Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari
45-to’plam_1-qism_Iyul-2025
78
EKOLOGIK JINOYATLAR UCHUN JAVOBGARLIK: JINOYAT
HUQUQI VA EKOLOGIYA CHORRAHASIDA
Abdurofiyeva Nodirabonu
Termiz davlat universiteti Yuridik fakulteti 3-kurs talabasi
Annotatsiya:
Ushbu maqolada ekologik jinoyatlar uchun javobgarlik masalasi
jinoyat huquqi nuqtayi nazaridan yoritilib, atrof-muhitni muhofaza qilish va ekologik
xavfsizlikni ta’minlashdagi huquqiy mexanizmlar tahlil qilinadi. O‘zbekiston
Respublikasi Jinoyat kodeksida ekologik jinoyatlar uchun belgilangan normalar,
ularning qo‘llanish amaliyoti, hamda mavjud bo‘shliqlar o‘rganiladi. Maqolada jinoyat
huquqi va ekologik siyosat o‘rtasidagi uzviy bog‘liqlik asoslab berilib, ekologik
jinoyatlarni samarali jazolash va oldini olish bo‘yicha takliflar ilgari suriladi.
Kalit so‘zlar:
Ekologik jinoyat, jinoyat huquqi, ekologik xavfsizlik, atrof-muhit,
javobgarlik, huquqiy mexanizmlar, Jinoyat kodeksi.
Atrof-muhitga yetkazilayotgan zararlar bugungi kunda nafaqat ekologik, balki
huquqiy va ijtimoiy muammoga aylangan. Biologik xilma-xillikning kamayishi,
havoning ifloslanishi, suv zaharli moddalarga to‘lishi kabi holatlar nafaqat tabiatga,
balki jamiyat salomatligiga bevosita tahdid soladi.
Bu kabi zararli harakatlarni sodir etgan shaxslarga nisbatan jinoiy javobgarlik
belgilanishi kerak. Shunday bo‘lsa-da, O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksida
ekologik jinoyatlar uchun alohida bob mavjud bo‘lsa-da, ularning real qo‘llanilish
darajasi past, sud amaliyoti kam, jazolashdan ko‘ra ogohlantirishga asoslangan
yondashuv ustun.
Mazkur maqolada aynan jinoyat huquqi va ekologik muhofaza chorrahasida
yuzaga keladigan muammolar, huquqiy ziddiyatlar va takomillashtirish yo‘llari tahlil
qilinadi.
Tadqiqotda quyidagi metodlardan foydalanildi:
Normativ-huquqiy tahlil
– Jinoyat kodeksining 23-bobi (Ekologiyaga qarshi
jinoyatlar) va boshqa tegishli qonunlar o‘rganildi.
Qiyosiy huquqshunoslik
– boshqa davlatlar (Rossiya, Germaniya, Fransiya)
tajribasi solishtirildi.
Sud amaliyotini tahlil qilish
– ekologik jinoyatlar bo‘yicha mavjud sud
qarorlari va statistik ma’lumotlar ko‘rib chiqildi.
Analitik yondashuv
– jinoyat tarkibi, subyektiv va obyektiv tomonlar nuqtayi
nazaridan baholandi.
Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari
45-to’plam_1-qism_Iyul-2025
79
Jinoyat kodeksidagi ekologik jinoyatlar tasnifi
O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksining 23-bobi 16 ta modda orqali
quyidagi harakatlar uchun javobgarlikni nazarda tutadi:
Atmosfera havosini ifloslantirish (Modda 196)
Yer resurslariga zarar yetkazish (Modda 198)
Hayvonot yoki o‘simlik dunyosini yo‘q qilish (Moddalar 202–203)
Qonunga xilof ov qilish, baliq ovlash, daraxt kesish
Radiatsion xavfli moddalar bilan muomala qoidalarini buzish
Amaliy muammolar
Sudlarda ekologik jinoyatlar bo‘yicha
ko‘rilayotgan ishlar soni juda kam
.
Ko‘plab jinoyatlar
ma’muriy huquqbuzarlik sifatida baholanmoqda
, ya’ni
jinoiy javobgarlik emas, faqat jarima qo‘llaniladi.
Jinoiy javobgarlikning profilaktik ta’siri zaif
, chunki qonunda belgilangan
jazolar real tahdid darajasiga mos emas (kam miqdordagi jarimalar yoki shartli jazolar).
Jinoyat tarkibi noaniq
: ekologik zarar miqdori, oqibati va subyektiv niyatni
isbotlash amaliyotda murakkab.
Jinoyat huquqida ekologik xavfsizlikni ifodalash zarurati. Jinoyat huquqi har
doim jamiyat uchun eng xavfli ijtimoiy hodisalarni jazolashga qaratilgan bo‘lsa,
ekologik jinoyatlar hozirda global tahdidga aylangan. Shunga qaramasdan, ekologik
jinoyatlar ko‘pincha iqtisodiy manfaatlar bilan bog‘lanib, “yumshoq munosabat” bilan
qaralmoqda.
Xalqaro tajriba. Germaniya va Fransiyada ekologik jinoyatlar alohida maxsus
qonunlar bilan tartibga solinadi. Rossiya va Qozog‘istonda esa atrof-muhitga zarar
yetkazish jinoyatlarida og‘ir jazolar, hatto korxonalarni sud orqali yopish choralari
nazarda tutilgan.
Evropa Ittifoqi esa 2008-yilda ekologik jinoyatlar to‘g‘risida maxsus direktiva
(2008/99/EC) qabul qilib, davlatlardan ekologik huquqbuzarliklarni jinoyat sifatida
baholashni talab qildi.
Javobgarlikni kuchaytirish va huquqni qo‘llash. O‘zbekistonda ekologik
jinoyatlarda korxonalarning mansabdor shaxslariga qarshi real jinoyat ishlarining
ochilishi kam. Ko‘pincha ekologik shikoyatlar ma’muriy choralar bilan cheklanadi, bu
esa ekologik jinoyatlarning oldini olishda yetarli emas.
Shuningdek,
ijtimoiy xavflilik mezonlari
, “salbiy ekologik oqibatlar” kabi
tushunchalar Jinoyat kodeksida aniq belgilanmagan. Bu holat jinoyatni isbotlash va
sudda yuridik asoslarni ko‘rsatishda qiyinchiliklar tug‘diradi.
Ekologik jinoyatlar jinoiy huquq doirasida yetarlicha e’tibor qaratilmagan soha
bo‘lib qolmoqda. Jinoyat kodeksida bu borada normalar mavjud bo‘lsa-da, ularning
amalda qo‘llanilishi sust. Atrof-muhitga zarar yetkazganlik uchun jazo muqarrarligi
prinsipi to‘liq ishlamaydi.
Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari
45-to’plam_1-qism_Iyul-2025
80
Takliflar
1.
Jinoyat kodeksining 23-bobini
qayta ko‘rib chiqib, zamonaviy ekologik
xatarlar asosida to‘ldirish
.
2.
“Ekologik jinoyatlar to‘g‘risida”
maxsus qonun
qabul qilish.
3.
Ekologik zarar yetkazgan yuridik shaxslar (korxonalar) uchun
og‘irroq
jinoiy javobgarlik choralarini
belgilash.
4.
Sud, prokuratura va tergov organlari uchun
ekologik jinoyatlar bo‘yicha
maxsus malaka oshirish dasturlarini joriy etish
.
5.
Fuqarolarning
atrof-muhitni himoya qilishda sud orqali ishtirok etish
huquqini kengaytirish
.
Adabiyotlar:
1.
O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksi, 1994.
2.
O‘zbekiston Respublikasi Ekologik kodeksi, 2023.
3.
UNEP.
Environmental Crime: A Growing Threat to Natural Resources
, 2018.
4.
OECD.
Effective Enforcement of Environmental Law
, 2022.
5.
EU Directive 2008/99/EC on the Protection of the Environment through Criminal
Law.
6.
Karimov B.
Ekologik xavfsizlik va huquq
, Toshkent: TDYU, 2021.
7.
Qodirova M.
Ekologik huquqbuzarliklar va ularning ijtimoiy xavfi
, 2020.
