Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari
44-to’plam_2-qism_Iyun-2025
190
AXBOROT TEXNOLOGIYALARI ELEKTR USKUNALARINING
ELEKTROMAGNIT MOSLIGINI TA'MINLASHDA ELEKTR
QURILMALARI YERGA ULASH TIZIMLARINI BAJARISHGA
QO‘YILADIGAN MAXSUS TALABLAR
Hayitov Nasim To'lqin o'g'li
Toshkent xalqaro moliyaviy boshqaruv va Texnologiyalar
Universiteti “Arxitektura va raqamli texnalogiyalar”
kafedrasi katta o’qituvchisi
Email: nasimhayitov1996@gmail.com
Telefon raqam: +998904288685
Annotatsiya:
Ushbu maqolada axborot texnologiyalariga oid elektr
uskunalarining elektromagnit mosligini ta'minlashda yerga ulash tizimlarining tutgan
o‘rni va ularni loyihalashda qo‘yiladigan maxsus talablar yoritib beriladi.
Elektromagnit shovqinlar, uzilishlar va yerga ulash xatoliklarining axborot tizimlariga
ta’siri tahlil qilinadi hamda samarali yerga ulash tizimlarini tashkil etish bo‘yicha
tavsiyalar beriladi.
Аннотация:
В данной статье освещается роль систем заземления в
обеспечении электромагнитной совместимости электрического оборудования,
связанного с информационными технологиями, а также специальные
требования, предъявляемые при их проектировании. Анализируется влияние
электромагнитных помех, сбоев и ошибок заземления на информационные
системы и приводятся рекомендации по организации эффективных систем
заземления.
Annotation:
This article highlights the role of grounding systems in ensuring the
electromagnetic compatibility of electrical equipment related to information
technologies, as well as the specific requirements for their design. The impact of
electromagnetic interference, disruptions, and grounding errors on information systems
is analyzed, and recommendations are provided for the organization of effective
grounding systems.
Kalit so’zi:
Elektron xisoblash elektromagnit past impedansli shovqinlarni
kamaytirish, signal sifatini oshirish.
Keyword:
Electronic
computing,
electromagnetic
low-impedance
noise
reduction, signal quality improvement.
Ключевые слова:
Электронные вычисления, снижение электромагнитных
помех с низким импедансом, улучшение качества сигнала.
KIRISH
Zamonaviy
axborot
texnologiyalari
tizimlarida
elektr
uskunalarning
elektromagnit mosligi (EMM) muhim rol o‘ynaydi. Elektromagnit moslik va yerga
ulash tizimlari,EMM ni ta'minlashda asosiy masalalardan biri bu elektr zanjirlaridagi
ortiqcha kuchlanishlarni kamaytirish va shovqinlarning oldini olishdir. Yerga ulash
Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari
44-to’plam_2-qism_Iyun-2025
191
tizimlari bu borada ishonchli himoya vositasi sifatida ishlaydi. Elektr energiyasidan
barcha sohlarada keng foydalanilishi tufayli odamlar kundalik turmushda turli xil elektr
qurilmalari bilan aloqada bo„ladi. Elektr qurilmalarining nosozligi va ishlatish
qoidalarining buzilishi sababli ulardagi juda past kuchlanish ham odam sog’ligiga
jiddiy zarar etkazishi va hatto hayotiga xavf solishi mumkin. Insonning elektr toki bilan
shikatlanish xavfini kamaytirish uchun elektr qurilmalardan xavfsiz foydalanish
qoidalarini bilish shart. Odamning elektr toki bilan shikastlanishi elektr jarohati va
elektr (tok) ta‟siri bilan farqlanadi. Elektr jarohatlarga: kuyish, elektr yoy razryadi
bilan tananing, ko’zning shikastlannishi, elektr toki ta‟sirida biologik faoliyatning
buzulishi, sinish, chiqish va shunga o„xshash mexanik shikatlanishlar kiradi
ADABIYOTLAR TAHLILI
O‘zbekistonlik texnika fanlari bo’yicha olimlardan O.Qo‘ziyev A.Sattorov M.
To‘xtayev S. Xomidjon O‘.Sultonov Y. Qoriev M.Sultonov Sh. Sirojiddinov A.
Axmedovlar O‘zbekistonda avtomatlashtirish va boshqaruv tizimlari bo‘yicha taniqli
olim.
METODOLOGIYASI
Qo‘yilgan masalani yechish uchun ma’lumotlarni tahlili qilishdagi interaktev
qoidalar va elektronikadan foydalanib tizimi uchun moslashtirilgan masalaning
qanchalik dolzarb ekanligini asoslab kuriladi hamda tahlil qilishning parallel
algoritmidan foydalanilgan.
MUHOKAMA VA NATIJALAR
Ular elektromagnit shovqinlarni kamaytirish, signal sifatini oshirish va
uskunalarni ishdan chiqishidan himoya qilishga xizmat qiladigan asosiy ishlarini olib
borish avtomotlarni olishlarida keltirilgan manbalarida keltirish mumkun(1-rasm).
1-rasm.Elektr uskunalarining yerga ulanish sxemasi ko‘rsatilgan
1
1
Manba:Muallif tomonidan ishlab chiqilgan.
Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari
44-to’plam_2-qism_Iyun-2025
192
Elektron mashinalarida xisoblanadigan algoretimlarda utkazgichli manbalar
asosida ishlarni saqlaydigan signallarni qabul qiluvchi yoki uzatuvchi qo’rulmalarni
keltirish muhim xisoblanadi. Biz buning uchun elektron EHM da malumotli signalni
boshqarish hamda saqlash imkoniyatlarni olib boradigan jarayoni signalni tarmoq deb
ataymiz(2-rasm).
2-rasm. Elektromagnit orqali elektir energiasini ishlash sxemasi
2
Elektr uskunalarni yerga ulashda quyidagi maxsus talablar e’tiborga olinadi:
- past impedansli yerga ulash yo‘lini ta’minlash
- tizimda umumiy yerga ulash nuqtasini tashkil etish
- signal va kuchlanish konturlarini alohida yerga ulash
- o‘zaro bog‘liq uskunalar orasida potensial farqlarni kamaytirish
- metall konstruksiyalar va ekranlangan kabel tizimlarini to‘g‘ri ulash
Quyidagi jadvalda yerga ulash tizimlariga qo‘yiladigan talablar va ularning
vazifalari keltirilgan.
1-javdal
Axborot texnologiyalari tizimlarida yerga ulash
3
Talablar
Vazifalar
2
Manba:muallif tomonidan ishlab chiqildi
3
Manba:Muallif tomonidan ishlab chiqilgan.
Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari
44-to’plam_2-qism_Iyun-2025
193
Past impedans
Shovqinni kamaytirish, kuchlanish farqini
kamaytirish
Umumiy yerga ulash
Barqarorlik va xavfsizlikni ta’minlash
Alohida signal yerga ulashi
Signal sifati va tozaligini saqlash
Potensial farqni kamaytirish
Uskunalarning nosozligini oldini olish
Serverlar, kommutatorlar, ma’lumotlar uzatish liniyalari va boshqa IT
infratuzilmalarda elektromagnit moslikni ta’minlashda yerga ulash muhim omil
hisoblanadi. Xususan, kompyuter tizimlarida signal uzatish aniqligi va uskunaning
umrini uzaytirish uchun to‘g‘ri yerga ulash muhim ahamiyatga ega(3-rasm).
2-rasm. Elektr uskunalaridan foydalaniladigan
himoya vositalarini qo‘llash va sinash qoidalari
4
Ushbu Qoidalarni elektr uskunalarini ta’mirlovchi, foydalanuvchi, quruvchi va
montaj qiluvchi muhandis-texnik xodimlar va ishchilar egallab turgan lavozimi yoki
kasbi hajmida bilishlarini keltirish mumkun bo’lgan jarayonlarda boholash mumkun
bo’ladi shundan so’ng bizgacha bo’lgan vaiqda elktron uskunalarni kelib chiqishini
aniq bilimlar asosida sinovdan o’tqazish keralini yana bir bor isbotlab berildi.
XULOSA VA TAKLIFLAR
Elektr qurilmalarining elektromagnit mosligini ta'minlashda yerga ulash tizimlari
eng muhim himoya va barqarorlik elementlaridan biridir. To‘g‘ri loyihalangan va
sifatli bajarilgan yerga ulash tizimi elektromagnit shovqinlar ta’sirini sezilarli darajada
kamaytiradi, uskunalar xavfsizligini oshiradi va axborot texnologiyalari tizimlarining
ishonchli ishlashini kafolatlaydi.
Elektr apparatlar — turli qurilmalar, mashinalar, mexanizmlar va boshqalarning
elektr va noelektr parametrlarini oʻzgartirish, rostlash, oʻlchash, nazorat qilish hamda
4
https://www.google.com/search?sca_esv=3efceaf071fd96ef&sxsrf=AHTn8zpo4PUT7GYcjx6x1OyBbSxv0z_Lw:1744
614663817.
Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari
44-to’plam_2-qism_Iyun-2025
194
ularni ortiqcha kuchlanishlardan himoya qilish uchun moʻljallangan elektr qurilmalar.
Vazifasiga koʻra, kommutatsion, ishga tushiruvchirostlovchi, rostlovchi, cheklovchi,
oʻlchovchi, nazorat qiluvchi turlarga boʻlinadi. Ishi qanday fizik hodisaga
asoslanganligiga qarab, Elektr apparatlarni elektromagnit, issiqlik, induksion va
boshqalar turlarga ham boʻlish mumkin. Baʼzan, bir apparatning ishi bir necha fizik
hodisalarga asoslangan boʻladi. Avtomatik va noavtomatik Elektr apparatlar ham
farqlanadi. Elektr apparatlar jumlasiga boshqarish knopkalari, rubilniklar, ajratkichlar,
viklyuchatellar (kommutatsion Elektr apparatlar), kontaktorlar, kontrollyorlar,
magnitli ishga tushirgichlar, reostatlar va boshqalar (ishga tushiruvchirostlovchi Elektr
apparatlar), rostlagichlar, stabilizatorlar va boshqalar (rostlovchi Elektr apparatlar),
elektr reaktorlar, eruvchan saqlagichlar, razryadniklar va boshqalar (cheklovchi Elektr
apparatlar), tok transformatorlari, kuchlanish transformatorlari (oʻlchovchi Elektr
apparatlar) va boshqalar qurilmalar kiradi. Elektr apparatlar elektr tarmoqlarini himoya
qilish tizimlarida, ishlab chiqarish jarayonlarida qoʻllaniladigan ishga tushirishrostlash
qurilmalarida, transport vositalarida, avtomatika va telemexanika tizimlarida, aloqa,
radio va televideniye tarmoqlari va boshqalar koʻp sohalarda ishlatiladi.
ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1."Elektr uskunalari va tizimlarining elektromagnit mosligi" – Shumilov M.,
Tashkent, 2016.
2."Elektr qurilmalari va tizimlarining yerga ulash usullari" – Kamilov A., Toshkent,
2017.
3.Elektromagnit moslikni ta'minlash" – Usmonov R., Tashkent, 2015.
4."Axborot texnologiyalarida elektromagnit muhofaza" – Azizov F., Toshkent, 2018.
5."Elektr qurilmalari va tizimlarida yerga ulash tizimlari" – Matkarimov B., Toshkent,
2019.
6."Electromagnetic Compatibility Handbook" – D. M. Pozar, 2006.
7."Electromagnetic Interference and Compatibility" – R. M. Cramer, 2017.
8."Fundamentals of Electric Circuits" – Alexander, S., Sadiku, N., 2016.
9.Smit, J. 21-asrda raqamli pedagogika va oʻrganish . – London: Akademik matbuot,
2018 – 250 bet.
10.Jonson, P. Virtual ta’lim platformalarining evolyutsiyasi . – Kembrij: Oʻquv
kitoblari, 2020 – 280 bet.
11.Klark, D. Onlayn ta’limda konstruktivizm . – Boston: Scholar’s Press, 2017 – 200
bet.
12."Electromagnetic Field Theory Fundamentals" – Ramo, S., Whinnery, J., 2017.
13."Introduction to Electromagnetic Compatibility" – Clayton Paul, 2006.
