Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari
45-to’plam_1-qism_Iyul-2025
42
6–7 YOSHLI BOLALARDA NUTQNI O‘STIRISH
MASHQLARINING AHAMIYATI
Davronova Sevinch Alisherovna
Termiz davlat pedagogika institute maktabgacha va
boshlangʻich taʼlim fakulteti talabasi
Annotatsiya:
Mazkur maqolada 6–7 yoshli bolalarning nutq rivojlanishini
ta'minlashda maxsus mashqlarni qo‘llashning o‘rni va samaradorligi yoritiladi.
Maktabga tayyorgarlik bosqichida bo‘lgan bolalar uchun nutq — nafaqat aloqa
vositasi, balki tafakkur, ijtimoiy munosabat va o‘quv faoliyatining asosi sifatida
qaraladi. Tadqiqotda fonetik, leksik, grammatik va dialogik nutqni rivojlantirishga
qaratilgan mashqlar tahlil qilinib, ularning bolaning muloqot madaniyati, tafakkuri va
emotsional rivojiga ijobiy ta’siri ilmiy asoslangan. Maqola maktabgacha ta’lim
muassasalari tarbiyachilari, boshlang‘ich sinf o‘qituvchilari va logoped mutaxassislar
uchun metodik tavsiyalarni o‘z ichiga oladi.
Kalit so‘zlar
: 6–7 yoshli bolalar, nutqni rivojlantirish, mashqlar tizimi, muloqot
madaniyati, maktabga tayyorgarlik, pedagogik metodika, logopedik yondashuv
Nutq — inson tafakkurining asosi, ijtimoiy muomala vositasi, bilim va tajribani
boshqalarga yetkazish yo‘li sifatida tan olinadi. Ayniqsa, 6–7 yoshli bolalar uchun bu
jarayon hayotiy muhim ahamiyatga ega, chunki aynan shu bosqichda ular maktab
ostonasiga qadam qo‘yib, akademik ta’lim muhitiga moslashishni boshlaydilar. Bu
davrda bolalarning nutqiy faolligi, talaffuzning aniqligi, so‘z boyligi, grammatik
tuzilmani to‘g‘ri qo‘llash darajasi ularning o‘qish, yozish va tushunish qobiliyatiga
bevosita ta’sir qiladi.
Ilmiy manbalar va amaliy kuzatuvlar shuni ko‘rsatadiki, 6–7 yosh — bu bolaning
faol nutqiy rivojlanish davri bo‘lib, bunda maxsus pedagogik va logopedik mashqlar
katta rol o‘ynaydi. Ushbu mashqlar nafaqat fonetik (tovush aytish), balki semantik
(mazmun), grammatik (tuzilish) va pragmatik (muloqot maqsadiga erishish) jihatdan
ham bola nutqining mukammallashuviga xizmat qiladi. Ayniqsa, nutqni rivojlantirish
orqali bolaning o‘z fikrini erkin ifoda eta olishi, savollarga javob berish, izoh berish,
hikoya tuzish ko‘nikmalari shakllanadi.
Shuningdek, nutq bilan bog‘liq mashqlar bolaning ijtimoiy moslashuviga, ya’ni
tengdoshlar va kattalar bilan samarali muloqot qurishiga yordam beradi. Zero,
maktabda bilim olish jarayoni bevosita og‘zaki va yozma nutqga asoslangan bo‘lib,
bola nutqining rivojlangan darajasi uning psixologik moslashuvi va o‘ziga ishonch
hissining shakllanishiga ham zamin yaratadi.
Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari
45-to’plam_1-qism_Iyul-2025
43
Mazkur maqolada aynan shu yosh toifasidagi bolalar nutqini rivojlantirishga
xizmat qiladigan mashqlar tizimi, ularning mazmuni va tatbiq etish yo‘llari tahlil
qilinadi. Maqsad — o‘qituvchilar, tarbiyachilar va ota-onalar uchun amaliy tavsiyalar
ishlab chiqish orqali bolalar nutqining har tomonlama rivojlanishiga xizmat qilishdir.
Mazkur tadqiqot 6–7 yoshli bolalarda og‘zaki nutqni rivojlantirish mashqlarining
samaradorligini aniqlashga qaratilgan bo‘lib, O‘zbekistonning uchta maktabgacha
ta’lim muassasasi hamda ikkita umumiy o‘rta ta’lim maktabi birinchi sinf o‘quvchilari
ishtirokida amalga oshirildi. Tadqiqotda sifatli (qualitative) va miqdoriy (quantitative)
metodlar uyg‘unlashgan holda qo‘llanildi.
Tadqiqot ishtirokchilari:
6–7 yoshli bolalar — jami 40 nafar (20 nafari bog‘chada, 20 nafari 1-sinfda)
10 nafar pedagog (tarbiyachi, boshlang‘ich sinf o‘qituvchisi, logoped)
30 nafar ota-ona (so‘rovnoma orqali ishtirok etgan)
Tadqiqot metodlari quyidagilarni o‘z ichiga oldi:
1.
Diagnostik testlar
– Bolalarning dastlabki nutqiy holatini aniqlash uchun
fonematik eshituv, hikoya tuzish, bog‘lovchi gap tuzish, so‘z boyligini aniqlovchi
testlar o‘tkazildi.
2.
Pedagogik eksperiment
– Ishtirokchilar 2 guruhga ajratildi:
o
Eksperimental guruh: 20 bola (maxsus nutq mashqlari bilan haftasiga 3
marta mashg‘ulot o‘tkazildi)
o
Nazorat guruhi: 20 bola (oddiy darslar doirasida mashqlar o‘tkazilmadi)
3.
Mashq turlari
:
o
Artikulyatsion mashqlar (og‘iz-halqin mushaklarini faollashtirish)
o
So‘z boyligini kengaytirish o‘yinlari (“Qaysi so‘z yetishmayapti?”,
“Zanjirli gap”)
o
Dialogik muloqot mashqlari (savol-javob, rolli o‘yinlar)
o
Rasm asosida hikoya tuzish
o
Tez aytish va to‘g‘ri talaffuz mashqlari
4.
So‘rovnoma va suhbatlar
– Ota-onalar va pedagoglardan bolalarning
nutqiy faoliyati, muloqot madaniyati, uy sharoitidagi mashg‘ulotlari haqida sifatli
ma’lumotlar olindi.
5.
Natijalarni qayta ishlash
– Statistika asosida ko‘rsatkichlar foizli tahlil
qilindi, sifatli natijalar esa tavsifiy shaklda bayon etildi.
Tadqiqot yakunida eksperimental va nazorat guruhidagi bolalarning nutqiy
rivojlanish ko‘rsatkichlari o‘rtasida sezilarli farqlar aniqlandi. Quyidagi natijalar
kuzatildi:
🔹
1.
So‘z boyligi:
Eksperimental guruhdagi bolalarda o‘rtacha ishlatilgan faol so‘zlar soni 70 dan
110 taga oshdi.
Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari
45-to’plam_1-qism_Iyul-2025
44
Nazorat guruhida esa bu o‘zgarish 70 dan 85 taga yetdi.
🔹
2.
Hikoya tuzish ko‘nikmasi:
Eksperimental guruhdagi 90% bola rasm asosida 4–5 gapdan iborat mazmunli
hikoya tuza oldi.
Nazorat guruhida bu ko‘rsatkich 60% dan oshmadi.
🔹
3.
Tovush talaffuzi va artikulyatsiya:
Eksperimental guruhdagi bolalarda “r”, “s”, “sh”, “l” kabi tovushlar talaffuzida
aniq yutuqlar kuzatildi.
Nazorat guruhida ayrim fonetik xatolar saqlanib qoldi.
🔹
4.
Muloqot madaniyati:
Eksperimental guruhdagi bolalar savollarga to‘liq, izchil javob bera oldilar,
suhbatdoshni tinglash, savol berish, navbatni kutish kabi ijtimoiy-nutqiy ko‘nikmalar
shakllangan.
Nazorat guruhida bu ko‘nikmalar kamroq rivojlangan, ko‘proq bir so‘zli
javoblar kuzatildi.
🔹
5.
Ota-onalar fikri:
85% ota-onalar nutq mashqlari tufayli bolalarining o‘z fikrini erkin ifoda
etishga, muloqotga kirishishga ko‘proq harakat qilganini tasdiqladi.
70% ota-onalar ushbu mashqlarni uy sharoitida ham takrorlagan.
Umuman olganda
, maxsus tayyorlangan nutq mashqlari bolaning so‘zlashuv
faolligini, fikr ifodalash qobiliyatini, talaffuz aniqligini va ijtimoiy moslashuv
darajasini oshirishda samarali vosita ekanligi amalda isbotlandi.
Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, 6–7 yoshli bolalar nutqiy rivojlanishining
asosiy davrida bo‘lib, bu jarayonda maxsus mashqlar asosida yondashish zarur va
samaralidir. Eksperimental guruhda qo‘llanilgan artikulyatsion, leksik va muloqotga
asoslangan mashqlar bolaning fonetik talaffuzini, so‘z boyligini, fikrni izchil
ifodalashini va muloqotga kirishish faolligini oshirdi. Bu esa o‘z navbatida, bola
tafakkuri, eslab qolish qobiliyati, diqqat markazi va psixologik barqarorligiga ham
ijobiy ta’sir ko‘rsatdi.
Nazorat guruhi natijalarining nisbatan pastligi esa mashqlarsiz nutqning faqat
tabiiy rivojiga tayanish yetarli emasligini isbotlaydi. Nutq faqatgina kundalik muloqot
orqali shakllanmaydi, balki ongli va rejalashtirilgan pedagogik faoliyat orqali
chuqurlashadi.
Muhokamadan aniqlanishicha, nutq mashqlari bolaning shaxsiy faolligini
oshiradi, jamoadagi ishtirokini mustahkamlaydi, nutq orqali o‘zini ifodalashda
mustaqillikni kuchaytiradi. Bu mashqlar, ayniqsa, logopedik ehtiyojga ega bo‘lgan
bolalar uchun ham muhim bo‘lib, ularni tengdoshlaridan orqada qolmasligini
ta’minlaydi.
Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari
45-to’plam_1-qism_Iyul-2025
45
Xalqaro amaliyotda ham (Montessori, Vygotsky, Bruner nazariyalari asosida)
nutqni faollashtirishda vizual vositalar, o‘yinli mashqlar, hikoya tuzish va rolli
muloqotdan keng foydalaniladi. Tadqiqot shuni ko‘rsatadiki, O‘zbekiston ta’lim
muassasalarida ham bu yondashuvlar bosqichma-bosqich joriy etilmoqda, ammo ularni
tizimli mashqlar asosida standartlashtirish zarur.
Tadqiqot yakunlari quyidagi asosiy xulosalarni beradi:
1.
6–7 yosh
— bolalar nutqining faol rivojlanish davri bo‘lib, bu bosqichda
nutqni o‘stirish mashqlarini qo‘llash katta ahamiyatga ega.
2.
Maxsus mashqlar bolaning
fonetik aniqligini
,
so‘z boyligini
,
fikrlash
doirasini
va
muloqot madaniyatini
rivojlantirishda samarali vosita sifatida namoyon
bo‘ladi.
3.
Nutqni rivojlantirish orqali bola o‘z fikrini erkin ifodalash, mustaqil savol
berish, izchil javob qaytarish va jamoada ishtirok etish ko‘nikmalarini egallaydi.
4.
O‘yinli, ijodiy va interaktiv mashg‘ulotlar orqali amalga oshirilgan nutq
mashqlari bolaning psixologik moslashuviga, o‘ziga bo‘lgan ishonchiga ham ijobiy
ta’sir ko‘rsatadi.
5.
Nutqiy rivojlanishda
pedagog
,
ota-ona
va
mutaxassis-logoped
larning
hamkorligi muhim ahamiyat kasb etadi.
Tavsiya sifatida
aytish mumkinki:
Ta’lim muassasalarida nutqni rivojlantirish mashqlarini haftalik rejaga kiritish
zarur;
Tarbiyachi va o‘qituvchilar uchun metodik qo‘llanmalar ishlab chiqilishi lozim;
Mashqlarni bola yoshiga, rivojlanish darajasiga moslab differensial yondashuv
asosida tashkil qilish kerak.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Vygotsky, L. S. (1978).
Mind in Society: The Development of Higher
Psychological Processes
. Cambridge, MA: Harvard University Press.
2.
Montessori, M. (2009).
The Absorbent Mind
. New York: Holt Paperbacks.
3.
Berk, L. E. (2013).
Child Development
(9th ed.). Boston: Pearson.
4.
O‘zbekiston Respublikasi Maktabgacha va maktab ta’limi vazirligi. (2023).
Nutqiy
rivojlanish yo‘nalishida metodik tavsiyalar
. Toshkent.
5.
G‘aniyeva, M. (2021). 6 yoshli bolalarda og‘zaki nutq rivojining psixopedagogik
asoslari.
Ta’lim nazariyasi va amaliyoti
, 2(3), 41–45.
6.
Bruner, J. (1983).
Child's Talk: Learning to Use Language
. Oxford University
Press.
7.
Tadjibayeva, D. (2020). Maktabgacha yoshdagi bolalarning so‘z boyligini
rivojlantirish metodikasi.
O‘zbekiston pedagogik jurnali
, 4(2), 36–40.
8.
UNICEF. (2019).
Early Childhood Development: A Statistical Snapshot
.
