Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari
45-to’plam_2-qism_Iyul-2025
141
INGLIZ TILIDA MULOQOT VOSITASINI IFODALOVCHI
NONVERBAL DIALOGIZMLAR
Sabitova Iroda Srajiddinovna
Islom Karimov nomidagi Toshkent davlat texnika universiteti
“Amaliy ingliz tili kafedra”si dotsenti
Annotatsiya:
Mazkur tezis ingliz tilida muloqot vositasi sifatida xizmat qiluvchi
nonverbal (og‘zaki bo‘lmagan) dialogizmlarni tahlil qiladi. Insonlar o‘zaro aloqa
jarayonida nafaqat so‘zlar, balki tana harakati, yuz ifodalari, ko‘z bilan aloqa, imo-
ishoralar, tana holati va masofa kabi nonverbal vositalar orqali ham muhim ma’lumot
yetkazadilar. Ushbu vositalar ingliz tilida muloqotni yanada aniq, hissiy jihatdan boy
va tushunarli qilishda muhim o‘rin tutadi. Tezisda nonverbal dialogizmlarning turli
shakllari, ularning kommunikativ funksiyalari va madaniy xususiyatlari tahlil qilinadi.
Shuningdek, ingliz tilidagi nutqiy jarayonda bunday vositalarning roli, ahamiyati
hamda ularni samarali qo‘llash yo‘llari yoritiladi.
Kalit so‘zlar:
nonverbal muloqot, dialogizm, ingliz tili, kommunikativ vosita,
imo-ishora, yuz ifodasi, tana tili, madaniyatlararo muloqot
Insoniyat taraqqiyotining barcha bosqichlarida muloqot asosiy ijtimoiy zarurat
sifatida shakllangan bo‘lib, zamonaviy lingvistik tadqiqotlar ushbu jarayonning
nafaqat og‘zaki, balki og‘zaki bo‘lmagan (nonverbal) unsurlar orqali ham amalga
oshirilishini tasdiqlamoqda. Ayniqsa, ingliz tilidagi muloqot tizimida nonverbal
dialogizmlar alohida o‘ringa ega bo‘lib, ular insonlar o‘rtasidagi tushunishni
kuchaytiradi, ifodaning emotsional jihatlarini aniqlashtiradi va nutqiy vaziyatga mos
ruhiy kayfiyatni yaratadi. “Nonverbal dialogizmlar” atamasi asosan og‘zaki
bo‘lmagan, ammo muloqot mazmunini to‘ldiruvchi yoki mustaqil axborot manbai
sifatida xizmat qiluvchi kommunikativ birliklarga nisbatan ishlatiladi. Bular jumlasiga
imo-ishoralar, yuz ifodasi, tana holati, nigoh, yaqinlik masofasi (proksemika), jismoniy
kontakt va boshqa paralingvistik elementlar kiradi. Ayniqsa, ingliz tilida rasmiy va
norasmiy muloqotlar, nutqiy aktyorlik, taqdimotlar va intervyular kabi sohalarda ushbu
vositalarning ahamiyati sezilarli darajada ortib bormoqda.
Ingliz tilidagi muloqotda yuz ifodalari (facial expressions) eng asosiy nonverbal
vositalardan biri hisoblanadi. Kulish, qosh qadalishi, ko‘z qisish yoki lab qisish kabi
holatlar orqali so‘zsiz ravishda quvonch, g‘azab, e’tiroz, shubha kabi his-tuyg‘ular
ifodalanadi. Bu kabi signallar ayniqsa nutqning intonatsion boyligiga mos ravishda
fikrni kuchaytirish yoki uni yumshatish uchun ishlatiladi. Bundan tashqari, imo-
ishoralar (gestures) ingliz tilida qator ma’lumotlarni uzatishda keng qo‘llaniladi.
Masalan, qo‘l bilan salomlashish, boshni qimirlatish orqali rozilik bildirish yoki bilakni
Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari
45-to’plam_2-qism_Iyul-2025
142
bukib kuchni ifodalash kabi imo-ishoralar universal bo‘lib, ba’zilarining madaniy
o‘ziga xosliklari mavjud. Bu esa madaniyatlararo muloqotda muhim bo‘lgan
kommunikativ sezgirlikni talab qiladi.
Shuningdek, tana holati (posture) ham nutqiy kontekstda muhim ma’lumot
manbai bo‘la oladi. Odamning tik turishi, bukilgan yelkalar, orqaga suyanish yoki
oldinga egilish kabi harakatlar muloqot jarayonida e’tibor, qiziqish, ishonchsizlik yoki
tayyorlik darajasini bildiradi. Ingliz tilida faol ishlatiladigan yana bir nonverbal vosita
bu ko‘z bilan aloqa (eye contact) hisoblanadi. Suhbatdoshning ko‘zlariga qarash, ko‘z
qochirish yoki uzoq nigoh tashlash orqali inson o‘zining ochiqligi, ishonchliligi yoki
noqulayligini namoyon qiladi. Ko‘z bilan aloqa darajasi ham madaniy kontekstdan
kelib chiqib farqlanadi, masalan, ingliz tilida samimiy va to‘g‘riso‘z inson ko‘z bilan
aloqa qilishdan cho‘chimaydi, aksincha bu uning ishonchli shaxs ekanligini bildiradi.
Proksemika – ya’ni muloqot vaqtida insonlar orasidagi masofa ham nonverbal
dialogizmlarning muhim tarkibiy qismi hisoblanadi. Masofa muloqotda ishtirok
etayotgan shaxslar o‘rtasidagi munosabatlar xarakterini aks ettiradi. Masalan, ingliz
tilida rasmiy va professional muloqotda ma’lum bir ijtimoiy masofaning saqlanishi
odat hisoblanadi, bu esa hurmat, xolislik va neytrallikni ifodalaydi. Yaqqol shaxsiy
zonaga kirish esa salbiy baholanishi mumkin. Shu bilan birga, jismoniy aloqa (masalan,
yelka urish, qo‘l bilan yelka ushlash) kabi dialogik harakatlar do‘stona muhitda
muloqotni iliqlashtirishga xizmat qilishi mumkin.
Boshqa paralingvistik vositalar – ya’ni tovush balandligi, nutq sur’ati, pauzalar
va ohang (intonatsiya) ham muloqot mazmuniga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. Ingliz tilida
bir so‘z turlicha ohangda aytilsa, butunlay boshqa ma’no ifodalashi mumkin: buyruq,
savol, shubha yoki masxara. Bunday holatlarda so‘zning grammatika shakli emas,
balki paralingvistik belgi asosiy ma’no manbai bo‘ladi.
Nonverbal dialogizmlar ingliz tilida til vositalarining semantik xususiyatlarini
to‘ldiradi, aksentlarni aniqlashtiradi va nutqiy niyatni kuchaytiradi. Shuningdek, ular
muomala samaradorligini oshiradi, notiqning ishonchliligini oshirib, tinglovchiga
qulaylik yaratadi. Shuning uchun ham ingliz tilini o‘rganish jarayonida nafaqat
lug‘aviy va grammatik bilimlar, balki nonverbal vositalarni to‘g‘ri tushunish va qo‘llay
bilish ham muhim ahamiyat kasb etadi. Bu esa til o‘rganuvchilarga madaniyatlararo
muloqotda muvaffaqiyatli bo‘lish imkonini beradi.
Xulosa qilib aytganda, nonverbal dialogizmlar ingliz tilida nafaqat og‘zaki nutqni
to‘ldiruvchi, balki ayrim hollarda mustaqil ma’no ifodalovchi vosita sifatida
ahamiyatga ega. Ularning xilma-xil turlari, madaniy o‘ziga xosliklari va kommunikativ
funksiyalari muloqotni yanada boy, samimiy va tushunarli qiladi. Ushbu vositalarni
chuqur o‘rganish va amaliy qo‘llash ingliz tilidagi muloqot kompetensiyasining
ajralmas qismlaridan biridir.
Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari
45-to’plam_2-qism_Iyul-2025
143
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Argyle, M. (1988).
Bodily Communication
. London: Methuen & Co Ltd.
2.
Knapp, M. L., & Hall, J. A. (2010).
Nonverbal Communication in Human
Interaction
(7th ed.). Boston: Wadsworth Cengage Learning.
3.
Burgoon, J. K., Guerrero, L. K., & Floyd, K. (2016).
Nonverbal Communication
(2nd ed.). Routledge.
4.
Ekman, P., & Friesen, W. V. (2003).
Unmasking the Face: A Guide to Recognizing
Emotions from Facial Clues
. Malor Books.
5.
Mehrabian, A. (1972).
Nonverbal Communication
. Chicago: Aldine-Atherton.
6.
Hall, E. T. (1966).
The Hidden Dimension
. New York: Doubleday.
