Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari
45-to’plam_1-qism_Iyul-2025
194
BARQAROR ARXITEKTURA VA EKOLOGIK DIZAYN:
ZAMONAVIY BINO-INSHOOTLAR LOYIHASIDA
YASHIL PRINSIPLARDAN FOYDALANISH
Hamidova Mohigul Hayot qizi
Buxoro davlat texnika Universiteti
Bino Inshootlar Arxitekturasi yo’nalishi 1-kurs magistranti
Vohidov Shaxzod Kenjayevich
Buxoro davlat texnika Universiteti
Arxitektura tarixi va nazariyasi yo’nalishi1-kurs doktoranti
Annotatsiya:
Ushbu maqolada zamonaviy bino-inshootlar arxitekturasida
ekologik dizayn tamoyillari qo‘llanilishi tahlil qilinadi. Tadqiqotda barqaror
arxitektura yondashuvlari, energiya samarador materiallardan foydalanish, passiv
isitish va sovitish tizimlari, yashil tomlar va tabiiy yoritish imkoniyatlari o‘rganilgan.
O‘zbekiston misolida shaharsozlik va inshoot loyihalarida ekologik mezonlar qanday
darajada hisobga olinayotgani muhokama qilinadi.
Kalit so‘zlar:
barqaror arxitektura, ekologik dizayn, yashil texnologiya, bino
samaradorligi, energiya tejamkorlik, O‘zbekiston arxitekturasi
XXI asr arxitekturasi faqat estetik va funksional yondashuvlar bilan cheklanmay,
ekologik va barqaror rivojlanish tamoyillariga ham tayanishi zarur. Iqlim o‘zgarishi,
energiya tanqisligi, havoning ifloslanishi kabi global muammolar zamonaviy bino-
inshootlarni loyihalashda
barqaror arxitektura yondashuvini
zarur qiladi.
Ekologik muammolarning global tus olishi, energiya resurslarining kamayib
borishi, hamda iqlim o‘zgarishining ta’siri zamonaviy arxitekturani o‘zgarishga majbur
qilmoqda. Endilikda bino-inshootlar faqat foydalanishga qulay bo‘lishi emas, balki
atrof-muhit bilan uyg‘un ishlashi
, minimal ekologik iz qoldirishi, tabiiy resurslarni
tejashi ham talab qilinmoqda.
Shuningdek, barqaror arxitektura atrof-muhit bilan hamjihatlikda mavjud
bo‘lishni, inshootlarning yashash davrini maksimal uzaytirishni, materiallar tanlovini
ekologik mezonlar asosida amalga oshirishni taqozo etadi. Bu borada arxitektorlar,
muhandislar, shaharsozlar va siyosatchilarning hamkorligi muhim ahamiyat kasb etadi.
O‘zbekistonda barqaror arxitektura rivojlanish bosqichida bo‘lsa-da, iqlim sharoitidan
kelib chiqqan holda
passiv energiya tizimlari, tabiiy shamollatish
, hamda
ko‘p
funksiyali ekologik inshootlar
ga bo‘lgan ehtiyoj kundan kunga ortmoqda.
Barqaror arxitektura deganda, atrof-muhitga minimal salbiy ta’sir ko‘rsatadigan,
tabiiy resurslardan oqilona foydalanadigan va uzoq muddatli yashash imkoniyatlarini
yaratadigan inshootlar tushuniladi. O‘zbekiston kabi iqlimi quruq va quyoshli hududlar
Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari
45-to’plam_1-qism_Iyul-2025
195
uchun bu ayniqsa dolzarb bo‘lib, issiqlikni tejash, ventilyatsiya va tabiiy yoritishga
asoslangan dizayn yondashuvlari talab etiladi.
Tadqiqot quyidagi asosiy metodlar asosida olib borildi:
Adabiyotlar tahlili
: barqaror arxitektura bo‘yicha xalqaro maqolalar va
mahalliy loyihalar tahlil qilindi.
Case-study (amaliy misol)
: O‘zbekistonda qurilgan zamonaviy bino (masalan,
Tashkent City’dagi “Green Building”) va xorijiy inshootlar (masalan, Singapore’da
“Marina One”) o‘rganildi.
Solishtirma tahlil
: turli ekologik dizayn elementlari va ularning foydalilik
darajasi taqqoslandi.
Intervyular
: arxitektorlar, muhandislar va loyiha rahbarlari bilan so‘rovlar
tashkil etildi.
Tahlil natijalariga ko‘ra:
O‘zbekistonda ekologik dizayn bo‘yicha sezilarli siljish kuzatilmoqda, biroq bu
hali ommaviy tus olmadi.
Quyoshdan elektr energiyasi olish (fotoelektr panellar), issiqlik izolyatsiyasi,
ko‘p qavatli yashil tomlar va yomg‘ir suvini qayta ishlatish texnologiyalari amaliyotga
joriy etilmoqda.
Ekologik loyihalarning dastlabki qurilish xarajatlari yuqori bo‘lishiga qaramay,
uzoq muddatda ular ancha tejamkor bo‘lishi isbotlandi.
Arxitektura ta’limida ekologik dizayn bo‘yicha alohida modullar kiritilishi
zarur.
O‘zbekistonda ekologik qurilish madaniyati shakllanib bormoqda, ammo hali
ham ko‘plab loyihalar odatiy, energiya tejamkorlikdan yiroq yondashuvlar asosida
qurilmoqda. Buning asosiy sabablari: texnologik bilimlarning kamligi, barqaror
arxitektura bo‘yicha malakali mutaxassislarning yetishmasligi va iqtisodiy qisqa
muddatli rejalashtirishdir.
Biroq, dunyo arxitektura tajribasida, xususan, Skandinaviya, Yaponiya, Singapur
va AQShda bu soha jadal rivojlanmoqda. U yerda ekologik dizayn estetik yondashuv
emas, balki yashash madaniyatining bir qismiga aylangan. O‘zbekiston shaharsozligi
ham bu yo‘nalishda tezlik bilan moslashishi zarur.
O‘zbekiston sharoitida barqaror arxitektura konsepsiyasi hali keng amaliyotga
tatbiq etilmagan. Ammo so‘nggi yillarda Toshkent, Samarqand va boshqa yirik
shaharlarda ekologik jihatdan qulay binolar qurilishi yo‘lga qo‘yilmoqda. Bu esa
arxitektura va qurilish sohasida yangi bilim va texnologiyalarni talab etadi. Masalan,
quyosh nurlaridan maksimal foydalanish, izolyatsiya va tabiiy yoritishni
kuchaytirish
orqali energiya sarfini kamaytirish imkonini beruvchi tizimlar joriy
etilmoqda.
Shu bilan birga, bu boradagi asosiy to‘siqlar quyidagilardan iborat:
Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari
45-to’plam_1-qism_Iyul-2025
196
Loyihalash bosqichida ekologik tahlilning etarli darajada olib borilmasligi;
Qurilish materiallarining ekologik tasnifi bo‘yicha milliy standartlarning yetarli
emasligi;
Yashil bino konsepsiyalarining narx jihatdan yuqoriligi va iqtisodiy imtiyozlar
mexanizmining yo‘qligi;
Mutaxassislarning ekologik dizayn bo‘yicha yetarli bilimga ega emasligi.
Biroq, bu kamchiliklarni bartaraf etish orqali O‘zbekistonda barqaror arxitektura
uchun
keng
imkoniyatlar
yaratiladi.
Ayniqsa,
an’anaviy
arxitektura
yondashuvlarini
(masalan, ayvon, hovli, suvoqli devor) zamonaviy ekologik
yechimlar bilan uyg‘unlashtirish orqali nafaqat energiya tejaladi, balki milliy
me’morchilik uslubi saqlab qolinadi.
Barqaror arxitektura — bu kelajakni barpo etish vositasi. O‘zbekiston iqlimiga
mos ekologik texnologiyalar, zamonaviy materiallar va tabiiy resurslardan oqilona
foydalanish asosida loyihalangan bino-inshootlar nafaqat iqtisodiy, balki ekologik va
ijtimoiy jihatdan ham foydali bo‘ladi. Arxitektorlar, muhandislar va siyosatchilar bu
masalaga jiddiy e’tibor qaratmog‘i darkor. Ekologik dizayn — bu modaning emas,
ehtiyojning mahsulidir.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Le Corbusier.
Towards a New Architecture
. — Dover Publications, 1986.
2.
Tadao Ando.
Silence and Light in Architecture
. — Tokyo, 2002.
3.
Venturi, Robert.
Complexity and Contradiction in Architecture
. — MoMA, 1966.
4.
Ken Yeang.
Eco Design: A Manual for Ecological Design
. — Wiley, 2006.
5.
Edwards, B.
Green Buildings Pay
. — Routledge, 2011.
6.
Vale, B., & Vale, R.
Green Architecture: Design for a Sustainable Future
. —
Thames & Hudson, 1991.
7.
Hassanov, B.
O‘zbekiston me’morchiligi tarixi
. — Toshkent: O‘qituvchi, 2004.
8.
Gulyamov, Ya.
Sharq me’morchiligi asoslari
. — Toshkent: Fan, 1999.
9.
Salnikov, A. I.
Arxitektura kompozitsiyasi
. — Moskva: Arxitektura-S, 2005.
10.
Norqulov, Z.
Ekologik dizayn asoslari
. — Toshkent: TTPU, 2020.
11.
www.archdaily.com – Global arxitektura va yashil bino loyihalari.
12.
www.archnet.org – Islom va tarixiy arxitektura bo‘yicha manba.
