Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari
45-to’plam_1-qism_Iyul-2025
252
MAKTABGACHA YOSHDAGI BOLALARNING LIDERLIK
QOBILIYATINI DIFFERENSIAL YONDASHUV ASOSIDA
RIVOJLANTIRUVCHI METOD VA VOSITALAR
Azizova Ziroat Bahadirovna
Qo‘qon DU tadqiqotchisi
Annotatsiya.
Mazkur maqolada maktabgacha yoshdagi bolalarning liderlik
qobiliyatini differensial yondashuv asosida rivojlantiruvchi metod va vositalar
hususida ayrim fikr-mulohazalar bayon etilgan. Shuningdek maqolada maktabgacha
ta'limni rivojlantirish, uning yangi sifat darajasiga o‘tish innovasion shakllar, usullar,
vositalar va innovasion texnologiyalarsiz amalga oshirilmasligi hususida ham fikrlar
mavjud.
Kalit so‘zlar.
Maktabgacha ta'lim tashkiloti, differensial yondashuv, liderlik,
metod, vosita, texnologiya, suhbat, hikoya, tushuntirish, ko‘rsatma berish, ma'ruza.
Аннотация.
В статье представлены некоторые идеи о методах и средствах
развития лидерских качеств у детей дошкольного возраста на основе
дифференциального подхода. Также в статье высказываются мысли о том, что
развитие дошкольного образования, его переход на новый качественный уровень
невозможен без инновационных форм, методов, средств и инновационных
технологий.
Ключевые
слова:
Организация
дошкольного
образования,
дифференциальный подход, лидерство, метод, средство, технология, беседа,
рассказ, объяснение, инструкция, лекция.
Annotation.
This article presents some ideas on the methods and tools for
developing the leadership skills of preschool children on the basis of a differential
approach. The article also contains ideas on the fact that the development of preschool
education, its transition to a new quality level cannot be achieved without innovative
forms, methods, tools and innovative technologies.
Keywords.
Organization of preschool education, differential approach,
leadership, method, tool, technology, conversation, story, explanation, instruction,
lecture.
Maktabgacha ta'lim tashkilotlarida differensial yondashuv asosida bolalarda
liderlikni shakllantiruvchi metodlar qatoriga kiruvchi ta'limning og‘zaki metodlaridan
foydalanish
(suhbat,
hikoya,
tushuntirish,
ko‘rsatma
berish,
ma'ruza)
tarbiyalanuvchilar tomonidan bilimlarni o‘zlashtirish asosida amalga oshiriladi, shu
bilan birga og‘zaki metodlarida bilimlarni uzatish vositasi sifatida pedagog nutqi
muhim ahamiyatga ega. Bu o‘rinda tarbiyachining tarbiyalanuvchilar faoliyatiga
Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari
45-to’plam_1-qism_Iyul-2025
253
rahbarligi mavzuni to‘g‘ri tanlash, tushunarli ochib berish, bolalar faoliyatini
boshqarishdan iborat bo‘ladi.
Maktabgacha ta'limni rivojlantirish, uning yangi sifat darajasiga o‘tish innovasion
shakllar, usullar, vositalar va innovasion texnologiyalarsiz amalga oshirilmaydi.
Tarbiyachining innovasion faoliyati
o‘quv jarayonining zaruriy qismidir.
Innovasiyalarni joriy etish tarbiyachilarga o‘z faoliyatini o‘zgaruvchan sharoitlarga
moslashtirish va maktabgacha ta'lim jarayonlarida nostandart usullardan foydalanish
zarurligini anglatadi. Maktabgacha ta'lim tashkilotlari tarbiyalanuvchilarida liderlikni
shakllantirishda tarbiyachidan ta'limiy faoliyatga diffferensial yondashuv asosida turli
innovasion metodlarni qo‘llash talab etiladi.
Zamonaviy ma'noda innovasiya - bu “biror narsaning yangi shakllari yoki
eementlarining
namoyon
bo‘lishidir”.
Maktabgacha
ta'lim
tashkilotlari
tarbiyachisining innovasion faoliyati rivojlanayotgan davrdagi yangiliklarni ishlab
chiqish, ta'limiy faoliyat jarayoniga yangi shakllar, usullar, texnikalar, vositalar,
texnologiyalar, variativ dasturlarni kiritishdan iborat. Shuningdek, innovasiyalarni
amalda qo‘llash, uzluksiz kasbiy rivojlanish, kasbiy bilimlardan o‘rinli foydalanish
ham pedagog mahoratining ajralmas qismi hisoblanadi.
Maktabgacha ta'lim tashkilotida innovasion metod va texnologiyalardan
foydalanishning maqsadi bola shaxsiga yo‘naltirilgan ta'lim muhitini yaratishdir, bu
nostandart va ijodiy fikrlashga qodir maktabgacha yoshdagi bolalarning ijtimoiy va
shaxsiy fazilatlarini tarbiyalash, ularda tashabbuskorlik, qiziquvchanlik, liderlik, o‘zini
ijodiy namoyon qilish qobiliyatini, intellektual fikrlash va ijodiy tasavvur darajasini
oshirishga qaratilgan zamonaviy innovasion texnologiyalarni qo‘llash ko‘nikmalarini
rivojlantirish, turli tadbirlarda bolalarning kommunikativ, kognitiv, o‘yin va boshqa
kompetensiyalarini, ota-onalar, tarbiyachilar va mutaxassislarning to‘liq jismoniy,
ma'naviy, psixo-emosional salomatligini ta'minlash, shaxslararo munosabatlarni
to‘g‘ri shakllantirish uchun sharoit yaratishga imkon beradi. Bugungi kunda
maktabgacha ta'lim amaliyoti shuni ko‘rsatdiki, an'anaviy ish shakllari yordamida bu
muammoni to‘liq hal qilish mumkin emas.
Maktabgacha ta'limdagi innovasion texnologiyalar zamonaviy tarkibiy qismlar va
texnikalarni yaratishga qaratilgan bo‘lib, ularning asosiy maqsadi ta'lim jarayonini
modernizasiya qilishdir. Buning uchun maktabgacha ta'lim tashkilotlarida pedagoglar
bolalarni tarbiyalash va intellektual rivojlantirishning eng yangi modellarini ishlab
chiqadilar. Kasbiy faoliyatida tarbiyachilar qabul qilingan modelga to‘liq mos
keladigan uslubiy vositalar, o‘qitish usullaridan foydalanadilar.
Pedagogik texnologiya - bu ta'lim shakllari, usullari, vositalarining maxsus
to‘plami va tartibini belgilaydigan psixologik va pedagogik munosabatlar majmui.
Maktabgacha ta'lim tashkilotlarida yuzdan ortiq ta'lim texnologiyalari
qo‘llanilmoqda, jumladan:
Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari
45-to’plam_1-qism_Iyul-2025
254
-
zamonaviy pedagogik texnologiyalar;
-
muammoli ta'lim texnologiyalari;
-
axborot-kommunikasiya texnologiyalari;
-
shaxsga yo‘naltirilgan ta'lim texnologiyalari;
-
o‘yinli texnologiyalar
-
TRIZ texnologiyasi va hokazo.
1-rasm. Pedagogik texnologiya tiplari
Pedagogik texnologiyaning asosiy talablari (mezonlari):
- Konseptuallik
- tizimlilik
- Boshqarish
- Samaradorlik
Zamonaviy
ta'lim
texnologiyalari
O‘yinli
texnologiyalar
Muammoli
ta'lim
texnologiyalari
Konstruktiv
texnologiyalar
Loyiha
texnologiyalari
TRIZ
texnologiyasi
axborot-
kommunikasiya
texnologiyalari
Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari
45-to’plam_1-qism_Iyul-2025
255
- Reproduktivlik
Konseptuallik ma'lum bir ilmiy konsepsiyaga, shu jumladan ta'lim maqsadlariga
erishish uchun falsafiy, psixologik, didaktik va ijtimoiy-pedagogik asoslashga
asoslanadi.
Tizimlilik - texnologiya tizimning barcha xususiyatlariga ega bo‘lishi kerak:
- mantiqiy jarayon
- uning qismlarining o‘zaro bog‘liqligi,
- yaxlitlik.
Boshqarish qobiliyati deganda diagnostik maqsadlarni belgilash, rejalashtirish,
o‘quv jarayonini loyihalash, bosqichma-bosqich diagnostika, natijalarni tuzatish uchun
turli xil vositalar va usullarni tanlash tushuniladi.
Samaradorlik - muayyan sharoitlarda mavjud bo‘lgan zamonaviy pedagogik
texnologiyalar natijalar jihatidan samarali bo‘lishi, ma'lum bir o‘qitish standartiga
erishishni kafolatlashi kerak.
Reproduktivlik - bu ta'lim texnologiyalaridan foydalanish imkoniyati, ya'ni
pedagogik vosita sifatida texnologiya pedagogning tajribasi, ish staji, yoshi va shaxsiy
xususiyatlaridan qat'i nazar, qo‘llanilganda samarali bo‘lishi kafolatlanishi kerak.
Ta'lim texnologiyasining tuzilishi uch qismdan iborat:
* Konseptual qism texnologiyaning ilmiy asosidir, ya'ni uning poydevoriga
qo‘yilgan psixologik va pedagogik g‘oyalar.
* Kontent qismi - bu o‘quv materialining umumiy, aniq maqsadlari va mazmuni.
* Amaliy qism - bu bolalarning o‘quv faoliyatining shakllari va usullari,
materialni o‘zlashtirish jarayonini boshqarish bo‘yicha pedagogning faoliyati, o‘quv
jarayonining diagnostikasi.
O‘yin texnologiyalari pedagogik yo‘nalishiga ko‘ra, muayyan konseptual ta'lim
texnologiyalari zamirida qo‘llanadi. Xususan, shaxsga yo‘naltirilgan ta'lim
umume'tirof etilgan konseptual ta'lim texnologiyasi hisoblanadi.
Shaxsga yo‘naltirilgan ta'lim texnologiyasi bola shaxsini butun bir ta'lim tizimi
markaziga qo‘yadi va unga tabiatan berilgan o‘z qobiliyatini ro‘yobga chiqarishi uchun
har tomonlama qulay, xavfsiz, erkin shart-sharoit yaratadi. U ta'lim oluvchi shaxsida
mustaqillik, tashabbuskorlik, javobgarlikni his etish, tanqidiy fikrlash kabi
xususiyatlarn sifatlarini tarbiyalaydi. Ta'lim oluvchi o‘ziga xos takrorlanmas tabiati,
xarakter xususiyatini faollashtirishga, namoyish qilishga intiladi.
Shaxsga yo‘naltirilgan ta'lim texnologiyasi quyidagilarni qamrab oladi:
-
shaxsga insonparvarlik yondashuvi; hamkorlik texnologiyasi;
-
o‘yin texnologiyasi;
-
kommunikativ ta'lim texnologiyasi;
-
bolani qo‘llab-quvvatlash texnologiyasi.
Shaxsga yo‘naltirilgan ta'lim texnologiyasiga qo‘yiladigan talablar:
Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari
45-to’plam_1-qism_Iyul-2025
256
- dialog (o‘zaro suhbat)ga kirishib ketish;
- faollik va ijodkorlik;
- bolaning individual rivojlanishini qo‘llab-quvvatlash;
- ta'lim oluvchiga mustaqil ijod qilish, qaror qabul qilish, ta'lim olish turi va
uslublarini tanlash uchun keng imkoniyat yaratib berish.
Bunda pedagog quyidagi talablarga javob berishi kerak:
-
bolaga hurmat bilan munosabatda bo‘lish;
-
insoniy, pedagogik pozisiyada bo‘lish;
-
bolalarning ruhiy va jismoniy sog‘lom bo‘lishi haqida qayg‘urishi;
-
doimiy ravishda madaniy-informasion, fanni rivojlantiruvchi yangiliklardan
unumli foydalanib, ta'lim jarayonini boyitib borishi;
- ta'lim mazmuni bilan ishlashni bilish va unga shaxsga yo‘naltirilgan shakl bera
bilish;
- turli o‘yin texnologiyalaridan foydalana olish va ularga shaxsni rivojlantiruvchi
yo‘nalish bera olishi;
- har bir bolaning individual xususiyatlarini qo‘llab-quvvatlash va ularni
rivojlantirish haqida qayg‘urishi.
Demak, texnologiyalar yuqorida sanab o‘tilgan barcha talablarga javob berishi
kerak. Maktabgacha ta'limning zamonaviy texnologiyalari barcha ishtirokchilari
(bolalar, xodimlar, ota-onalar) hamkorligida amalga oshiriladi.
Maktabgacha
yoshdagi
bolalarda
liderlikni
shakllantirishda
loyiha
texnologiyasidan faol foydalanish tavsiya etiladi, chunki ushbu texnologiya yordamida
turli hayotiy vaziyatlar asosida bolaning ichki dunyosiga kirib borish mumkin.
Differensial yondashuv asosida maktabgacha yoshdagi bolalarning liderlik
xususiyatlarini shakllantirishda quyidagi loyihali ta'lim texnologiyalarini faol qo‘llash
mumkin:
- o‘yinli – bolalarning individual va guruhli faoliyati (o‘yinlar, xalq raqslari,
sahnalashtirish, syujetli-rolli);
- ekskursiyalar – atrof-olam, tabiat va ijtimoiy hayot bilan bog‘liq muammolarni
o‘rganishga qaratilgan;
- hikoya qilish - bolalar o‘z taassurotlari va his-tuyg‘ularini og‘zaki, yozma,
badiiy (rasm), musiqiy (musiqa asboblarini chalish) shakllarida yetkazishni
o‘rganadilar;
- konstruktiv loyihalar - ma'lum bir foydali mahsulotni yaratishga qaratilgan:
qurish-yasash, yaratish.
Maktabgacha ta'lim jarayonida differensial yondashuvni amalga oshirishda ushbu
loyiha texnologiyasi turlicha olib borilishi mumkin:
1. Dominant (asosiy, boshqaruvchi) usul bilan:
* tadqiqot
Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari
45-to’plam_1-qism_Iyul-2025
257
* axborot
* ijodiy
* o‘yin
* sarguzasht
* amaliyotga yo‘naltirilgan.
2. Loyiha tabiati bo‘yicha:
* bola va uning oilasi
* bola va tabiat
* bola va texnogen dunyo
* bola, jamiyat va uning madaniy qadriyatlari.
3. Bolaning loyihadagi ishtiroki tabiati bo‘yicha:
* mijoz
* mutaxassis
* ijrochi
4. O‘zaro muloqot ko‘rinishlari bo‘yicha:
* bir xil yosh guruhida amalga oshiriladi
* turli yosh guruhi bilan
* oila bilan
* jamoat tashkilotlari
5. Ishtirokchilar soni bo‘yicha:
* yakka
* juft
* guruh
* frontal.
6. Davomiyligi bo‘yicha:
* qisqa muddatli
* o‘rtacha davomiyligi
* uzoq muddatli.
Liderlik fazilatlari turli yoshda rivojlanishi mumkin, ammo har bir yosh o‘ziga
xos xususiyatlarga ega. Shu bilan birga, shuni ta'kidlash kerakki, insonning liderlik
fazilatlari katta maktabgacha yoshda aniq namoyon bo‘ladi. Shuning uchun katta
maktabgacha yosh liderlikni rivojlantirishda senzitiv davr sifatida qulay hisoblanadi.
Maktabgacha yoshdagi bolalarda liderlikni shakllantirishda tadqiqot faoliyati
texnologiyasini amalga oshirish muhim ahamiyat kasb etadi, bugungi kunda
maktabgacha ta'limda TRIZ texnologiyasidan (ixtirochilik vazifalarini hal qilish
texnologiyasi) foydalanish keng yo‘lga qo‘yilmoqda.
TRIZ - ixtirochilik muammolarini hal qilish nazariyasi – sobiq SSSRda 1946-
yilda paydo bo‘lgan. Shu davrda muhandis olim va fantast yozuvchi Geynrix
Al'tshuller ixtirolar qanday paydo bo‘lishini o‘rganishni boshladi. U 40 ming patent
Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari
45-to’plam_1-qism_Iyul-2025
258
materiallarini tahlil qildi va muhandislar odatda 40 ta texnikadan foydalanishini
aniqladi. Altshuller ushbu usullarni tasvirlab berdi va ularni ixtirochilik muammolarini
hal qilish nazariyasi deb atadi. Ushbu texnologiya dastlab muhandislik va texnik
xodimlarga qaratilgan ixtirochilik vazifalarini hal qilish nazariyasi sifatida tan olingan
bo‘lsa, so‘nggi o‘n yillikda ta'lim tizimi xodimlari, pedagoglar orasida katta qiziqish
uyg‘otdi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Репина Т.А. Социально-психологическая характеристика группы
детского сада. М., 1988.
2.
Пискунов А.И. Проблеми трудового обучения и воспитания в немецской
педагогике ХVIII - начала ХХ в. -M.:Педагогика, 1976. - 296 с
3.
Пескова И.В. Организационно-педагогические условия формирования
позитивных лидерских качеств у детей: Младший школьный возраст тема
диссертации и автореферата по ВАК РФ 13.00.01, кандидат педагогических наук.
Нижний Новгород 2003.
4.
Палаткина Г.В., Дубченкова Н.О. Педагогические условия развития
лидерских качеств старших дошкольников средствами игровой симуляции //
Современные наукоемкие технологии. – 2022. – № 9. – С. 185-190; URL:
technologies.ru/ru/article/view?id=39330 (дата обращения: 24.05.2023
5.
Акмалова М.З. Замонавий формациядаги мактабгача таълим
менежерини таркиб топтириш тамойиллари ISSN 2181-1717 (E) бразование и
инновационные исследования (2022 год №12)
