TURK TILINI O’RGANISHDA UCHRAYDIGAN ASOSIY XATOLAR (O’ZBEKLAR UCHUN)

Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari

www.pedagoglar.org

45-to’plam_1-qism_Iyul-2025

36

TURK TILINI O’RGANISHDA UCHRAYDIGAN

ASOSIY XATOLAR (O’ZBEKLAR UCHUN)

Abdurashidova Sitora Dilshod qizi

Samarqand Davlat Chet tillari instituti, Sharq tillari fakulteti,

Filologiya va tillarni oʻqitish: Turk tili yo’nalishi 2-kurs talabasi

Annotatsiya:

Ushbu maqolada o’zbek tilida so’zlashuvchi shaxslar tomonidan

turk tilini o’rganish jarayonida eng ko’p qilinadigan xatolar haqida so’z yuritiladi.
Asosan, tilning grammatik, leksik, fonetik qismlarida yuzaga keladigan xatoliklar
misollar asosida ko’rsatilib, ularning sabablari izohlanadi. Ayniqsa, o’zbek va turk
tillarining o’xshash jihatlari o’quvchilarni chalkashtirishi, o’zbek tilining ta’siri
(interferensiya) sababli grammatik tuzilmalar noto’g’ri qo’llanilishi asosiy e’tiborda
bo’ladi. Maqolada o’rganilayotgan xatolarni kamaytirish uchun kerakli tavsiyalar va
amaliy yechimlar ham taklif etiladi. Ushbu maqola turk tilini o’rganayotgan o’zbek
o’quvchilari va filologiya sohasi tadqiqiotchilari uchun foydali bo’lishi mumkin.

Kalit so’zlar

: turk tili, o’zbek o’quvchilari, interferensiya, qiyosiy tilshunoslik,

fonetik xatolar, grammatik xatolar, o’zbek va turk tillari.

KIRISH

. Bugungi kunda O’zbekistonda yoshlar o’rtasida turk tiliga bo’lgan

qiziqish kundan kunga oshib bormoqda. Kimdir shunchaki turk seriallarini ko’rib
qiziqib ketadi, kimdir esa o’qish yoki ishlash maqsadida bu tilni o’rganadi. Ammo
ko’pchiligimiz tilni o’rganayotganda, ayniqsa boshlang’ich bosqichda, bir xil xatolarni
takrorlayveramiz – bu tabiiy hol, chunki o’zbek va turk tillari judayam o’xshash bo’lsa
ham, farqlari yetarlicha. Ushbu maqolada turk tilini o’rganishda o’zbeklar orasida eng
ko’p uchraydigan xatolar tahlil qilinadi va ularni kamaytirish bo’yicha foydali
maslahatlar beriladi.

ASOSIY QISM

I.

O’ZBEK O’QUVCHILARI TOMONIDAN TURK TILINI O’RGANISHDA

UCHRAYDIGAN ASOSIY FONETIK VA GRAMMATIK XATOLAR

Turk tilini chet tili sifatida o’rganayotgan o’zbek o’quvchilari odatda o’z ona

tilining ta’sirida bir qator fonetik va grammatik xatolarga yo’l qo’yadilar. Bu xatolar
turlicha – tovush tizimi, so’z tuzilishi, urg’u, gap qurilishi va fe’llarning qo’llanilishida
namoyon bo’ladi.

1.1

Fonetik xatolar

O’zbek tilida mavjud bo’lmagan tovushlar, ayniqsa, ı,ö,ü,ğ kabi tovushlarning

noto’g’ri talaffuzi o’quvchilarning tilni to’g’ri talaffuz qilish va ifodalashga to’sqinlik
qiladi. Masalan: kız (qiz) so‘zi kiz deb noto‘g‘ri aytiladi; göl (ko‘l) so‘zi gol deb

Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari

www.pedagoglar.org

45-to’plam_1-qism_Iyul-2025

37

talaffuz qilinadi; ğ tovushi esa odatda o‘qilmaydi va o‘zbeklar tomonidan "g" deb
aytiladi (dağ – dag). Shuningdek, urg‘uning noto‘g‘ri qo‘yilishi ham ma’noning
chalkashishiga olib keladi (ánne o‘rniga anné). Bu xatolar haqida Dede (1985) ham til
o‘rganishda fonetikaning ahamiyatini ta’kidlab, fonetik xatolarni tuzatish uchun audio
materiallar asosida ko‘proq mashqlar tavsiya qiladi.

1.2

Yozma nutqdagi grammatik xatolar

Yozma ifoda — chet tilini o‘rganayotgan o‘quvchilar uchun eng murakkab

ko‘nikmalardan biri. Corder (1967) va Brown (1994) o‘quvchining xatolarini faqat
kamchilik sifatida emas, balki o‘rganish jarayonining tabiiy bir qismi deb hisoblaydi.
Yozma nutqda o‘zbek o‘quvchilari tomonidan eng ko‘p uchraydigan xatolar
quyidagilardir:

a) Fe’l zamonlarini noto‘g‘ri qo‘llash. Masalan: Geldim mi? o‘rniga Geliyorum

mu? deb yozish. Bu xatolar turk tilidagi zamonlar tizimi bilan yetarlicha tanish
bo‘lmaslikdan kelib chiqadi (Emiroğlu, 2014).

b) So‘z tartibi va ergash gaplar: Turk tilida ergash gaplar oxiriga joylashtiriladi.

Ammo o‘zbekcha tuzilmada o‘ylab yozilgani uchun so‘z tartibi o‘zgarib ketadi. Misol:
Eğer gelirse, ben de gideceğim o‘rniga Gelirse eğer ben de giderim deb yoziladi
(Albayrak, 2010).

c) Sifat–ot mosligi va artikl xatolari: Yozma matnlarda so‘zlar orasidagi

grammatik aloqadorlik yetarlicha saqlanmaydi. Ayniqsa, sifatlarning otga bog‘lanishi,
ko‘plik qo‘shimchalarining noto‘g‘ri ishlatilishi ko‘p kuzatiladi (Aytan & Güney,
2015).

d) O‘zbek tilidagi tuzilmalarni bevosita tarjima qilish:
Bu – interferensiya holatidir. Masalan, ‘’Men har kuni kitob o‘qiyman’’ degan

so‘z tartibi o‘zbekchadan ko‘chirilgan. To‘g‘ri shakli esa ‘’Her gün kitap okurum’’
bo‘lishi kerak. Bu holatlarni Arif Çerçi va boshqalar (2023), Ak Başoğul & Can (2014),
Büyükikiz & Hasırcı (2013) o‘z tadqiqotlarida keng yoritgan. Ularning fikricha, yozma
matnlarda xatolarni to‘g‘ri tahlil qilish va tushuntirish, o‘quvchiga nafaqat
grammatikani, balki fikr ifodalash madaniyatini ham o‘rgatadi.

II.

Leksik xatolar: So‘zlarni noto‘g‘ri tanlash va ishlatish muammosi

Turk tilini o‘rganayotgan o‘zbek o‘quvchilari orasida leksik (so‘z boyligi) bilan

bog‘liq xatolar ham keng tarqalgan. Bu xatolar, asosan, so‘zlarning to‘g‘ri ma’nosini
bilmaslik, sinonim va o‘xshash so‘zlarni chalkashtirish yoki tarjimada so‘zma-so‘z
fikrlash oqibatida yuzaga keladi.

2.1

O‘xshash so‘zlarni chalkashtirish

O‘zbek va turk tillarining umumiy turkiy ildizga ega ekanligi sababli, ayrim

so‘zlar tashqi jihatdan bir-biriga o‘xshab ketadi, lekin ma’nosi farq qiladi. Masalan:
bakmak — qaramoq, kuzatmoq, baklava — shirinlik, dükkan — do‘kon, lekin doktor

Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari

www.pedagoglar.org

45-to’plam_1-qism_Iyul-2025

38

esa shifokor, o‘zbekchada do‘xtir deyishimiz mumkin. Shu o‘xshashlik sababli
talabalar ayrim so‘zlarni noto‘g‘ri kontekstda ishlatib qo‘yadilar (Bölükbaş, 2011).

2.2

So‘zma-so‘z tarjima qilish

Ko‘plab o‘quvchilar o‘zbek tilidagi fikrni turk tiliga to‘g‘ridan to‘g‘ri tarjima

qiladi. Bu esa ma’no buzilishiga yoki stilistik xatolarga olib keladi. Masalan: Men
boraman ev — noto‘g‘ri To‘g‘risi: Ben eve gidiyorum. Men tushlik qildim — Ben öğle
yaptım deb yozilsa xato. To‘g‘risi: Ben öğle yemeği yedim. Bu turdagi xatolar haqida
Carroll (1964) va Ellis (1994) o‘z ishlarida til o‘rganishda ongi bilan tarjima qilishdan
voz kechib, kontekst asosida so‘z o‘rganishni tavsiya etadi.

2.3

So‘zlar kontekstiga e’tibor bermaslik

Turk tilida ba’zi so‘zlarning bir necha ma’nosi bor. O‘quvchilar buni hisobga

olmasdan har doim bir xil ma’noda ishlatishga harakat qiladilar. Masalan: çalışmak —
ishlamoq, harakat qilmoq, o‘qimoq, mashq qilmoq; istemek — xohlamoq, talab
qilmoq, istash. Bunday holatlar Aytan & Güney (2015), Çetinkaya (2015)
tadqiqotlarida ham keng ko‘lamda ko‘rsatib berilgan.

2.4 Lug‘atga haddan tashqari bog‘lanish
Ba’zi o‘quvchilar har bir yangi so‘zni matnsiz, kontekstsiz yodlab olishga urinadi.

Bu esa ularni noto‘g‘ri ishlatishga olib keladi. Büyükikiz va Hasırcı (2013) o‘tkazgan
tadqiqotga ko‘ra, yangi so‘zlarni faqat lug‘atdan emas, balki real nutqdan, matnlardan
o‘rganish samaraliroq ekanligi isbotlangan.

XULOSA

Turk tilini o‘rganayotgan o‘zbek o‘quvchilari ko‘pincha fonetik, grammatik va

leksik xatolarga yo‘l qo‘yishadi. Bu holat o‘zbek tilining ta’siri bilan bog‘liq bo‘lib,
ayniqsa talaffuz, fe’l zamonlari va so‘z tanlashda yaqqol ko‘zga tashlanadi. Xatolarni
o‘rganish jarayonining tabiiy bir qismi deb qabul qilish va ularni to‘g‘rilash ustida
ishlash til o‘zlashtirishni osonlashtiradi. To‘g‘ri yondashuv, mashq va tahlil yordamida
bu xatolarni kamaytirish mumkin.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:

1.

Ak Başoğul, D., & Can, F. S. (2014). Yabancı Dil Olarak Türkçe Öğrenen
Balkanlı Öğrencilerin Yazılı Anlatımda Yaptıkları Hatalar Üzerine Tespitler. Dil
ve Edebiyat Eğitimi Dergisi, 10, 100–119.

2.

Albayrak, F. (2010). Türkçe Öğrenen Moğol Öğrencilerin Yazılı Anlatım
Yanlışlarının Dil Bilgisi Açısından Değerlendirilmesi. (Yayımlanmamış Yüksek
Lisans Tezi). Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.

3.

Aytan, T., & Güney, N. (2015). Türkçeyi Yabancı Dil Olarak Öğrenen
Öğrencilerin Yazılı Anlatımlarında Karşılaşılan Sorunlar (Yıldız Tömer
Örneklemi). International Journal of Languages’ Education and Teaching, 3(2),
275–288.

Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari

www.pedagoglar.org

45-to’plam_1-qism_Iyul-2025

39

4.

Bölükbaş, F. (2011). Arap Öğrencilerin Türkçe Yazılı Anlatım Becerilerinin
Değerlendirilmesi. Turkish Studies, 6(3), 1357–1367.

5.

Brown, H. D. (1994). Principles of Language Learning and Teaching. New Jersey:
Prentice Hall Inc.

6.

Büyükikiz, K. K., & Hasırcı, S. (2013). Yabancı Dil Olarak Türkçe Öğrenen
Öğrencilerin Yazılı Anlatımlarının Yanlış Çözümleme Yaklaşımına Göre
Değerlendirilmesi. Ana Dili Eğitimi Dergisi, 1(4), 51–62.

7.

Carroll, J. B. (1964). Language and Thought. Englewood Cliffs: Prentice-Hall.

8.

Corder, S. P. (1967). The Significance of Learner's Errors. IRAL – International
Review of Applied Linguistics in Language Teaching, 5(1–4), 161–170.

9.

Crystal, D. (2006). How Language Works. London: Penguin Books Ltd.

10.

Çerçi, A., Derman, S., & Bardakçı, M. (2023). Yabancı Dil Olarak Türkçe
Öğrenen Öğrencilerin Yazılı Anlatımlarına Yönelik Yanlış Çözümlemesi.
Gaziantep Üniversitesi.

11.

Çetinkaya, G. (2015). Yanlış çözümlemesi: Yabancı Dil Olarak Türkçe Öğrenen
B2 Düzeyindeki Öğrencilerin Yazılı Metinlerine İlişkin Görünümler.
International Journal of Language’s Education and Teaching, 3(1), 164–178.

12.

Dede, M. (1985). Yabancı Dil Öğretiminde Karşılaştırmalı Dil Bilim ve Yanlış
Çözümlemesinin Yeri. Türk Dili Dergisi – Dil Öğretimi Özel Sayısı (XLVII),
379–380: 123–135.

13.

Ellis, R. (1994). The Study of Second Language Acquisition. Oxford: Oxford
University Press.

14.

Ellis, R. (1997). Second Language Acquisition. Oxford: Oxford University Press.

15.

Emiroğlu, S. (2014). Türkçe Öğrenen Yabancı Öğrencilerin Yazılı
Anlatımlarında Türkçenin Dil Bilgisi ve Yazım Özellikleriyle İlgili Karşılaştığı
Zorluklar. International Journal of Language Academy, 2(3), 99–119.