Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari
45-to’plam_1-qism_Iyul-2025
145
ARXEOLOGIYA FANINING ZAMONAVIY
YUTUQLARI VA MUAMMOLARI
Nurulloyev Shahriyor Shavkatovich
Buxoro davlat pedagogika instituti Pedagogika va
ijtimoiy fanlar fakulteti 1-tar 23-guruh talabasi
Annotatsiya:
Mazkur ilmiy maqolada arxeologiya fanining XXI asrdagi
rivojlanish yo‘nalishlari, zamonaviy texnologik yutuqlari va mavjud muammolari keng
yoritilgan. Arxeologiya sohasida qo‘llanilayotgan LIDAR, 3D modellashtirish, sun’iy
yo‘ldosh tasvirlari, bioarxeologik va arxeogenetik tahlillar orqali tarixiy topilmalarni
o‘rganish sifati sezilarli darajada oshgan. Shuningdek, arxivlashtirish va
raqamlashtirish ishlari global miqyosda ilmiy hamkorlik va ochiqlikni ta’minlamoqda.
Shu bilan birga, arxeologiya fanida uchrayotgan muammolar – noqonuniy qazilmalar,
madaniy merosning talon-taroj qilinishi, moliyaviy resurslarning yetishmasligi va
urbanizatsiya natijasida yodgorliklarga zarar yetishi kabi holatlar ilmiy faoliyat
samaradorligiga salbiy ta’sir ko‘rsatmoqda. Maqolada ushbu muammolarni bartaraf
etish yo‘llari sifatida madaniy merosni saqlash, axloqiy me’yorlarga rioya qilish,
jamoatchilikni jalb etish va multidisiplinar yondashuvlarning ahamiyati asoslab
berilgan. Arxeologiya fani bugungi kunda nafaqat ilmiy tadqiqot sohasi, balki jamiyat
madaniy ongini shakllantiruvchi vosita sifatida qaralmoqda.
Kalit so‘zlar:
arxeologiya, LIDAR, 3D modellashtirish, arxeogenetika,
bioarxeologiya, raqamlashtirish, madaniy meros, noqonuniy qazilmalar, urbanizatsiya,
restavratsiya, ilmiy yondashuv, axloqiy tamoyillar, tarixiy identitet.
Arxeologiya — insoniyat tarixini moddiy yodgorliklar, artefaktlar, qadimgi joylar
va muhitlarni tadqiq qilish orqali o‘rganadigan ilmiy soha bo‘lib, hozirgi kunda fan-
texnika taraqqiyoti bilan uyg‘unlashib, yangi bosqichga chiqmoqda. Zamonaviy
arxeologiya nafaqat tarixiy faktlarni aniqlash bilan cheklanmaydi, balki madaniy
merosni saqlash, identitetni mustahkamlash va tarixiy tafakkurni rivojlantirishda
muhim vosita sifatida e’tirof etiladi.
So‘nggi yillarda arxeologiya fanida bir qator
innovatsion yutuqlar
kuzatilmoqda. Jumladan,
raqamli texnologiyalar
,
sun’iy yo‘ldosh tasvirlari
,
dronlar
,
3D modellashtirish
,
LIDAR tizimlari
,
radiokarbon tahlillari
kabi ilg‘or
metodlar arxeologik izlanishlar sifatini sezilarli darajada oshirmoqda. LIDAR
texnologiyasi o‘rmonlar yoki tuproq ostida yashiringan qadimiy yodgorliklarni
aniqlash imkonini berib, ilgari iloji bo‘lmagan joylarni ochib bermoqda. 3D
texnologiyalari esa topilmalarni real ko‘rinishda modellashtirish, ta’mirlash va
ommaga namoyish qilish imkonini yaratmoqda.
Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari
45-to’plam_1-qism_Iyul-2025
146
Shuningdek,
bioarxeologiya
,
arxeogenetika
,
izotop tahlillari
kabi yo‘nalishlar
orqali inson skeletlari, ovqatlanish ratsioni, migratsion harakatlar va qadimgi
kasalliklar haqida kengroq ma’lumotlar olinmoqda. Bu yondashuvlar arxeologiyani
faqat moddiy boyliklar emas, balki ijtimoiy-gumanitar fanlar bilan chambarchas
bog‘liq, murakkab tarmoq sifatida rivojlantiradi. Misol uchun, qadimgi DNK
namunalarining o‘rganilishi o‘tmishdagi populyatsiyalar orasidagi genetik aloqalarni,
etnik shakllanishni va migratsiya yo‘llarini aniqlashda muhim rol o‘ynaydi.
Arxeologiya fani rivojlanishiga xizmat qilayotgan yana bir yo‘nalish bu
raqamli
arxivlashtirish va ochiq ma’lumotlar bazalari
dir. Yodgorliklar haqidagi to‘plangan
ma’lumotlar onlayn rejimda saqlanib, olimlar, talabalar va jamoatchilik uchun ochiq
holga keltirilmoqda. Bu shaffoflik, ilmiy hamkorlik va merosni himoya qilishda
muhim omildir.
Shu bilan birga, arxeologiya fani oldida bir qator
muammolar va to‘siqlar
ham
mavjud. Birinchi navbatda, bu —
qonuniy va noqonuniy qazilmalar
masalasi.
Ko‘plab davlatlarda arxeologik boyliklar noqonuniy ravishda qazib olinmoqda,
topilmalar noqonuniy bozorlarda sotilmoqda. Bu madaniy merosning yo‘qolishiga,
ilmiy tahlil imkoniyatlarining kamayishiga olib keladi.
Ikkinchi muammo — bu
moliyaviy va texnik resurslar yetishmovchiligi
. Ko‘p
hollarda, ayniqsa rivojlanayotgan mamlakatlarda arxeologik tadqiqotlar yetarli
darajada moliyalashtirilmaydi. Bu esa zamonaviy texnologiyalarni joriy etish va
natijalarni keng miqyosda ommalashtirishda muammolar keltirib chiqaradi.
Uchinchi muhim masala — bu
inson faoliyati natijasida tarixiy yodgorliklarga
yetkazilayotgan zarar
. Urbanizatsiya, sanoat rivoji, turizm bosimi, yer osti
kommunikatsiyalarining o‘rnatilishi kabi omillar natijasida ko‘plab qadimiy
yodgorliklar yo‘qolmoqda yoki qayta tiklanmas darajada zarar ko‘rmoqda. Shu bois,
zamonaviy arxeologiya faqat topilmalarni izlash emas, balki ularni
asrash,
restavratsiya qilish va jamoatchilikni xabardor qilish
ni ham o‘z vazifasi deb
bilmoqda.
Bundan tashqari,
madaniy merosga zamonaviy yondashuv
ham muhim masala
hisoblanadi. Arxeologik topilmalar ko‘pincha milliy o‘zlik va tarixiy identitetga ta’sir
qiluvchi omil sifatida talqin qilinadi. Bu esa siyosiy, mafkuraviy va madaniy bahs-
munozaralarni keltirib chiqarishi mumkin. Arxeologik ma’lumotlarni xolis, ilmiy va
ijtimoiy mas’uliyat asosida talqin qilish arxeolog olimlarning axloqiy majburiyatidir.
Xulosa qilib aytganda, arxeologiya fani XXI asrda fan-texnika taraqqiyoti,
multidisiplinar yondashuvlar, global ilmiy hamkorlik va jamiyatning madaniy ongini
yuksaltirish borasida katta salohiyatga ega. Shu bilan birga, fan taraqqiyoti bilan bir
qatorda yodgorliklarni muhofaza qilish, ilmiylikni ta’minlash, axloqiy tamoyillarga
rioya qilish, resurslarni samarali boshqarish kabi dolzarb masalalarni hal etish
arxeologiyaning kelajagi uchun muhim ahamiyat kasb etadi.
Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari
45-to’plam_1-qism_Iyul-2025
147
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Renfrew, C., & Bahn, P. (2016).
Archaeology: Theories, Methods, and Practice
.
Thames & Hudson.
2.
UNESCO. (2021).
Recommendation on the Protection and Promotion of Museums
and Collections, their Diversity and their Role in Society
.
3.
Smith, C. (Ed.). (2020).
Encyclopedia of Global Archaeology
. Springer Nature.
4.
Higham, T. (2021).
The World Before Us: How Science is Revealing a New Story
of Our Human Origins
. Viking.
5.
Uzbekova, Z. (2022).
O‘zbekistonda arxeologik yodgorliklarni raqamlashtirish va
muhofaza qilish tajribalari
. “Madaniy meros” ilmiy-amaliy jurnali, №4.
6.
Johnson, M. (2010).
Archaeological Theory: An Introduction
. Wiley-Blackwell.
7.
Bozorov, B. (2023).
Arxeologiya fanida zamonaviy texnologiyalarning o‘rni
. “Ilm
va taraqqiyot” jurnali, №2.
