiy fanlarning turli xil
shakllaridan foydalanish. Maxsus va yordamchi tarixiy fanlar, san`atshunoslik,
adabiyotshunoslikning metodlaridan keng foydaniladi.
2.
Bir kator tabiy va ijtimoiy fanlardan mavjud bulgan dala tadkikot
metodlardan foydalanish.
3.
Bevosita jamiyat xayotini kuzatish metodlardan foydalanиш.
4.
Kurgazma soxasidagi tadkikotlar, muzey predmetlarini restovratsiya va
konservatsiya kiliш ishida eksperemintal metodlaridan foydalanilishi.
Yukorida belgilab tadkikot uslublari tizimi birgalikda muzeyshunoslikning
boshka ilmiy foydalardan farklovchi, shu bilan birga kuplab boshka alokasini kursatib
beruvchi metodini tashkil etadi. Ilmiy fanning rivojlanishi fan tilining shakllanilishi
bilan boglik. Fan tili - bu fan tomonidan foydalaniladigan va bilish natijalari uz aksini
topgan tushuncha va terminlar sistemasidir.
Muzeyshunoslik boshka ilmiy fanlar kabi bilimlar sistemasidan iborat va ma`lum
bir jamiyat tuzilmalarga ega.
Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari
44-to’plam_2-qism_Iyun-2025
233
Muzeyshunoslik tizimiga kiruvchi barcha kismlar bir-biri bilan yakindosh
alokada va uzaro boglik buladi. Amaliy muzeyning bir tomondan tajribasi tarixiy taxlil
kilishga tayansa, ikkinchi tomondan - nazariy asoslarining ishlab chikarishga tayanadi.
Muzeylar jamiyat tomonlaridan oldilarga uziga xos vazifalarini bajaradilar.
Muzeyshunoslikning kuyidagi ijtimoiy funktsiyalari mavjud.
Birinchidan muzeylar tabiat va jamiyat tarakiyyotining xodisa, jarayon,
konuniyatlari ilmiy xujjatlashtirish uchun muljallangan - ilmiy xujjatlashtirish
funksiyasi.
Ikkinchidan ular milliy va jaxon madaniyati manfaatlari yulida madaniy tarxiy
yodgorliklarini asrash vazifasinii bajarishga chakirilgan
Uchinchidan muzeylar ilmiy tadkikotlarning uziga xos markkazalari xisoblanadi,
tadkikotchilik funktsiyasi; nixoyat jamiyat muzeylar oldiga xar tamonlama kamol
topgan yangi zamon kishisiki tarbiyalash vazifasini kuyadi, ta`lim-tarbiyaviy
funktsiya.
Muzeylar doimiy ravishda uz tuplamlarini boyitib borishlari va ularning
strukturalarini takomillashtirb borishlari lozim.
Respublikamiz muzey tizimi kuydagi muzeylardan tashkil topgan:
1.
Tarixiy muzeylar - tarixiy fanlar tizimi bazasidagi muzeylar (arxiologiya,
etnografiya, xarbiy-tarixiy, maorif tarixi)
2.
Badiy muzeylar san`at va san`atshunoslik tarixiga oid muzeylar
3.
Tabiy -tarixiy muzeylar uz faoliyatida tabiy fanlarga tayanadigan
muzeylar.
4.
Texnik muzeylar
5.
Adabiyot muzeylari
6.
Kompleks muzeylar - bunday muzeylarga bir necha soxalarni
birlashtirgan muzeylar, masalan Ulkashunoslik muzeylari misol bula oladi.
Muzeylarni profil guruxli klassifikatsiyasida tashkari ularning asosiy ijtimoiy
vazifasiga karab ishlarga xam bulinadi. Muzeylarning uchta tipini ajratib kursatish
mumkin: Ilmiy-tadkikot ommabop; Tadkikot-akademik; Ukuv muzeylari. Ukuv
muzeylari odatda turli xil ukuv muassasalari koshida tashkil etiladi.
Muzeyshunoslikning predmeti, metodi va strukturasini tushinish bilan birga uning
fanlar tizimida tutgan urni , boshka fanlar bilan alokadorligini aniklash mumkin.
Muzeyshunoslikning fanlar tizimidagi urnini ayniksa uni tabiiy, texnik va ijtimoiy
fanlardankaysi birigategishli ekanligini aniklashda biz bir kator kiyinchiliklarga duch
kelamiz. Chunki muzeyshunoslikning predmetlaridan ayrimlari xam tabiatning va xam
jamiyatning rivojlanishiga tegishli bulgan ob`ektlar bilan boglik. Albatta xizirgi
zamonda xam tabiiy, xam ijtimoiy fanlar chegarasida turadigan soxalar kuplab topiladi.
Muzeyshunoslikning xamshunday fanlar katoriga kushish xam mumkin, lekin uning
muzey predmetlari orkali bilimlarni anglash va jamiyatga uzatilishi xisobga olsak bu
Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari
44-to’plam_2-qism_Iyun-2025
234
uni ijtimoiy fanlar katoriga kushimchaasos buladi. Muzeyshunoslik juda kuplab
boshka fanlar bilan alokada buladi. Birinchi navbatda muzeyshunoslik urganuvchi
ob`ektlari bir-biriga mos keladigan fanlar bilan alokada buladi. Bunday fanlar sirasiga
tarix, arxeologiya, arxivshunoslik, manbaashunoslik, kushizmatika kabilar kiradi.
Shuningdek pedagogika, psixologiya, axborot nazariyasi, dokumentalistika va boshka
fanlar bilan xam uzviy alokada buladi.
Tarixiy muzeyshunoslik va tarixiy fanlar urtasida metodologik asosning birligi
urganish ob`ekti va uslublarining bir kancha umumiyligi tarixiy muzeyshunoslik va
tarixiy fanlarning uzviy boglikligini asoslaydi. Muzeyshunoslik boshka fanlar bilan xar
tomonlama alokada buladi.
Muzey ishining zamonaviy amaliyotini urganish muzeylarining fan va madaniyat
tizimidagi rolini, xalkini ma`naviy tarbiyalashdagi rolini kundan kunga usib
boayotganligidan dalolat beradi. Bu birinchi navbatda aloxida tarbiyaviy
imkoniyatlarga ega bulgan tarixiy profildagi muzeylarga ma`kuldir.
Tarixiy muzeylar faoliyatining mazmuni jamiyat rivojlanishi bilan uzviy
boglikdir.
Evropada zamonaviy muzeylar XVI-XVII asrlarda vujulga kela boshlagan. Bu
kapitalistik ishlab chikarishning boshlangich davri fan, san`at, adabiyot, texnika va
xunarmandchilik keng gullab-yashnashi bilan xarakterlanadi. Buyuk geografik
kashfiyotlar, dunyo buylab sayoxatlar.
Kopernikning er shar shaklida ekanligi tugrisidagi fikrini isbotladi. Fan
texnologiya ta`siridan kutildi. Kitob bosish vositasida bilimlar tez tarkala boshladi.
Mana shunday ulkan ruxiy parvoz davrida Evropening turli joylarida ishlab
chikarish, ilmiy va boshkа ijtimoiy extiyojlar munosabati bilan turli xil kollektsiyalar
vujudga kela boshladi. Tarixiy va madaniy kiymatga ega bulgan buyumlar:
aslaxaxonalar xuzurida xarbiy ulkalar kollektsiyalarini tuplash keng yoyila boshladi.
Ilmiy tadkikotlar kuprok muzeylar bazasida utkazila boshladi va bu maxsus
adabiyotlarda uz aksini topdi.
Tarixiy muzeylar rivojlanishidagi yana bir muxim kadam Evropada burjua
munosabatlari xali progressivrol` uynagan XVIII asrning ikkinchi yarmida tashlandi.
Bu davrda muzeylar faoliyati ilmiy xarakter kasb eta boshladi. Muzey kolletsiyalari
ilmiy tadkikotlar va tarixiy falarning rivojlanishiga yangi turtki berdiki bu uz navbatida
muzeylar axamiyatining oshib borishiga olib keldi. Muzeylarga texnik tajriba xazinasi
. ilmiy kadriyatlar va madaniy tarixiy meros xazinasi sifatida karala boshlandi. XIX
asrga kadar nafakatantik davr balki ilk urtaasrlar tarixini urganish muzeylar bilan
boglik edi, chunki aynan ushu erlarda zaruriy manbaalarning asosiy kismi mavjud edi.
Keng tarixiy profildagi muzeylarning tashkil topishi burjuaziyaning iktisodiy va
siyosiy mustaxkamlanish davriga tugri keladi. Muzey fikrining rivojlanishida burjua
milliy ongining shakllanishi xal kiluvchi axamiyatga ega buldi. Kuplab Evropa
Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari
44-to’plam_2-qism_Iyun-2025
235
xalklarining milliy mustkillik, milliy uzligining saklash va tan oldirish uchun kurashi
bu xalklar tarixini saklovchi va namoyish kiluvchi muzeylarga bulgan ijtimoiy
extiyojni vujudga keltidi. Masalan: Venger milliy muzeyi, Venger tilini tiklash va
venger tarixiy an`analarini saklab kolish uchun kurash ta`sirida vujudgakeldi. Mana
shu goyalar asosida, Evropada yirik milliy muzeylar asos solindi va ular uchun
menimental binolar kurildi. Bunga 1802 yilda Budapeshtdagi, Venger milliy muzeyi
1818 yilda Pragadagi milliy muzeyi 1828 yilda Berlindagi eski muzey kurilishi misol
bula oladi.
XIX asrning birinchi un yilliklariga kadar emis xalkining kupchilik kismi tarixiy
va madaniy kadriyatlarni saklovchi muzeylarga kirish imkoniyatidan maxrum edilar.
Nakomongakarshi kurashdagi muvaffakiyatlar nemis burjuaziyasida tarixiy
utmishga bulgan kizikishni kuchaytirib yubordi. SHundan keyin Germaniyada xam
keng xalk ommasi uchun muljallangan muzey va kollektsiyalar ochila boshlandi.
Adabiyotlar ro`yxati:
1. Muzivedenie. Muzey istoricheskogo profilya. Ucheb. Posobiya dlya vuzov po
spets
"Istoriya" g` pod. Red. K.G.Levikina, V.Xrebsta - M;Vo`ssh.vuzov 1988
g
2. Obhestvovedeniya muzey respubliki Uzbekistan. - T;fan, 1988g
3. Lev`enin K.G, Razgon A.M "Эkspozitsiya muzeya i istoricheskaya nauka" - M;
Vo`ssh.vuz, 1984 g
