Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari
45-to’plam_1-qism_Iyul-2025
10
BOLALARGA KICHIK YOSHDAN HALOLLIK VA
ADOLAT TUSHUNCHALARINI OʻRGATISH
Shukurova Yulduz O‘ktam qizi
Sirdaryo viloyati Mirzobod tumani 14-sonli davlat
maktabgacha ta’lim tashkiloti direktor o‘rinbosari
Annotatsiya:
Maqolada kichik yoshdagi bolalarga halollik va adolat
tushunchalarini shakllantirishda innovatsion yondashuv – vizual (rasmli) va faol o‘yin
shakllari, xususan, lichupkali (yopishtirib o‘ynaladigan) o‘yinlar orqali ta’limiy-
madaniy ta’sir ko‘rsatish masalalari yoritilgan. “Halol yo‘l” deb nomlangan maxsus
o‘yin orqali bolalarning ijtimoiy-axloqiy fazilatlarini mustahkamlash maqsadida
mashg‘ulot ishlanmasi taklif etiladi.
Kalit so‘zlar:
“Halol yo‘l”, lichupkali o‘yin, halollik, vizual-sensor, innovatsion
yondashuv.
Kirish
Yosh bolalar axloqiy qadriyatlarni bevosita didaktik ta’limdan ko‘ra, o‘zlarining
tajribaviy, hissiy idroklari orqali tezroq o‘zlashtiradilar. Shu bois, halollik, adolat,
rostgo‘ylik kabi tushunchalarni bolalarga yoshligidan o‘rgatish, ularning ongida bu
tushunchalarni ijobiy obrazlar orqali mustahkamlash dolzarb masalalardan
hisoblanadi.
Asosiy qism:
1. Halollik va adolat tushunchalarining erta yoshdagi ta’limdagi o‘rni
Bolalik
– axloqiy asoslar shakllanadigan muhim davr. Halollik va adolat bolani
jamiyatda to‘g‘ri yo‘lga boshlovchi mezonlardir. Bu tushunchalarni interfaol o‘yinlar,
hayotiy vaziyatlar asosida ifodalash esa bolaning fikrlash, tahlil qilish va xulosa
chiqarish qobiliyatini rivojlantiradi.
2. Lichupkali o‘yin – ta’limiy vosita sifatida
Lichupkali (yopishtirib olib, qayta-qayta o‘ynaladigan) o‘yinlar bolaning:
Ko‘rish orqali anglash faoliyatini,
Harakat-motorik koordinatsiyasini,
Tanlash va baholash qobiliyatini rivojlantiradi.
Bu turdagi o‘yinlar vizual-sensor tajribani oshiradi va mustahkam eslab qolish
imkonini beradi.
“Halollik madaniyatini shakllantirish” mavzusida kichik yoshdagi bolalar uchun
yasaladigan o‘yin nafaqat qiziqarli, balki tarbiyaviy ahamiyatga ham ega bo‘lishi
kerak. Quyida mavzuga mos sodda va samarali didaktik o‘yin namunasi keltiraman:
O‘yin nomi: "Halol yo halol emas?"
Yosh guruhi:
5–7 yoshli maktabgacha yoshdagi bolalar
Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari
45-to’plam_1-qism_Iyul-2025
11
Maqsad:
Halollik tushunchasini singdirish
Halol va nohalol xatti-harakatlarni farqlashga o‘rgatish
To‘g‘ri qaror qabul qilish ko‘nikmasini shakllantirish.
O‘yin uchun kerakli materiallar:
Rasmli kartochkalar (har birida biror hayotiy vaziyat tasvirlangan)
"Halol" va "Halollik emas" degan ikkita maxsus belgili savat yoki doska
Yulduzcha shaklidagi mukofotlar (raqamli yoki qog‘ozdan)
O‘yin qoidalari:
1. Har bir bolaga navbat bilan rasmli kartochka ko‘rsatiladi.
2. Kartochkada biror voqea tasvirlangan, masalan:
Bola do‘stining o‘yinchog‘ini so‘ramasdan olgan
Yo‘lda topilgan pulni o‘zlashtirgan yoki o‘qituvchiga bergan
Navbatda turmasdan oldinga o‘tgan
Rostini aytgan, yolg‘on gapirmagan va hokazo
3. Bola ushbu vaziyat halolmi yoki halollik emasmi, deb aytadi va tegishli belgi
(savat yoki doskaga) joylashtiradi.
4. To‘g‘ri javob uchun yulduzcha yoki kichik mukofotlar beriladi.
Muqobil rasmli kartochkalar (misollar):
Bola do‘stining konfetini olib, “Meniki edi” dedi.
Bola topgan telefonni kattalarga berdi.
Bola navbatda turmay, oldinga o‘tib ketdi.
Bola sindirib qo‘ygan o‘yinchog‘i uchun kechirim so‘radi.
Do‘stining daftari yo‘qolib, “Men bilmayman” deb yolg‘on aytdi.
Do‘sti yiqilib tushdi – yordam berdi.
Tarbiyaviy natija:
Halollikning oddiy, kundalik hayotdagi ko‘rinishlari tushunarli bo‘ladi.
Bolalar o‘z xatti-harakatlari ustida o‘ylab qaror qabul qilishga o‘rganadi.
Jamiyatda ishonch, vijdon, rostgo‘ylik kabi qadriyatlar shakllanadi.
Mashg‘ulot ishlanmasi: “Halol yo‘l” o‘yini asosida
Mashg‘ulot nomi: Halol yo‘l
Yosh guruhi:
5–7 yoshdagi maktabgacha tayyorlov guruhi
Mashg‘ulot turi:
Axloqiy-tarbiyaviy, interfaol o‘yin shaklida
Vaqti:
20–25 daqiqa
Mashg‘ulot maqsadi:
Bolalarga halollik va adolat tushunchalarini tanishtirish;
Turli hayotiy vaziyatlarda halol va nohalol xatti-harakatlarni ajratish
ko‘nikmasini shakllantirish;
Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari
45-to’plam_1-qism_Iyul-2025
12
“Halol yo‘l” o‘yini orqali mustaqil fikrlash, tanlash va baholash qobiliyatini
rivojlantirish.
Kerakli materiallar:
30 ta kichik rasmli karta (halol va nohalol harakatlarni tasvirlaydi)
Har bir rasm uchun lichupkali asos (yopishtirish uchun)
Rasmli asosga ega asosiy fon (masalan, “to‘g‘ri yo‘l” va “xato yo‘l”)
Halol va nohalol belgilar (yashil-yulduzcha va qizil-xato belgilar)
O‘yin mazmuni:
1. Pedagog bolalarga har xil hayotiy vaziyatlar tushuntirilgan rasmlar to‘plamini
taqdim etadi.
2. Bolalar bu rasmlarni ko‘rib chiqadi, har bir rasmda qanday holat tasvirlanganini
muhokama qiladi.
3. Bolalarga ikkita yo‘l tasvirlangan asosiy fon (plakat) beriladi:
Halol yo‘l (yashil rangdagi chiziq)
Nohalol yo‘l (qizil rangdagi chiziq)
4. Har bir bola tasvirni to‘g‘ri baholab, uni mos yo‘lga lichupka yordamida
yopishtiradi.
5. Pedagog har bir tanlovni muhokama qiladi, bolalar bir-birini baholaydi.
Kutilayotgan natijalar:
Bola halol va nohalol xatti-harakatni ajrata oladi;
Hayotiy vaziyatlarga mustaqil baho bera boshlaydi;
Tanlov qilish orqali axloqiy mezonlarga amal qilish odati shakllanadi.
Xulosa:
"Halol yo‘l" o‘yini orqali bolalarda axloqiy-ijtimoiy qadriyatlar, xususan, halollik
va adolat tushunchalari tabiiy, qiziqarli, esda qolarli shaklda shakllanadi. Ushbu
yondashuv zamonaviy pedagogik metodlardan biri bo‘lib, bolalar tarbiyasida muhim
vosita bo‘la oladi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Axmedova, N. (2019). Maktabgacha ta’limda axloqiy tarbiya asoslari.
Toshkent: “Fan va texnologiya” nashriyoti.
2. Qurbonova, M. (2021). Axloqiy tarbiyaning pedagogik asoslari. Toshkent: “Ilm
ziyo” nashriyoti.
3. Abduqodirova, D. (2020). Bolalarda ijtimoiy fazilatlarni shakllantirish.
Toshkent: O‘zbekiston pedagogika universiteti nashriyoti.
4. Karimova, R. (2018). Etika va estetika asoslari. Toshkent: “O‘qituvchi”
nashriyoti.
5. Никифоров, Г. С. (2017). Психология личности дошкольника. Москва:
Академия.
Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari
45-to’plam_1-qism_Iyul-2025
13
6. Montessori, M. (2009). The Absorbent Mind. Oxford: Clio Press.
7. Berk, L. E. (2013). Child Development (9th ed.). Pearson Education.
8. Lickona, T. (1991). Educating for Character: How Our Schools Can Teach
Respect and Responsibility. New York: Bantam Books.
9. Rimm-Kaufman, S. & Sandilos, L. (2018). Improving Students’ Relationships
with Teachers to Provide Essential Supports for Learning. Child Trends.
10. UNESCO. (2015). Learning to Live Together: Education Policies and
Realities in the Asia-Pacific.
