Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari
45-to’plam_1-qism_Iyul-2025
230
MAHMUDXO‘JA BEHBUDIYNING TURKISTON
JADIDCHILIGIDA TUTGAN O‘RNI VA ROLI
Rabbimov Og'abek Tolib o’g'li
O’zbekiston xalqaro islomshunoslik akademiyasi
xalqaro munosabatlar yo’nalishi 2-bosqich talabasi
Annotatsiya:
Ushbu maqolada Turkiston jadidchilik harakatining peshqadam
namoyandasi Mahmudxo‘ja Behbudiyning ijtimoiy-siyosiy va madaniy hayotdagi
o‘rni hamda tutgan roli yoritiladi. Behbudiyning ma’rifatparvarlik faoliyati, jadid
maktablarining tashkil etilishidagi hissasi, zamonaviy teatr va matbuot rivojiga
qo‘shgan ulkan hissasi tahlil qilinadi. Maqolada uning milliy tafakkur va o‘zlikni
anglash g‘oyalari asosida olib borgan islohotchilik faoliyati, diniy-ma’rifiy qarashlari
va mustamlaka siyosatiga qarshi turishda ko‘rsatgan jasorati ilmiy yondashuv asosida
ko‘rib chiqiladi. Tadqiqot Mahmudxo‘ja Behbudiyning Turkiston tarixidagi muhim
o‘rnini aniqlashga xizmat qiladi.
Kalit so‘zlar:
Mahmudxo‘ja Behbudiy, jadidchilik, Turkiston, milliy uyg‘onish,
ma’rifat, islohot, matbuot, ma’naviyat, tarixiy shaxs, o‘zbek ziyolilari.
XX asr boshlarida Turkiston ijtimoiy-siyosiy hayotida muhim burilish yasagan
jadidchilik harakati millat taraqqiyoti yo‘lida o‘ziga xos g‘oya va amaliy faoliyatga
asoslangan edi. Ushbu harakatning yetakchi namoyandalaridan biri sifatida
Mahmudxo‘ja Behbudiyning nomi alohida e’tirofga loyiq. U nafaqat o‘qituvchi,
publitsist va diniy mutafakkir sifatida, balki milliy uyg‘onish g‘oyalarining tashuvchisi
va targ‘ibotchisi sifatida ham tarixiy shaxsga aylangan. Behbudiyning o‘zbek
jamiyatida ilm-fan, ta’lim, matbuot, teatr va siyosat sohalaridagi faoliyati jadidchilik
harakatining shakllanishi va rivojlanishida muhim o‘rin egalladi. Ushbu maqolada
Mahmudxo‘ja Behbudiyning Turkiston jadidchilik harakatidagi o‘rni, uning g‘oyaviy-
ma’rifiy qarashlari va amaliy ishlari ilmiy asosda tahlil qilinadi
Mahmudxo‘ja Behbudiy o‘z faoliyati orqali XX asr boshlarida shakllangan
Turkiston jadidchilik harakatining g‘oyaviy asoschilaridan biri sifatida tarixda chuqur
iz qoldirdi. U hayotining barcha bosqichlarida millatni jaholatdan, mustamlaka
zulmidan va ma’naviy turg‘unlikdan qutqarish yo‘lida fidokorona mehnat qilgan ziyoli
bo‘lgan. Behbudiy 1875-yilda Samarqand yaqinidagi Buxoriy qishlog‘ida tug‘ilib, ilk
ta’limni diniy maktabda olgan bo‘lsa-da, keyinchalik o‘z bilimini zamonaviy fanlar
bilan boyitib, o‘zini islohotga bag‘ishlagan shaxs sifatida shakllandi.
Behbudiy faoliyatining eng muhim jihatlaridan biri – milliy maktablar tashkil
etish va o‘qituvchilik ishini yuksaltirishga bo‘lgan intilishidir. U jadid maktablarini
tashkil etish orqali o‘zbek bolalarini zamonaviy fanlar, adabiyot, tarix va
Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari
45-to’plam_1-qism_Iyul-2025
231
geografiyadan xabardor qilish, ularni hayotga tayyorlash tarafdori edi. Uning “Risolai
maktub”, “Risolai islom” kabi asarlari bu boradagi tashabbuslarini aks ettiradi. U
maktab darsliklarini arab harflarida yozilgan bo‘lishiga qaramay, sodda va tushunarli
tilda ifodalashga harakat qilgan, bu esa xalq orasida bilimga bo‘lgan qiziqishni
oshirgan.
Behbudiy jadidchilik g‘oyalarining keng ommaga yetkazilishida matbuotni kuchli
qurol sifatida ko‘rgan. 1911-yilda “Taraqqiy” gazetasi va 1912-yilda “Oyina” jurnalini
nashr etgan. Bu nashrlar orqali u xalqni savodsizlik, kamsitilish va mustamlaka
siyosatiga qarshi ongli kurashga chaqirgan. Ayniqsa, ayollar erkinligi, bolalar
tarbiyasi, islomdagi asl insonparvar g‘oyalarni targ‘ib qilgan maqolalari o‘sha davr
ijtimoiy hayotiga yangicha nafas olib kirgan. U ayollarning ilm olishini, jamiyatda faol
bo‘lishini ta’kidlaganligi bilan o‘z davridagi ko‘plab diniy mutaassiblarning
qarshiligiga uchragan bo‘lsa-da, bu boradagi qarashlaridan hech qachon qaytmagan.
Mahmudxo‘ja Behbudiy jadidchilik harakatini faqat ma’rifat orqali emas, balki
sahna san’ati orqali ham ommalashtirishga uringan. 1911-yilda uning tomonidan
yozilgan va sahnalashtirilgan “Padarkush” dramasi Turkiston teatr san’atining
boshlanish nuqtalaridan biri bo‘ldi. Ushbu sahna asari orqali u jaholat, razolat, ota-
onaga nisbatan bepisandlik va isrofgarchilikka qarshi kurashgan. U o‘z asarlari orqali
o‘zbek jamiyatining eng muhim ijtimoiy illatlarini ko‘rsatishga va ularni tuzatishga
harakat qilgan.
Behbudiy jadidchilik faoliyatining yana bir qirrasi – siyosiy ong va milliy o‘zlikni
uyg‘otish borasidagi xizmatlaridir. U mustamlakachilik siyosatining Turkiston xalqlari
hayotiga keltirgan ijtimoiy, iqtisodiy va madaniy turg‘unliklarini tanqid qilgan,
ruslashish siyosatini fosh qilgan, mahalliy xalqni o‘z tili, dini va qadriyatlarini asrashga
chaqirgan. U 1917-yildagi inqilobiy jarayonlarda faol ishtirok etgan, Muvaqqat
hukumatga murosa bilan yondashgan bo‘lsa-da, milliy manfaatlar yo‘lida har doim
murosasizlikni tanlagan.
Behbudiy nafaqat o‘z asarlari, balki amaliy faoliyati orqali ham Turkiston
musulmon ziyolilari orasida katta hurmat qozongan. Uning qarashlari butun Markaziy
Osiyodagi jadid ziyolilar, jumladan, Munavvarqori Abdurashidxonov, Abdulla
Avloniy, Fayzulla Xo‘jayev kabi arboblar faoliyatiga ta’sir ko‘rsatgan. Uning sa’y-
harakatlari tufayli ko‘plab yangi usul maktablari ochildi, xalq orasida o‘zlikni anglash
va milliy ong uyg‘onishiga zamin yaratildi.
Afsuski, Mahmudxo‘ja Behbudiy 1919-yilda sovet hukumatining bosimi ostida
Qo‘qonda asir olinib, dushmanlar tomonidan qatl etildi. Uning fojiali o‘limi Turkiston
ziyolilari orasida katta yo‘qotish bo‘ldi. Biroq uning g‘oyalari, ilmiy-ma’rifiy merosi,
tarixiy jasorati bugungi kunda ham o‘z ahamiyatini yo‘qotmagan. U nafaqat o‘z
davrining yetakchi ma’rifatparvari, balki mustaqil o‘zbek davlatchiligi g‘oyasining
poydevorini qo‘ygan tarixiy shaxsdir.
Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari
45-to’plam_1-qism_Iyul-2025
232
Mahmudxo‘ja Behbudiyning o‘rni Turkiston jadidchiligida beqiyosdir. U faqat
g‘oyalarni ilgari surmagan, balki bu g‘oyalarni hayotga tadbiq etish, xalq ongini
o‘zgartirish, milliy taraqqiyot yo‘lini belgilashda katta fidoyilik ko‘rsatgan. Uning
o‘gitlari va qarashlari hozirgi zamon O‘zbekistonida ham dolzarbligicha qolmoqda.
Jumladan, zamonaviy ta’lim tizimi, milliy g‘oya, ma’naviy tiklanish, ijtimoiy faollik
kabi jarayonlarda Behbudiyn merosidan ilhom olinmoqda.
Mahmudxo‘ja Behbudiy XX asr boshlaridagi jadidchilik harakati tarixida chuqur
iz qoldirgan, millat ravnaqi yo‘lida jonini fido qilgan ulug‘ ma’rifatparvar ziyolilardan
biridir. U o‘zining ilmiy, pedagogik, adabiy va siyosiy faoliyati orqali Turkiston
o‘lkasida milliy o‘zlikni anglash, zamonaviy tafakkur va islohot g‘oyalarini targ‘ib
qilishga ulkan hissa qo‘shgan. Behbudiy tomonidan ilgari surilgan maktab islohoti,
yangi usuldagi ta’lim, ayollarning ilm olish huquqi, teatr san’atining rivoji, erkin
matbuot faoliyati — bularning barchasi mustamlaka bosimi ostida ezilgan xalqni
uyg‘otishga, uni zamonaviy taraqqiyot yo‘liga boshlashga qaratilgan edi.
Uning asarlari bugungi kunda ham o‘z dolzarbligini yo‘qotmagan. Xususan,
milliy g‘oya, ma’naviy tiklanish, yoshlarni vatanparvarlik ruhida tarbiyalash, ta’lim-
tarbiya sifatini oshirish kabi yo‘nalishlarda Behbudiy qarashlari hali-hanuz ibrat va
ilhom manbai bo‘lib xizmat qilmoqda. Uning faoliyati, hayot yo‘li va fidoyiligi orqali
biz o‘z tariximizdagi muhim bosqichni chuqur anglaymiz, o‘tmish saboqlari asosida
kelajak taraqqiyotiga zamin yaratamiz.
Bugungi mustaqil O‘zbekiston sharoitida Mahmudxo‘ja Behbudiy merosini
o‘rganish, uni yosh avlod ongiga singdirish, milliy o‘zlik va tarixiy xotirani
mustahkamlash yo‘lida muhim vazifalardan biri bo‘lib qolmoqda. Bu borada ilmiy
izlanishlar, adabiy va tarixiy tadqiqotlar, ta’limiy dasturlar orqali Behbudiy g‘oyalari
xalqimizning ma’naviy-ma’rifiy hayotiga chuqur singdirilishi lozim.
Adabiyotlar ro‘yxati:
1.
Abdulla, Q.
Jadidchilik tarixidan lavhalar
. – Toshkent: O‘zbekiston, 2002.
2.
Alaviya, H.
Mahmudxo‘ja Behbudiyning hayoti va faoliyati
. – Samarqand:
Zarafshon, 2014.
3.
Azizxo‘jaev, A.
O‘zbek jadidlari va ularning ma’naviy merosi
. – Toshkent: Fan,
1995.
4.
Behbudiy, M.
Tanlangan asarlar
. – Toshkent: Ma’naviyat, 2011.
5.
Bobojonov, Sh.
Turkiston jadidchilik harakatining siyosiy va diniy tafakkuri
. –
Toshkent: TDIU, 2007.
6.
Bozorov, O.
O‘zbek madaniyatining taraqqiyoti va jadidlar
. – Toshkent:
O‘zbekiston, 1998.
7.
Boymirzayev, T.
O‘zbek adabiyoti tarixida jadidchilik
. – Toshkent: Ma’naviyat,
2005.
Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari
45-to’plam_1-qism_Iyul-2025
233
8.
G‘afurov, B.
Mahmudxo‘ja Behbudiyning teatr faoliyati
. – Toshkent: San’at, 2013.
9.
Hamidov, Z.
Jadidlar – milliy uyg‘onish asoschilari
. – Toshkent: O‘zbekiston,
2001.
10.
Hasanxo‘jayev, A.
O‘zbek milliy davlatchiligi va jadidchilik
. – Toshkent: Sharq,
2018.
11.
Juraev, M.
Turkistonda jadid maktablari
. – Toshkent: Fan, 1988.
