Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari
45-to’plam_1-qism_Iyul-2025
183
MOSLASHUVI QIYIN BO‘LGAN BOLALAR BILAN IJTIMOIY ISH
Komilova Dilshoda Ulug’bek qizi
Namangan Davlat Universiteti
Ijtimoiy ish yo’nalishi 3-bosqich talabasi
Ilmiy rahbar:
Rahmatova Hayrihon
Pedagogika fanlari doktori
Ergashev Ixtiyor
Ijtimoiy ish fanlari òqituvchisi
Annotatsiya:
Ushbu maqolada moslashuvi qiyin bo‘lgan bolalar bilan olib
boriladigan ijtimoiy ishning mazmuni, dolzarbligi va metodik asoslari yoritilgan.
Bolalarning ijtimoiy muhitga moslasha olmasligi psixologik, pedagogik va ijtimoiy
omillar bilan bog‘liq bo‘lib, ularni aniqlash va tizimli yondashuv asosida
yengillashtirish zamonaviy ijtimoiy ishning ustuvor yo‘nalishiga aylanmoqda.
Maqolada moslashuvdagi qiyinchiliklar tahlil qilingan, bolalarning xulq-atvori,
kommunikativ ko‘nikmalari, oilaviy va maktab muhitidagi muammolari o‘rganilgan.
Shuningdek, ijtimoiy xodimning ushbu toifadagi bolalar bilan ishlashda qo‘llaydigan
psixologik-ijtimoiy yondashuvlari, reabilitatsiya va moslashuv dasturlarining
samaradorligi ilmiy manbalar va tajribalar asosida asoslab berilgan. Tadqiqot
natijalariga ko‘ra, ijtimoiy qo‘llab-quvvatlov, doimiy psixologik yordam va shaxsga
yo‘naltirilgan yondashuv moslashuv jarayonida eng muhim omillardan biridir.
Kalit so‘zlar
: Moslashuv, ijtimoiy ish, bolalar, ijtimoiy muhit, moslashuvdagi
qiyinchiliklar, reabilitatsiya, psixologik yordam, oilaviy muhit, maktab muhit,
muomala buzilishi, ijtimoiy xizmat, ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash, differensial
yondashuv, bola huquqlari, muvofiqlashtirilgan yordam.
Zamonaviy ijtimoiy hayotda turli guruhlarga mansub bolalarning rivojlanishi va
ijtimoiylashuv jarayonlari dolzarb masalalardan biriga aylanmoqda. Ayniqsa, ijtimoiy
muhitga moslashishda qiyinchiliklarga duch kelayotgan bolalar bilan ishlash bugungi
kundagi ijtimoiy ish amaliyotining muhim yo‘nalishlaridan biri sifatida e’tirof
etilmoqda. Bunday bolalar ko‘pincha maktab va oila muhitiga, jamiyatdagi qoidalarga,
tengdoshlar bilan muloqotga moslasha olmaydi. Natijada ularning ijtimoiy
rivojlanishida uzilishlar, psixologik izolyatsiya, ruhiy tushkunlik yoki deviant xatti-
harakatlar yuzaga keladi.
Ijtimoiy xizmat ko‘rsatish tizimi bunday holatlarda nafaqat muammoni aniqlash,
balki kompleks yordam choralarini ishlab chiqish, bolaning ijtimoiy muhitga
integratsiyalashuvini ta’minlash kabi mas’uliyatli vazifalarni bajaradi. Ayniqsa,
bolalarning individual ehtiyojlariga mos holda yondashish, psixologik yordam
Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari
45-to’plam_1-qism_Iyul-2025
184
ko‘rsatish, oilaviy sharoitni baholash, pedagogik maslahatlar va maktab bilan
hamkorlik muhim rol o‘ynaydi.
Moslashuvi qiyin bo‘lgan bolalarning umumiy ta’lim muassasalarida
integratsiyalashuvi ham murakkab jarayon bo‘lib, bunda ijtimoiy xodimlar, psixologlar
va o‘qituvchilar o‘zaro hamkorlikda ishlashi kerak. Bu jarayonda bola shaxsini
anglash, uning ehtiyojlari, qiziqishlari va salohiyatini inobatga olish muhim ahamiyat
kasb etadi. Shu bois maqolada bolalarning moslashuvdagi psixososial muammolari,
ularning kelib chiqish sabablari va samarali yondashuvlar tizimi chuqur ilmiy asosda
ko‘rib chiqiladi.
Ushbu tadqiqotning maqsadi – moslashuvi qiyin bo‘lgan bolalar bilan ishlashning
ijtimoiy-pedagogik asoslarini aniqlash, ularga yordam ko‘rsatishning zamonaviy,
samarali va insonparvar yondashuvlarini ishlab chiqishdan iborat. Shuningdek,
maqolada ijtimoiy xodimlar faoliyatida foydalaniladigan diagnostika, reabilitatsiya va
moslashtiruvchi metodlar asoslab beriladi.
Tadqiqotda moslashuvi qiyin bo‘lgan bolalar bilan olib boriladigan ijtimoiy
ishning mazmuni va samaradorligini aniqlash maqsadida sifatli va miqdoriy tahlil
uslublari qo‘llanildi. Asosiy metodlar quyidagilardan iborat:
So‘rovnoma va intervyu usuli
: 7 ta umumiy o‘rta ta’lim maktabida faoliyat
yuritayotgan ijtimoiy pedagoglar, psixologlar, sinf rahbarlari va ota-onalar bilan
suhbatlar tashkil etildi. Bundan tashqari, moslashuvi qiyin deb belgilangan 30 nafar
bola bilan individual suhbatlar o‘tkazildi.
Kuzatuv usuli
: Moslashuvi qiyin bo‘lgan bolalarning sinfdagi, uy sharoitidagi
va do‘stlar orasidagi xatti-harakatlari bevosita kuzatilib, baholash mezonlariga ko‘ra
tahlil qilindi.
Diagnostik testlar
: “Sotsial moslashuv darajasi testi” va “Shaxslararo
munosabatlar indeksi” yordamida bolalarning ijtimoiylashuv holati baholandi.
Kontent-tahlil
: O‘zbekiston Respublikasi qonunchiligi, ilg‘or xorijiy tajribalar
va xalqaro tashkilotlarning bolalar ijtimoiy integratsiyasi bo‘yicha hujjatlari tahlil
qilindi.
Tadqiqotda foydalanilgan ma’lumotlar maxfiylik tamoyiliga asoslanib yig‘ildi,
bolalarning shaxsiy hayotiga hurmat saqlanib, ma’naviy-axloqiy mezonlarga amal
qilindi. Metodologik asos sifatida Gumanistik pedagogika, Shaxsga yo‘naltirilgan
yondashuv va Ekologik tizim nazariyalaridan foydalanildi.
Tadqiqot natijalari moslashuvi qiyin bo‘lgan bolalarning aksariyat hollarda
quyidagi omillar ta’sirida muammolarga duch kelayotganini ko‘rsatdi:
1.
Oilaviy omillar
– Tadqiqotda qatnashgan bolalarning 53% ida oilaviy
nizolar, ota-onalar e’tiborsizligi yoki migratsiya tufayli yuzaga kelgan ajralishlar
mavjud. Bu esa bolalarning emotsional beqarorligiga olib kelmoqda.
Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari
45-to’plam_1-qism_Iyul-2025
185
2.
Maktab muhiti
– 41% holatlarda bolalar sinfda o‘zini tashlab
qo‘yilgandek his qilgani, o‘qituvchilar va tengdoshlar bilan ziddiyatlar borligi
aniqlandi. Bu ular tomonidan maktabga nisbatan salbiy munosabat shakllanishiga
sabab bo‘lgan.
3.
Shaxsiy psixologik xususiyatlar
– 37% bola o‘zini ifoda qilishda,
muloqotga kirishda va his-tuyg‘ularini boshqarishda qiyinchiliklarga ega ekani
aniqlangan. Ularda o‘ziga ishonchsizlik, xavotirlik va izolyatsiyaga moyillik kuchli.
4.
Ijtimoiy xizmatlar bilan ta’minlanganlik
– Afsuski, 30% dan ortiq
holatlarda moslashuvi qiyin bolalar hech qanday ijtimoiy yoki psixologik yordam
olmagan. Bu esa muammoning ildiz otib, chuqurlashishiga sabab bo‘lmoqda.
5.
Samarali yondashuvlar
– Yangi reabilitatsiya dasturlari va shaxsga
yo‘naltirilgan ijtimoiy ish metodlari qo‘llangan maktablarda bolalarning o‘ziga
bo‘lgan ishonchi va ijtimoiy faolligi oshgani kuzatildi.
Moslashuvi qiyin bo‘lgan bolalarning ijtimoiy integratsiyasi uchun kompleks va
tizimli yondashuv, ko‘p tomonlama hamkorlik (maktab, oila, psixolog, ijtimoiy
xizmat) zarur ekani isbotlandi. Shuningdek, ular bilan ishlashda empatetik, sabrli,
ixtisoslashgan va tajribali kadrlar bilan ishlash hal qiluvchi omil bo‘lib xizmat
qilmoqda.
Moslashuvi qiyin bo‘lgan bolalar bilan ijtimoiy ish olib borishda bir qator tizimli
va psixososial muammolar mavjud. Bolalarning ijtimoiy muhitga to‘laqonli moslasha
olmasligining asosiy sabablari sifatida oiladagi beqarorlik, maktab muhitida psixologik
qo‘llab-quvvatlashning yetarli emasligi, pedagogik yondashuvlardagi umumiylik,
shuningdek, individual psixologik holatlarning inkor etilishi qayd etildi.
Ijtimoiy xodimlar tomonidan olib borilayotgan ishlar ko‘pincha muammoning
oqibatlarini bartaraf etishga qaratilgan bo‘lib, sabablarni aniqlash va oldini olishga
yetarlicha e’tibor qaratilmaydi. Bunda ijtimoiy ishni tashkil etishning kompleks
yondashuvga asoslanmaganligi seziladi. Xalqaro tajribalarda, xususan, Skandinaviya
va Germaniya tizimlarida bola shaxsiga yo‘naltirilgan yondashuv, ijtimoiy xizmatlar
tizimining maktablar bilan bevosita integratsiyasi va oilalar bilan uzviy ishlash
mexanizmlari muvaffaqiyatli natija berayotganligi kuzatilmoqda.
Mahalliy amaliyotda esa ijtimoiy xodimlarning yetarli tayyorgarlikka ega
emasligi, psixologik xizmatlar bilan aloqaning sustligi va resurslar cheklanganligi
holatni murakkablashtirmoqda. Bolalarning o‘z shaxsini anglashiga, o‘zaro muloqot
madaniyatiga, emotsional rivojlanishiga yo‘naltirilgan dasturlarni yaratish va joriy
etish zarurati dolzarb bo‘lib qolmoqda.
Ushbu holatlarning oldini olishda bola bilan ishlovchi mutaxassislarning bilim va
ko‘nikmalarini muntazam oshirish, ular uchun treninglar, metodik qo‘llanmalar,
amaliyotda qo‘llanilishi mumkin bo‘lgan intervenstion rejalari ishlab chiqilishi muhim.
Shuningdek, bolalarni erta yoshdan ijtimoiy jihatdan faollashtirish, ularning
Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari
45-to’plam_1-qism_Iyul-2025
186
kommunikativ va moslashuvchanlik ko‘nikmalarini rivojlantirish orqali kelajakda
yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan psixososial muammolarning oldi olinadi.
Moslashuvi qiyin bo‘lgan bolalar bilan olib boriladigan ijtimoiy ish chuqur va
murakkab jarayon bo‘lib, u ko‘p tomonlama yondashuvni talab etadi. Tadqiqot asosida
quyidagi asosiy xulosalar chiqarildi:
Moslashuvdagi qiyinchiliklar, asosan, oilaviy ziddiyatlar, psixologik qo‘llab-
quvvatlovning yo‘qligi va maktabdagi munosabatlar tizimining sog‘lom bo‘lmasligi
bilan bog‘liq.
Ijtimoiy ishda individual yondashuv asosiy tamoyil bo‘lishi zarur. Har bir bola
o‘ziga xos bo‘lib, unga mos strategiyalar tanlanishi kerak.
Maktab, oila va ijtimoiy xizmatlar o‘rtasidagi hamkorlik – bola uchun eng qulay
moslashuv muhiti yaratishning asosi hisoblanadi.
Psixologik xizmatlar bilan integratsiyalashgan, tizimli va uzluksiz ijtimoiy ish
modeli yaratilmog‘i lozim. Unda bola shaxsi, uning ehtiyojlari, ijtimoiy vaziyatlari
chuqur tahlil qilinishi zarur.
Moslashuvi qiyin bolalar bilan ishlashda ilg‘or xorijiy tajribalarni lokal
sharoitlarga moslab, o‘zbek ijtimoiy pedagogikasi va psixologiyasi bilan
uyg‘unlashtirish samarali natijalar beradi.
Mazkur tadqiqot ijtimoiy ish amaliyotiga o‘z hissasini qo‘shib, bolalarning
ijtimoiy moslashuvini yengillashtirishda foydalanilishi mumkin bo‘lgan ilmiy-amaliy
asoslarni taklif qiladi. Kelgusida bu yo‘nalishda chuqurroq empirik tahlillar, psixologik
yondashuvlar va trening dasturlari ishlab chiqilishi maqsadga muvofiqdir.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1.
O‘zbekiston Respublikasi “Ta’lim to‘g‘risida”gi Qonuni, 2020.
2.
O‘zbekiston Respublikasi Bolalar huquqlari to‘g‘risidagi Konvensiyaga
qo‘shilishi haqida Qonun, 1992.
3.
G‘oziyev E.G. – “Psixologiya”, Toshkent, “O‘qituvchi”, 2019.
4.
Qurbonov M. – “Ijtimoiy ish asoslari”, Toshkent, 2021.
5.
Tadjibayeva M. – “Ijtimoiy pedagogika asoslari”, 2020.
6.
World Health Organization. (2022). "Child and adolescent mental health".
7.
Bronfenbrenner U. – “The Ecology of Human Development”, Harvard University
Press, 1979.
8.
UNESCO (2020). Inclusive education guidelines.
9.
Vygotsky L.S. – “Mind in Society”, Harvard University Press, 1978.
