Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari
45-to’plam_1-qism_Iyul-2025
204
ONKOLOGIK KASALLIKLAR ICHIDA BACHADON BO‘YNI
SARATONINING IJTIMOIY-IQTISODIY OQIBATLARI
Karimova Aziza Anvarovna
Toshkent Tibbiyot Akademiyasi gematologiya transfuziologiya
va laboratoriya ishi kafedrasi assistenti
Annotatsiya:
Mazkur tadqiqotda bachadon bo‘yni saratoni bilan bog‘liq ijtimoiy-
iqtisodiy oqibatlar, ayollar salomatligiga ta’siri, mehnatga layoqatlilik va sog‘liqni
saqlash tizimiga tushadigan iqtisodiy yuk baholandi. Onkologik kasalliklar ichida
aynan ushbu kasallik ayollar o‘rtasida keng tarqalgan bo‘lib, uning erta bosqichda
aniqlanmasligi ko‘plab ijtimoiy muammolarni yuzaga keltiradi.
Kalit so‘zlar:
bachadon bo‘yni saratoni, iqtisodiy zarar, mehnatga layoqatlilik,
ayollar salomatligi, sog‘liqni saqlash tizimi, skrining
Bachadon bo‘yni saratoni bugungi kunda global miqyosda ayollar salomatligiga
tahdid soluvchi eng jiddiy onkologik kasalliklardan biri bo‘lib, u nafaqat tibbiy, balki
chuqur ijtimoiy va iqtisodiy oqibatlarga ega. Dunyoda har yili yuz minglab ayollar
ushbu kasallik bilan og‘rishi va o‘n minglab hollarda o‘limga olib kelishi, ayniqsa,
ijtimoiy faol yoshdagi ayollar salomatligiga tahdid solayotgani uni jiddiy muammo
sifatida qarashga asos bo‘ladi. Bachadon bo‘yni saratoni ko‘pincha 30–50 yosh
oralig‘idagi ayollar orasida uchraydi. Bu yosh davri odatda ayollarning iqtisodiy
faolligi yuqori bo‘lgan, mehnat bozoridagi ishtiroki, ijtimoiy va oilaviy hayotdagi
mas’uliyati kuchli davr hisoblanadi. Aynan shu bosqichda kasallik aniqlanishi, oila,
jamiyat va iqtisodiyotga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi.
Ushbu kasallikning ijtimoiy jihatdan eng og‘ir oqibatlaridan biri bu ayollarning
mehnatga layoqatliligini yo‘qotishidir. O‘tkazilgan tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki,
bachadon bo‘yni saratoni aniqlangan ayollarning katta qismi uzoq muddatli
davolanishga, reabilitatsiya va psixologik yordamga muhtoj bo‘ladi. Natijada ular
doimiy ish faoliyatidan chetda qoladi, bu esa o‘z navbatida oila daromadining
pasayishiga, ba’zida ijtimoiy tengsizlik va turmush darajasining yomonlashuviga olib
keladi. Kasallikning og‘ir bosqichlarida esa, bemorlar to‘liq nogironlik holatiga tushib
qolishi ham mumkin. Bu holat ularning nafaqat iqtisodiy faoliyatini, balki psixologik
barqarorligini ham butunlay buzadi.
Bachadon bo‘yni saratoniga chalingan ayolning oilasi ham jiddiy ijtimoiy bosim
ostida qoladi. Parvarish, uy sharoitida qarov, tibbiy xizmatlar xarajatlarini qoplash
uchun boshqa oila a’zolari, ayniqsa turmush o‘rtog‘i yoki farzandlari o‘z ish
faoliyatlarini cheklashga majbur bo‘ladi. Oila byudjetida sog‘liqni saqlash xarajatlari
ortadi, ayniqsa maxsus dori-darmonlar, kimyoterapiya, radioterapiya, diagnostika
Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari
45-to’plam_1-qism_Iyul-2025
205
vositalari xarajatlari eng katta moliyaviy bosim sifatida ko‘zga tashlanadi. Ko‘plab
hollarda davolanishga ketgan xarajatlar tufayli oilalar moliyaviy qiyinchilikka tushib
qoladi yoki kreditlar olishga majbur bo‘ladi. Bu holat butun jamiyatning ijtimoiy
himoyasiz qatlamida kambag‘allik darajasini orttirishi mumkin.
Iqtisodiy jihatdan qaralganda, bachadon bo‘yni saratonining salbiy ta’siri ikki
asosiy yo‘nalishda namoyon bo‘ladi: birinchisi — bevosita sog‘liqni saqlash tizimiga
tushadigan yuk, ikkinchisi — mamlakat yalpi ichki mahsulotiga (YAIM)
ko‘rsatiladigan bilvosita zarar. Bevosita zararlar ichida skrining, diagnostika, laborator
tahlillar, jarrohlik amaliyotlari, dori-darmonlar, gospitalizatsiya va reabilitatsiya
xarajatlari mavjud bo‘lib, ular yil sayin ortib bormoqda. Bilvosita iqtisodiy
yo‘qotishlar esa bemorning mehnat unumdorligini yo‘qotishi, nogironlik holatlari,
kutilgan ish faoliyati davomiyligining pasayishi va vaqtincha mehnatga layoqatsizlik
nafaqalarini o‘z ichiga oladi. Bu esa umumiy iqtisodiy samaradorlikka salbiy ta’sir
ko‘rsatadi. Masalan, bir bemorning davolanish xarajatlari o‘rtacha hisobda yiliga 5 000
– 10 000 AQSh dollarini tashkil qilishi mumkin, bu esa ko‘pgina rivojlanayotgan
mamlakatlar uchun juda katta raqamdir.
Tibbiyot tizimining rivojlanmaganligi, aholi orasida onkologik kasalliklar bo‘yicha
xabardorlikning pastligi, muntazam skrining dasturlarining yo‘qligi yoki yaxshi
ishlamasligi — bachadon bo‘yni saratonini erta aniqlashni qiyinlashtiradi va bu holat
oqibatida sog‘liqni saqlash tizimiga tushadigan iqtisodiy yuk yanada oshadi. Vaqtida
aniqlanmagan har bir holat bemorning hayotini xavf ostiga qo‘yadi va kasallikning
davolash xarajatlarini ko‘p martaga oshiradi. Ayni vaqtda, profilaktik choralar —
xususan, HPV vaksinatsiyasi va muntazam PAP-testlar orqali kasallikning oldini olish
mumkin. Ammo ushbu dasturlarni keng joriy qilish uchun davlat byudjeti va sog‘liqni
saqlash siyosatining ustuvor yo‘nalishlari aniqlangan bo‘lishi lozim.
Bachadon bo‘yni saratoni bilan bog‘liq ijtimoiy-iqtisodiy oqibatlarni kamaytirish
uchun tibbiy-ma’rifiy ishlarni kuchaytirish, ommaviy skrining dasturlarini
kengaytirish, HPV vaksinasini joriy qilish, sog‘liqni saqlash tizimi va nodavlat
sektorlar o‘rtasidagi hamkorlikni rivojlantirish zarur. Shu bilan birga, ijtimoiy qo‘llab-
quvvatlash tizimi va bemorlar uchun ruhiy-psixologik yordam xizmatlarini
kengaytirish, ularni jamiyatdan ajratib qo‘ymaslik muhim ahamiyat kasb etadi. Mazkur
chora-tadbirlar nafaqat sog‘liqni saqlash tizimidagi yukni kamaytiradi, balki
jamiyatdagi ayollar salomatligini saqlash orqali ularning ijtimoiy-iqtisodiy hayotdagi
ishtirokini tiklashga xizmat qiladi. Bachadon bo‘yni saratoni ijtimoiy muammo
bo‘lganligi bois, unga qarshi kurash faqat tibbiy emas, balki strategik, ijtimoiy,
iqtisodiy va ma’naviy darajadagi yondashuvlarni talab etadi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
World Health Organization. (2023). Cervical cancer. Retrieved from:
https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/cervical-cancer
Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari
45-to’plam_1-qism_Iyul-2025
206
2.
O‘zbekiston Respublikasi Sog‘liqni Saqlash Vazirligi. (2022). Onkologik
kasalliklar statistikasi va ularga qarshi kurashish strategiyasi. Toshkent: SSV
nashriyoti.
3.
Ferlay, J., Colombet, M., Soerjomataram, I., et al. (2021). Cancer statistics for
the year 2020: GLOBOCAN estimates of incidence and mortality worldwide for 36
cancers in 185 countries. CA: A Cancer Journal for Clinicians, 71(3), 209–249.
https://doi.org/10.3322/caac.21660
4.
Arbyn, M., Weiderpass, E., Bruni, L., et al. (2020). Estimates of incidence and
mortality of cervical cancer in 2018: a worldwide analysis. The Lancet Global Health,
8(2), e191–e203. https://doi.org/10.1016/S2214-109X(19)30482-6
5.
Tursunova, G. N., & Raximova, Z. M. (2021). Ayollar sog‘lig‘ini muhofaza
qilishda skrining dasturlarining roli. “Tibbiyotda innovatsiyalar” ilmiy-amaliy jurnal,
3(5), 45–49
