Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari
45-to’plam_1-qism_Iyul-2025
126
YOSHGA XOS XUSUSIYATLAR ASOSIDA CHET TILINI
O‘RGATISH YONDASHUVLARI
Jamolova Zebiniso
O’zbekiston Davlat jahon tillari universiteti,
Xorijiy til va adabiyoti: ingliz tili yo’nalishi 2-bosqich talabasi
Annotatsiya:
Ushbu maqolada chet tilini, xususan ingliz tilini o‘rgatishda
o‘quvchilarning yoshiga xos psixologik va fiziologik xususiyatlarini hisobga olgan
holda ta’lim metodlarini tanlashning dolzarbligi tahlil qilinadi. Tadqiqot natijalari
asosida maktabgacha, boshlang‘ich va o‘rta sinf o‘quvchilariga mo‘ljallangan
yondashuvlar tavsiya qilinadi. Metodik moslashuv orqali ta’lim jarayonining
samaradorligi oshadi va o‘quvchilar chet tilini oson, qiziqarli va mustahkam
o‘zlashtiradi.
Kalit so‘zlar:
Yoshga xos xususiyatlar, chet tili, ta’lim metodikasi, maktabgacha
ta’lim, boshlang‘ich sinf, psixologik rivojlanish, metodik yondashuvlar.
Bugungi kunda chet tillarini, ayniqsa ingliz tilini erta yoshdan boshlab o‘qitish
muhim ahamiyat kasb etmoqda. Chunki kichik yoshdagi bolalar tilni tabiiy ravishda,
takrorlash va muloqot orqali o‘zlashtirishga moyil bo‘lishadi. Shuning uchun, ularni
o‘qitishda ularning
yoshga xos psixologik, fiziologik va kognitiv rivojlanish
bosqichlarini hisobga olish
muhimdir.
Masalan, 4–6 yosh oralig‘idagi bolalarda
e’tibor qisqa muddatli
, harakatga va
obrazli ifodaga boy ta’lim metodlari samarali bo‘lsa, 7–10 yosh oralig‘idagi
o‘quvchilarda
ko‘rish eslab qolish
,
eslatmalar orqali yod olish
uslublari natijaliroq
hisoblanadi. Shunday ekan, bir xil o‘qitish uslubini har xil yoshdagi o‘quvchilarga
qo‘llash samarasiz bo‘lishi mumkin.
Mazkur maqolada yoshga xos xususiyatlarni inobatga olgan holda
chet tilini
o‘rgatish metodikalarining turli shakllari
ko‘rib chiqiladi va amaliy tavsiyalar
beriladi.
Tadqiqot uchta bosqichda olib borildi:
1.
Adabiyotlar tahlili
: Chet tili o‘rgatishda yosh xususiyatlarini hisobga
olish bo‘yicha ilg‘or xorijiy va mahalliy manbalar o‘rganildi.
2.
Amaliy kuzatuv
: Farg‘ona viloyatidagi 3 ta maktab va 1 ta maktabgacha
ta’lim muassasasida dars kuzatildi (4–10 yoshdagi o‘quvchilar bilan).
3.
O‘qituvchi so‘rovi
: 15 nafar tajribali chet til o‘qituvchilari (maktabgacha,
boshlang‘ich va o‘rta bosqichda) o‘z metodlarining samaradorligi haqida fikr
bildirdilar.
Tadqiqot natijalari quyidagi yondashuvlar samarali ekanligini ko‘rsatdi:
a) Maktabgacha yosh (4–6 yosh)
O‘yinlar, qo‘shiqlar, harakatli topshiriqlar asosida o‘rgatish;
Rasmlar va real predmetlardan foydalanish;
Imitatsiya va ritmik ifodalarni ko‘p takrorlash.
b) Boshlang‘ich sinf (7–9 yosh)
Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari
45-to’plam_1-qism_Iyul-2025
127
Vizual materiallar, fleshkartalar, audio dialoglar;
Guruhiy faoliyat va rolli o‘yinlar;
Hikoya asosidagi metod (Storytelling).
c) O‘rta sinf (10–12 yosh)
Yengil grammatik tushunchalar bilan muloqotga asoslangan topshiriqlar;
Dialoglar yozish va qisqa suhbatlar;
Oddiy testlar, viktorinalar, interaktiv platformalardan foydalanish.
Shuningdek, yoshga mos bo‘lmagan metodlardan foydalanganda o‘quvchilarda:
Zerikish, diqqatning susayishi,
Qiyinchilikdan qo‘rqish,
O‘z-o‘ziga ishonchsizlik,
Passiv ishtirok kuzatildi.
Yosh xususiyatlarini hisobga olmagan ta’lim metodikasi o‘quvchilarning til
o‘rganishga bo‘lgan qiziqishini kamaytiradi. Aksincha, moslashuvchan metodlardan
foydalanganda o‘quvchilar tilni
tabiiy ravishda, qiziqish bilan o‘zlashtiradi
. Bu esa
ularning
motivatsiyasi, nutq faolligi va mustaqil fikrlashini
rivojlantiradi.
Masalan, 5 yoshli bola uchun "What’s this?" degan savolni o‘yinli shaklda —
qo‘g‘irchoqlar orqali berish kerak bo‘lsa, 10 yoshli o‘quvchi uchun bu savolga javob
berish uchun rasmlarni guruhda muhokama qilish samaraliroq bo‘ladi.
Shuning uchun har bir yosh bosqichi uchun metodik yondashuvlar
alohida ishlab
chiqilishi
, o‘qituvchilar esa o‘z darslarini shu xususiyatlarga
moslashtirishi
lozim.
Chet tilini o‘rgatishda o‘quvchilarning yosh xususiyatlarini hisobga olish ta’lim
samaradorligini sezilarli darajada oshiradi. Har bir yosh bosqichi uchun
psixologik va
fiziologik rivojlanishiga mos metodlar
tanlanganida, o‘quvchilar tilni o‘rganishga
nisbatan ijobiy munosabatda bo‘ladilar, faol ishtirok etadilar va nutqiy ko‘nikmalari
chuqur shakllanadi.
Kelgusida metodistlar va o‘qituvchilar uchun
yoshga mos metodik
qo‘llanmalarni yaratish
, o‘quv dasturlarini differensiallashtirish orqali yanada
yuksak natijalarga erishish mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Cameron, L. (2001).
Teaching Languages to Young Learners
. Cambridge
University Press.
2.
Slattery, M., & Willis, J. (2001).
English for Primary Teachers
. Oxford University
Press.
3.
Pinter, A. (2017).
Teaching Young Language Learners
. Oxford University Press.
4.
Абдураҳмонов Қ. (2020). Chet tillarini o‘qitishda yoshga mos yondashuvlar.
Pedagogika va psixologiya
, №3.
5.
Vygotsky, L. S. (1978).
Mind in Society: The Development of Higher
Psychological Processes
.
