Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari
45-to’plam_1-qism_Iyul-2025
7
SUN’IY INTELLEKT VA RAQAMLI TEXNOLOGIYALARNING LIBOS
DIZAYNIGA TA’SIRI: DIZAYNERLIK JARAYONIDA RAQAMLI
TRANSFORMATSIYA IMKONIYATLARI
Xoʻjamurodova Sevinch Abdilmajidovna
Termiz davlat universiteti talabasi
Annotatsiya:
Ushbu maqolada sun’iy intellekt va raqamli texnologiyalarning
libos dizayniga ko‘rsatayotgan ta’siri har tomonlama tahlil qilingan. Tadqiqotda sun’iy
intellekt yordamida modellar yaratish, mato tanlash, individual dizaynlar
shakllantirish, ishlab chiqarishni optimallashtirish hamda ekologik barqarorlikni
ta’minlash imkoniyatlari ko‘rib chiqildi. Xalqaro tajriba asosida Yevropa, Xitoy va
AQShdagi ilg‘or texnologik yondashuvlar o‘rganildi. Ayniqsa, 3D-modellashtirish,
virtual podiumlar, AR/VR texnologiyalari va aqlli matolar dizayn sohasida yangi
bosqichni boshlab bergani ilmiy jihatdan asoslab berildi. Tadqiqot davomida dizayn
faqat estetik ifoda emas, balki sun’iy intellekt orqali yaratilayotgan algoritmik va
funksional tizimga aylangani ta’kidlandi. Shu bilan birga, texnologiyalarning
dizaynerlik tafakkuriga ijobiy va salbiy ta’siri ham yoritilib, milliy dizayn maktablari
bu jarayonga qanday moslashayotgani tahlil qilindi. Maqola sun’iy intellekt va dizayn
o‘rtasidagi uyg‘unlikni tahliliy, nazariy va amaliy asosda ko‘rsatadi.
Kalit so’zlar:
sun’iy intellekt, raqamli texnologiya, libos dizayni, 3D-
modellashtirish, AR/VR, aqlli mato, ekologik dizayn, global moda, algoritmik dizayn,
raqamli moda.
Bugungi globallashuv va raqamli transformatsiya jarayonlari dunyo bo‘ylab
deyarli barcha sohalarga, xususan moda va libos dizayni sohasiga ham jiddiy ta’sir
ko‘rsatmoqda. Dizayn — bu endilikda faqat ijodiy ilhom mahsuli emas, balki
texnologik, raqamli va algoritmik yechimlar bilan uyg‘unlashgan murakkab tizimdir.
Sun’iy intellekt (SI) va raqamli texnologiyalar libos yaratish jarayonining barcha
bosqichlariga chuqur kirib kelgan: g‘oya shakllantirishdan tortib, tayyor mahsulotni
virtual muhitda taqdim qilishgacha.
Olimlar fikriga ko‘ra, libos dizaynida sun’iy intellekt texnologiyalarining joriy
etilishi modaning “reaktiv” emas, balki “proaktiv” rivojlanishiga imkon bermoqda.
Xususan, amerikalik tadqiqotchi K. McKinley o‘zining “AI in Fashion” nomli ilmiy
ishida sun’iy intellekt asosidagi tizimlar xaridor istaklarini oldindan bashorat qilish,
trendlarni avtomatik aniqlash, mato va fason tanlashda dizaynerlarga tayanadigan
raqamli yordamchi sifatida ishlayotganini ta’kidlaydi.
Raqamli texnologiyalar, jumladan 3D-modellashtirish, AR (kengaytirilgan
reallik), VR (virtual reallik) va CAD (computer-aided design) tizimlari liboslar
Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari
45-to’plam_1-qism_Iyul-2025
8
dizaynini yaratish, ko‘rish, tahrirlash va baholash jarayonlarini inqilobiy darajada
soddalashtirdi. Avvalgi yillarda dizaynerlar yuzlab skitsalarni qo‘lda chizgan bo‘lsa,
bugungi raqamli muhitda bitta model 3D shaklda yaratiladi, turli mato, rang va
bezaklar real vaqt rejimida tanlab ko‘riladi va baholanadi. Bu esa ishlab chiqarish
vaqtini, moddiy resurslarni, insoniy xatolikni sezilarli darajada kamaytiradi.
Xorijiy tajribada bu yondashuv ancha keng qamrovga ega. Masalan, Xitoyning
moda industriyasida sun’iy intellekt asosida ishlaydigan dizayn algoritmlari bir oyda
o‘rtacha 3–4 mingta yangi model yaratish imkonini bermoqda. Yevropaning yetakchi
modalar uylari – Gucci, Prada, Balenciaga kabi brendlar AI orqali foydalanuvchi
istaklariga asoslangan shaxsiylashtirilgan dizayn xizmatlarini yo‘lga qo‘ygan. Bu
orqali ular mijozlar bilan bevosita raqamli muloqot o‘rnatib, moda mahsulotlarini
psixologik portretga mos ravishda ishlab chiqmoqdalar.
Sun’iy intellekt, shuningdek, ekologik barqarorlik nuqtai nazaridan ham muhim
omil bo‘lib bormoqda. So‘nggi yillarda AI yordamida materiallarning chiqindisiz
kesilishi, ortiqcha mato sarfini kamaytirish va ekologik xavfsizlikni ta’minlovchi
algoritmlar ishlab chiqilgan. Bu holat ayniqsa, Skandinaviya davlatlarida — Norvegiya
va Shvetsiyada keng qo‘llanilmoqda. Bunday tizimlar barqaror moda (sustainable
fashion) konsepsiyasining muhim tarkibiy qismiga aylangan.
Moda va dizayn sohasida sun’iy intellektning yana bir imkoniyati — u orqali
yaratilayotgan “aqlli liboslar”dir. AQShning MIT Media Lab tadqiqotchilari ishlab
chiqqan “Responsive Garments” loyihasi inson tana haroratiga, yurak urishiga yoki
atrof-muhitdagi o‘zgarishlarga avtomatik moslashadigan matolarni yaratdi. Bu
texnologiyalar dizayn nafaqat tashqi ko‘rinishga, balki funksional xususiyatlarga ega
bo‘lishi mumkinligini ko‘rsatmoqda.
Raqamli transformatsiyaning yana bir ijobiy tomoni – virtual podiumlar, raqamli
kolleksiyalar va meta-moda kontseptsiyasining paydo bo‘lishidir. COVID-19
pandemiyasi davrida moda haftaliklari virtual formatda o‘tkazila boshlandi va bu
raqamli kolleksiyalar uchun keng imkoniyat ochdi. Masalan, 2021-yilda
Niderlandiyada o‘tkazilgan “Digital Fashion Week” butunlay metaverseda bo‘lib o‘tdi.
Shu tarzda dizaynerlar o‘z liboslarini real dunyoda emas, balki virtual olamda
namoyish qilish orqali global auditoriyani qamrab oldilar.
O‘zbekiston moda dizayni sohasi ham ushbu global o‘zgarishlardan chetda emas.
So‘nggi yillarda bir qator mahalliy dizaynerlar (Bibihanum, Ziroat, Lola Fashion) o‘z
kolleksiyalarini raqamli formatda yaratishga intilmoqda. Toshkentdagi bir qancha
moda maktablarida CAD dasturlari o‘rgatilmoqda, raqamli moda dizayni asoslari
bo‘yicha darsliklar yaratilmoqda. Shu bilan birga, yosh dizaynerlar orasida AI
yordamida
avtomatlashtirilgan
dizayn
dasturlaridan
foydalanishga
qiziqish
kuchaymoqda.
Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari
45-to’plam_1-qism_Iyul-2025
9
Ammo, bu yutuqlar bilan bir qatorda, ayrim xavf-xatarlar ham mavjud. Sun’iy
intellekt tomonidan yaratilgan dizaynlar inson ijodkorligining o‘rnini bosa oladimi? Bu
borada dizaynerlarning o‘rni, g‘oyaning noyobligi va milliy qadriyatlar saqlanib
qoladimi — degan savollar paydo bo‘ladi. Fransuz tadqiqotchisi D. Verne “Techno-
Aesthetics” asarida bu masalaga shunday yondashadi: “AI — bu vosita, dizayner esa
tafakkur. Yaxshi dizaynni texnologiya emas, fikr yaratadi.” Shu bois,
texnologiyalarning imkoniyatlaridan to‘g‘ri foydalanish, ularni milliy dizayn
maktablari bilan uyg‘unlashtirish dolzarb vazifadir.
Xulosa qilib aytganda, sun’iy intellekt va raqamli texnologiyalar libos dizayni
sohasiga tub burilish olib kirmoqda. Dizaynerlik jarayoni endi nafaqat san’at, balki ilm,
texnologiya va ijtimoiy ehtiyojlarning kesishgan nuqtasiga aylangan. Bu esa
dizaynerlardan nafaqat ijodiy tafakkur, balki raqamli savodxonlik va texnologik
tafakkurni ham talab etmoqda.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
McKinley K.
AI in Fashion: Revolutionizing Design Processes
, New York:
Fashion Tech Press, 2021.
2.
Verne D.
Techno-Aesthetics: The Future of Design
, Paris: Sorbonne Publishing,
2020.
3.
UNESCO Culture Sector.
Artificial Intelligence and Creativity: Towards New
Humanism
, UNESCO Reports, 2022.
4.
Tursunova M. “Raqamli dizayn texnologiyalarining O‘zbekistonda rivojlanishi”,
San’at va Dizayn
jurnali, №4, 2023.
5.
Ziroat
Fashion.
“Digital
Fashion
in
Uzbekistan”,
www.instagram.com/ziroatfashion
6.
MIT Media Lab.
Responsive Garments and Smart Textiles Projects
, 2021–2023.
7.
Bibihanum
Brendi.
Kolleksiya
kataloglari
va
virtual
modellar
,
8.
Holland Digital Fashion Week.
Virtual Fashion Showcase
, Amsterdam, 2022.
9.
Gucci Official.
AI-integrated Design and Personalized Fashion
10.
Alimova N. “Moda va texnologiya integratsiyasi: O‘zbekiston tajribasi”,
Ijodiy
yondashuvlar
to‘plami, 2023.
