Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari
45-to’plam_2-qism_Iyul-2025
144
TISH SHIFOKORLARINING KASBIY FAOLIYATIDA
ERGONOMIK YONDASHUV ASOSIDA KOMPETENSIYALARNI
SHAKLLANTIRISHNING NAZARIY ASOSLARI
Oxunjonova Hayotxon Xosiljonovna.
ADTI stomatologiya fakulteti,
Propedevtik stomatologiya kafedrasi assistenti.
ohunjonovah@gmail.com
Annotatsiya.
Ushbu tezisda tish shifokorlarining kasbiy faoliyatida ergonomik
yondashuv asosida kompetensiyalarni shakllantirishning nazariy asoslari o‘rganilgan.
Ergonomik kompetensiyaning tarkibi, ta’lim jarayoniga joriy etish bosqichlari va
baholash mezonlari yoritilgan. Xorijiy va mahalliy tajriba tahlili asosida amaliy
tavsiyalar ishlab chiqilgan. Tadqiqot natijalari stomatologik ta’lim samaradorligini
oshirishga qaratilgan.
Kalit so‘zlar.
ergonomika, stomatologik ta’lim, kasbiy faoliyat, kompetensiya,
ergonomik xavf omillari, pedagogik texnologiyalar, baholash mezonlari, simulyatsiya,
refleksiya, professional salomatlik
Zamonaviy stomatologiyada tibbiy xizmat sifati va shifokor salomatligini
ta’minlashda ergonomik yondashuv muhim o‘rin tutadi. Tish shifokorlarining kasbiy
faoliyati yuqori darajadagi aniqlik, diqqat va uzoq davom etuvchi statik holatni talab
qilgani sababli, ergonomik nosozliklar ko‘plab kasbiy salomatlik muammolariga olib
kelmoqda. Xususan, mushak-skelet tizimi zo‘riqishi, surunkali charchoq, vizual stress
va psixologik bosim kabi holatlar stomatologlar orasida keng tarqalgan. Shu sababli,
ergonomik tamoyillarni amaliyotga joriy etish nafaqat tibbiy xizmat samaradorligini
oshiradi, balki shifokorning kasbiy barqarorligini ham ta’minlaydi.
Ergonomik yondashuv stomatologik faoliyatda ish joyini optimallashtirish,
harakatlarni iqtisodiylashtirish va tana holatini muvozanatlashtirish orqali mehnat
unumdorligini oshirish va ortiqcha yuklanishni kamaytirishga qaratilgan. Ayniqsa, bu
yondashuv tish shifokorlarining o‘quv jarayonida kompetensiyalarni shakllantirishda
alohida ahamiyat kasb etadi. Kompetensiya – bu faqat bilim emas, balki kasbiy
faoliyatda zarur bo‘lgan ko‘nikma, malaka, munosabat va xatti-harakatlar
kompleksidir. Ergonomik kompetensiya esa stomatologning sog‘lom, xavfsiz va
samarali mehnat faoliyatini amalga oshirish qobiliyatidir.
Mazkur mavzuning ilmiy-nazariy ahamiyati shundan iboratki, u stomatologik
ta’limda ergonomik yondashuvni tizimli o‘rganish va uni kompetensiyaviy asosda
shakllantirishga ilmiy asos yaratadi. Amaliy ahamiyati esa, stomatologlar salomatligini
Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari
45-to’plam_2-qism_Iyul-2025
145
asrash, ularning kasbiy muammolarini bartaraf etish va sifatli tibbiy xizmat
ko‘rsatishga yo‘naltirilgan real mexanizmlarni taklif etishda namoyon bo‘ladi.
Tadqiqotning maqsadi – stomatologlarning kasbiy faoliyatida ergonomik
yondashuv asosida zarur kompetensiyalarni shakllantirishning nazariy asoslarini
aniqlash va takomillashtirishdir. Ushbu maqsadga erishish uchun kasbiy faoliyatda
ergonomik muammolarni aniqlash, mavjud ta’lim jarayonini tahlil qilish, ergonomik
kompetensiyani shakllantirishga qaratilgan model va metodlarni ishlab chiqish kabi
vazifalar belgilangan. Tadqiqot obyekti – stomatologlarning kasbiy faoliyati, predmeti
esa – ushbu faoliyatda ergonomik kompetensiyalarni shakllantirish jarayonidir.
Ergonomika – bu insonning mehnat faoliyati jarayonida qulay, xavfsiz va
samarali ish sharoitlarini yaratishga qaratilgan fan bo‘lib, u fiziologiya, psixologiya,
anatomiya va texnik fanlar bilan uzviy bog‘liqdir. Uning asosiy maqsadi – inson
imkoniyatlariga mos ravishda ish muhiti va jarayonlarini loyihalash orqali salomatlikni
saqlash va mehnat unumdorligini oshirishdir. Ergonomikaning asosiy tamoyillari –
ishchi pozitsiyasining fiziologik mosligi, harakatlar ratsionalligi, ish joyining
funksional tashkil etilishi va mehnat faoliyatining psixofiziologik xususiyatlarini
inobatga olishdan iborat.
Stomatologlarning ish muhiti ergonomik xavf omillariga to‘la: uzoq vaqt
davomida egilgan holatda ishlash, cheklangan joyda harakat qilish, muayyan
burchakda ishlovchi asbob-uskunalardan foydalanish, yoritishning noto‘g‘ri tashkil
etilishi va statik zo‘riqishlar natijasida tana holatining fiziologik nomutanosibligi
kuzatiladi. Bunday omillar, ayniqsa, doimiy ravishda takrorlanib turadigan harakatlar
va ruhiy bosim bilan uyg‘unlashganda, kasbiy muammolarni keltirib chiqaradi.
Ergonomik nosozliklar nafaqat shifokorning salomatligiga, balki ish
samaradorligi va kasbiy uzoq umr ko‘rishga ham bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Masalan,
noqulay tana holati mushak-skelet tizimi kasalliklari, doimiy zo‘riqish bo‘lsa,
surunkali charchoq va stress sindromlariga olib keladi. Yoritishning yetarli emasligi
ko‘z zo‘riqishiga sabab bo‘ladi, bu esa e’tibor va aniqlikni pasaytiradi. Psixologik
bosim va jismoniy noqulayliklar esa shifokorning kasbiy motivatsiyasini kamaytiradi.
Stomatologik faoliyatda ergonomik muammolarni nazariy asosda aniqlash va ularni
oldini olish choralari – sog‘lom mehnat muhitini yaratish hamda kasbiy salomatlikni
ta’minlashda muhim vosita hisoblanadi. Shu bois ergonomik yondashuv
stomatologlarning kasbiy tayyorgarligi va amaliy faoliyatida ajralmas komponent
sifatida qaralishi lozim.
Kompetensiya tushunchasi zamonaviy ta’lim nazariyasida shaxsning ma’lum
faoliyatni samarali va mas’uliyatli bajara olish qobiliyati sifatida talqin etiladi.
Kompetentlik esa – aynan shu kompetensiyani real sharoitda qo‘llay olish salohiyatini
anglatadi. Ya’ni, kompetensiya bilim, ko‘nikma va munosabatlar majmuasi bo‘lsa,
kompetentlik – shu majmuani amaliy faoliyatda namoyon eta olish qobiliyatidir.
Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari
45-to’plam_2-qism_Iyul-2025
146
Tibbiy
ta’limda kompetensiyaviy yondashuv kasbiy tayyorgarlikning
natijadorligini oshirishga qaratilgan bo‘lib, shifokor shaxsini har tomonlama
rivojlantirishni nazarda tutadi. Bu yondashuv orqali bitiruvchilarda real klinik muhitga
moslasha olish, tahliliy fikrlash, mustaqil qaror qabul qilish va bemor bilan samarali
muloqotga kirisha olish kabi sifatlar shakllantiriladi. Ayniqsa, stomatologiya sohasida
bu kompetensiyalar bevosita amaliy ko‘nikmalar bilan uyg‘un holda rivojlantiriladi.
Tish shifokorlarida shakllantiriladigan asosiy kompetensiyalar – kasbiy (nazariy bilim
va klinik protokollarni bilish), klinik (diagnostika va davolash ko‘nikmalari),
psixomotorik (nozik va aniqlikni talab qiluvchi harakatlar), kommunikativ (bemor va
jamoa bilan muloqot) hamda ergonomik kompetensiyalardir. Aynan ergonomik
kompetensiya stomatologning o‘z mehnat faoliyatini sog‘liqni saqlagan holda tashkil
etish, mehnat unumdorligini oshirish va professional salomatlikni ta’minlash
qobiliyatini ifodalaydi.
Ergonomik kompetensiya o‘z mazmuni jihatidan shifokorning tana holati,
harakatlar ratsionalligi, asbob-uskunalardan to‘g‘ri foydalanish, ish joyini to‘g‘ri
tashkil etish hamda stress va charchoqqa qarshi kurashish ko‘nikmalarini o‘z ichiga
oladi. Uning strukturasi bilim (ergonomika nazariyasi), amaliy ko‘nikma (pozitsiya va
asboblar bilan ishlash), reflektiv tahlil (o‘z holatini baholay olish) va motivatsion-
komponentlardan tashkil topgan. Shu bois ergonomik kompetensiyani shakllantirish,
zamonaviy stomatologik ta’limning ajralmas tarkibiy qismi sifatida qaralishi zarur.
Ergonomik yondashuv asosida shakllanadigan kompetensiya stomatologning sog‘lom
va samarali mehnat faoliyatini ta’minlashga xizmat qiluvchi kompleks salohiyatdir. Bu
kompetensiyaning tarkibiy qismlari sifatida birinchi navbatda bilim (ergonomik
tamoyillar, xavf omillari va ularni oldini olish usullari), ko‘nikma (to‘g‘ri tana holatida
ishlash, asbob-uskunalarni ratsional joylashtirish), motivatsiya (sog‘lom ish muhitiga
intilish, professional salomatlikni qadrlash) hamda amaliy faoliyat (ergonomik bilim
va ko‘nikmalarni amalda qo‘llay olish) ko‘zda tutiladi.
Stomatologik ta’limda ergonomik yondashuvni joriy etish bosqichma-bosqich
amalga oshiriladi. Dastlabki bosqichda talabalar ergonomik xatarlardan xabardor
qilinadi, keyin nazariy bilimlar amaliy mashg‘ulotlar orqali mustahkamlanadi.
Yakuniy bosqichlarda esa real klinik sharoitda mustaqil va reflektiv faoliyat orqali
ergonomik kompetensiyalar mustahkamlanadi. Bu jarayonda o‘qituvchining
yo‘naltiruvchi va nazorat qiluvchi roli muhim ahamiyat kasb etadi. Ergonomik
kompetensiyalarni samarali rivojlantirishda zamonaviy pedagogik texnologiyalar
muhim o‘rin tutadi. Jumladan, simulyatsiya mashg‘ulotlari orqali talabalar amaliy
vaziyatlarda harakatlarni ergonomik jihatdan to‘g‘ri tashkil qilishni o‘rganadilar.
Interaktiv metodlar (rol o‘yinlari, muammoli vazifalar) o‘zaro hamkorlikni
kuchaytiradi. Refleksiya va o‘zini baholash esa talabaga o‘z ish faoliyatini tahlil qilish,
kamchiliklarni aniqlash va takomillashtirish imkonini beradi.
Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari
45-to’plam_2-qism_Iyul-2025
147
Nazariy jihatdan ergonomik kompetensiyani shakllantirish modeli ketma-ketlik
asosida quriladi: birinchi bosqich – bilim va xabardorlikni shakllantirish; ikkinchisi –
amaliy ko‘nikmalarni egallash; uchinchisi – reflektiv baholash va o‘zlashtirish;
yakuniy bosqich – doimiy ravishda ergonomik tamoyillarni ongli ravishda kasbiy
faoliyatda qo‘llash. Bu model stomatologik ta’limda ergonomik kompetensiyani izchil
va samarali rivojlantirish imkonini beradi.
Bugungi kunda rivojlangan mamlakatlar stomatologik ta’limda ergonomik
yondashuvni muhim tarkibiy qism sifatida qarab, uni maxsus o‘quv dasturlari orqali
bosqichma-bosqich joriy etmoqda. AQShda stomatologik fakultetlarda “Dental
Ergonomics” nomli mustaqil fanlar mavjud bo‘lib, talabalarga klinik amaliyotdan
oldin to‘g‘ri tana holati, asbob-uskunalar joylashuvi va harakat ratsionalligi bo‘yicha
aniq ko‘rsatmalar beriladi. Yevropa davlatlarida, xususan Germaniya, Niderlandiya va
Skandinaviya mamlakatlarida, ergonomik xavflar profilaktikasi o‘quv dasturlarining
markazida turadi, va har bir klinik mashg‘ulotda ergonomik me’yorlarga rioya etilishi
nazorat qilinadi. Osiyo davlatlaridan Yaponiya va Janubiy Koreyada esa zamonaviy
simulyatsiya laboratoriyalari orqali talabalar ergonomik jihatdan to‘g‘ri ishlashga
o‘rgatiladi.
O‘zbekiston stomatologik ta’lim tizimida ergonomik yondashuv elementlari
mavjud bo‘lsa-da, ular ko‘pincha umumiy gigiyena yoki amaliy mashg‘ulotlar
tarkibida yuzaki ko‘rinishda beriladi. Ergonomik kompetensiyalar mustaqil va tizimli
shakllantirilmayotgani natijasida, talabalarda bu boradagi ko‘nikmalar amaliyotda
yetarli darajada shakllanmaydi. Shu bilan birga, mavjud darslik va metodik
qo‘llanmalarda ergonomik xavf omillari yetarli darajada tahlil qilinmagan.
Amaliyotda kuzatilayotgan muammolardan biri – o‘quv bazasining texnik
jihatdan cheklangani, ya’ni ergonomik talablarni ta’minlovchi zamonaviy uskunalar va
mashq vositalarining yetishmasligi. Shuningdek, o‘qituvchilarning o‘zlari uchun
ergonomika bo‘yicha muntazam malaka oshirish mexanizmlari yetarli emas. Taklif
tariqasida, stomatologik ta’limda ergonomik yondashuvni mustaqil modul sifatida
kiritish, zamonaviy o‘quv-uslubiy komplekslar yaratish hamda interaktiv simulyatsion
metodlarni keng joriy etish lozim. Bu esa stomatologlarning professional salomatligini
ta’minlashda muhim qadam bo‘ladi.
Ergonomik yondashuv asosida shakllangan kompetensiyalarni baholash
stomatologik ta’lim sifatini aniqlashda muhim o‘rin tutadi. Bu kompetensiyalarni
aniqlashda bir nechta metodik yondashuvlar qo‘llaniladi. Jumladan, testlar orqali
talabalar ergonomik bilim darajasi baholanadi; kuzatuv usuli esa amaliy
mashg‘ulotlarda talabaning tana holati, harakat ratsionalligi va ish joyini tashkil
etishdagi amaliy ko‘nikmalarini tahlil qilish imkonini beradi. Portfoliosi (individual
rivojlanish papkasi) orqali talabaning o‘z ustida olib borgan ishlari va yondashuvidagi
o‘zgarishlar sistematik tarzda hujjatlashtiriladi. Shuningdek, OSCE (Objective
Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari
45-to’plam_2-qism_Iyul-2025
148
Structured Clinical Examination) usuli orqali klinik sharoitda ergonomik
kompetensiyaning turli elementlari bosqichma-bosqich baholanadi. Baholash
jarayonida e’tibor berilishi kerak bo‘lgan asosiy mezonlar – aniqlik (kompetensiyaning
aniq komponentlarini o‘lchash), ob’ektivlik (subyektiv fikrlardan holi baholash
mezonlari) va integrallik (bilim, ko‘nikma va munosabatlarni birgalikda baholash)
hisoblanadi. Ayniqsa, ergonomik ko‘nikmalarni baholashda shifokorning holatini,
harakat samaradorligini va xavfsizlikka rioya qilish darajasini kompleks tarzda
baholash zarur.
Baholash natijalari faqat baho qo‘yish vositasi emas, balki o‘quv jarayonini
individuallashtirish va talabani maqsadli rivojlantirishga yo‘naltirilgan tahlil vositasi
sifatida xizmat qilishi lozim. Shu bois, natijalar asosida individual tavsiyalar ishlab
chiqish, ergonomik xatolarni tahlil qilish va ularni bartaraf etish strategiyalarini
qo‘llash orqali talabaning ergonomik kompetensiyasini doimiy rivojlantirishga erishish
mumkin.
O‘tkazilgan tahlillar asosida aniqlanishicha, stomatologik faoliyatda ergonomik
yondashuvning yetarlicha e’tibordan chetda qolishi kasbiy salomatlikka salbiy ta’sir
ko‘rsatib, mehnat unumdorligini pasaytiradi. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki,
ergonomik kompetensiya stomatolog shaxsining kasbiy tayyorgarligi va barqaror
faoliyatining ajralmas komponenti bo‘lib, uni tizimli ravishda shakllantirish ilmiy-
nazariy asosga ega bo‘lishi bilan birga amaliy ahamiyatga ham ega. Ergonomik
kompetensiyani shakllantirish uchun stomatologik ta’limda alohida o‘quv-modulni
joriy etish, nazariy va amaliy mashg‘ulotlarda ergonomik tamoyillarni izchil qo‘llash,
shuningdek, zamonaviy simulyatsiya va interaktiv metodlardan foydalanishni
kengaytirish zarur. O‘qituvchilar malakasini oshirish, baholash tizimiga integrallik va
ob’ektivlik mezonlarini kiritish orqali kompetensiyani rivojlantirishda yuqori
natijalarga erishish mumkin.
Kelgusidagi ilmiy izlanishlar ergonomik yondashuvning tibbiy kasb egalaridagi
psixofiziologik holatga ta’siri, turli mutaxassisliklar kontekstida ergonomik
kompetensiyalarning differensial tahlili hamda raqamli texnologiyalar yordamida
ergonomik ta’limning samaradorligini baholash yo‘nalishida olib borilishi maqsadga
muvofiqdir. Shu bilan birga, milliy o‘quv dasturlarini xalqaro standartlar asosida
takomillashtirishga qaratilgan ilmiy-amaliy tadqiqotlar olib borish zaruriyati mavjud.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1.
Ахмедова, М.Х. Эргономика в стоматологии: Учебное пособие / М.Х.
Ахмедова. – Ташкент: ТМА, 2021. – 112 с.
2.
Хасанова, Д.И. Формирование профессиональных компетенций у
студентов медицинских вузов / Д.И. Хасанова // Журнал медицинского
образования. – 2020. – №2. – С. 58-63.
Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari
45-to’plam_2-qism_Iyul-2025
149
3.
Яновская, С.М. Основы эргономики: Учебное пособие / С.М. Яновская.
– Москва: Юрайт, 2019. – 176 с.
4.
Kulikowski, K., & Kaczmarek, T. Ergonomics in dentistry – current trends
and future directions // Advances in Clinical and Experimental Medicine. – 2021. –
Vol. 30, No. 4. – P. 513-519.
5.
Назаров, Ш.Н. Психофизиологические особенности труда стоматолога /
Ш.Н. Назаров // Современные проблемы науки и образования. – 2020. – №4. – С.
94-97.
6.
Саидова, З.М. Методика формирования клинических компетенций у
будущих стоматологов / З.М. Саидова. – Самарканд: СамМИ, 2023. – 84 с.
7.
Park, H.S., & Lee, J.Y. Evaluation of Dental Ergonomic Training Programs
in Korean Universities // Journal of Dental Education. – 2020. – Vol. 84(7). – P. 802-
809.
8.
Юлдашев, А.Ш. Инновационные технологии в медицинском
образовании: теория и практика / А.Ш. Юлдашев. – Ташкент: Фан, 2022. – 140 с.
