Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari
45-to’plam_2-qism_Iyul-2025
136
ZAMONAVIY OILADA YOSHLARNING E'TIQODGA NISBATAN
MUNOSABATINI KUZATISHDA OTA-ONANING TARBIYAVIY
SAVODXONLIGI VA TARBIYAVIY USLUBLARI
Hamrayeva Maxfuza Baxtiyorovna,
Samarqand davlat universiteti
“
Amaliy psixologiya” kafedrasi
mustaqil tadqiqotchisi
Annotatsiya.
Mazkur maqolada zamonaviy oilada ota-onalarning tarbiyaviy
savodxonligi va ular qo‘llaydigan tarbiyaviy uslublarning yoshlarning e’tiqodga
nisbatan munosabatiga ta’siri pedagogik-psixologik nuqtai nazardan tahlil qilinadi.
Ota-onaning shaxsiy e’tiqodi, muloqot uslubi, ma’naviy qadriyatlarga bo‘lgan
munosabati farzandning e’tiqodiy qarashlari va ijtimoiy xulq-atvorining shakllanishida
muhim omil sifatida ko‘riladi. Shuningdek, zamonaviy axborot vositalari va ijtimoiy
muhitning bu jarayondagi roli ham yoritiladi.
Kalit so‘zlar:
e’tiqod, tarbiya, ota-onalik savodxonligi, psixologik ta’sir,
ma’naviy qadriyatlar, yoshlar, oila
Аннотация.
В данной статье рассматривается влияние воспитательной
грамотности современных родителей и используемых ими методов воспитания
на отношение молодежи к вере с педагогико-психологической точки зрения.
Личное мировоззрение родителей, стиль общения, отношение к духовным
ценностям выступают как важные факторы в формировании религиозных и
нравственных взглядов молодежи. Также освещается роль современных средств
массовой информации и социального окружения в этом процессе.
Ключевые слова:
вера, воспитание, родительская грамотность,
психологическое влияние, духовные ценности, молодежь, семья
Annotation.
This article explores the pedagogical and psychological aspects of
how modern parents’ educational literacy and their parenting styles influence young
people's attitudes toward faith. The personal beliefs of parents, their communication
style, and their relationship with spiritual values are considered key factors in shaping
the moral and religious outlook of youth. The study also highlights the role of modern
media and social environment in this developmental process.
Key words:
faith, upbringing, parental literacy, psychological influence, spiritual
values, youth, family
Kirish.
Yosh avlod tarbiyasi har qanday jamiyatning barqarorligi, taraqqiyoti va
ma’naviy yuksalishida muhim omil hisoblanadi. Ayniqsa, zamonaviy axborot oqimi,
globallashuv va ijtimoiy tarmoqlarning kengayib borayotgan davrida farzandlarda
e’tiqod, ma’naviyat va axloqiy dunyoqarashni shakllantirish masalasi dolzarb ahamiyat
Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari
45-to’plam_2-qism_Iyul-2025
137
kasb etmoqda. Inson ongida e’tiqod — bu nafaqat diniy tushuncha, balki hayotga,
jamiyatga, oilaga, o‘z shaxsiy qadriyatlariga bo‘lgan ijobiy munosabatni ifodalovchi
psixologik asosdir.
Mazkur jarayonda oilaning, ayniqsa ota-onaning tutgan o‘rni beqiyosdir. Ularning
farzand tarbiyasidagi psixologik savodxonligi, muloqot madaniyati, hayotga bo‘lgan
qarashlari, o‘z shaxsiy e’tiqodiga sodiqligi va tarbiyaviy uslublari yosh ongida
mustahkam ijtimoiy-ma’naviy tamoyillarni shakllantirishga xizmat qiladi. Ammo
bugungi davrning chaqiriqlari, ya’ni internet, ijtimoiy tarmoqlar, zamonaviy ommaviy
madaniyat ta’siri ota-onalarning tarbiyadagi roli va mas’uliyatini yanada oshirmoqda.
Ushbu maqolada zamonaviy oilada yoshlarning e’tiqodga nisbatan munosabatini
shakllantirishda ota-onaning tarbiyaviy savodxonligi va qo‘llaydigan uslublari qanday
ahamiyatga ega ekani pedagogik-psixologik nuqtai nazardan tahlil qilinadi.
Shuningdek, ota-onalarning namunaliligi, ularning axloqiy va diniy qadriyatlarga
bo‘lgan yondashuvi farzandlar hayotida qanday aks etishi ham yoritiladi.
Adabiyotlar va metodologiya.
Yoshlarning e’tiqodga nisbatan munosabatini shakllantirishda oila, ayniqsa ota-
onaning tarbiyaviy savodxonligi muhim omillardan biri sifatida qaraladi. Mazkur
masalaga oid ilmiy-nazariy manbalar tahlili shuni ko‘rsatadiki, farzand tarbiyasida ota-
onaning shaxsiy e’tiqodi, ma’naviy qadriyatlarga bo‘lgan munosabati, ularning
kommunikativ malakalari va tarbiyaviy uslublari bevosita ta’sir ko‘rsatadi.
O‘zbekistonlik olimlardan N. Komilov (2002) o‘zining “Ma’naviyat asoslari”
asarida ma’naviy tarbiya va e’tiqod o‘rtasidagi uzviy bog‘liqlikni ochib beradi. Unga
ko‘ra, ota-onaning shaxsiy namunasi, ijtimoiy mas’uliyati va hayotiy qadriyatlari
farzandda e’tiqodiy ong shakllanishining asosiy manbalaridan biridir. Shuningdek, D.
Muminovaning “Oila pedagogikasi” (2015) nomli asarida oilada tarbiyaning
zamonaviy yondashuvlari, ota-onalarning psixologik savodxonligi va ma’naviy
madaniyati muhim omil sifatida yoritilgan.
Psixologik nuqtai nazardan olganda, L.S. Vygotskiy tomonidan ilgari surilgan
madaniy-tarixiy yondashuv (1984) bolalar ongining rivojlanishi ijtimoiy omillar,
xususan, oila va atrof-muhit ta’sirida kechishini asoslaydi. Bu nazariy qarash e’tiqodiy
qarashlar ham ijtimoiy muloqot orqali shakllanishini ko‘rsatadi. Shuningdek, A.
Bandura tomonidan ishlab chiqilgan ijtimoiy o‘rganish nazariyasida (1977) bola
kattalarning xatti-harakatlarini kuzatib, ularni o‘z shaxsiy tajribasi sifatida qabul qilishi
tushuntiriladi. Bu esa ota-onaning har bir qadami, e’tiqodi va axloqiy ko‘rsatmalari
farzand ruhiyatiga qanday chuqur ta’sir qilishini ko‘rsatadi.
G‘arb manbalaridan Hurlimann (2007) tomonidan taqdim etilgan “Parenting and
Spiritual Formation” asarida ota-onaning ruhiy-axloqiy tarbiyadagi roli, ularning
shaxsiy e’tiqodi farzandga qanday namuna bo‘lishi haqida chuqur mulohazalar
yuritiladi. Shuningdek, UNICEF (2021) tomonidan e’lon qilingan “Parenting in a
Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari
45-to’plam_2-qism_Iyul-2025
138
Digital World” nomli hisobotda raqamli dunyoda ota-onalarning farzandlar e’tiqodiga
ta’siri, ularni ijtimoiy axborotlardan himoya qilish strategiyalari ko‘rsatib o‘tilgan.
Xulosa qilib aytganda, adabiyotlar tahlili shuni ko‘rsatadiki, ota-onaning
tarbiyaviy savodxonligi, muloqot madaniyati, e’tiqodga bo‘lgan shaxsiy yondashuvi
hamda zamonaviy pedagogik uslublarni bilishi yoshlar e’tiqodiy qarashlarining
shakllanishi va mustahkamlanishida hal qiluvchi ahamiyatga egadir. Shu bilan birga,
zamonaviy axborot muhitida ota-onaning roli yanada kengaymoqda, bu esa ularning
doimiy o‘zini rivojlantirishini talab qiladi.
Yoshlarning e’tiqodga nisbatan munosabatini shakllantirish jarayoni ko‘p omilli,
murakkab va uzluksiz ijtimoiy-psixologik jarayon hisoblanadi. Bu jarayon, avvalo, oila
muhiti, ota-onaning e’tiqodiy dunyoqarashi, tarbiyaviy yondashuvlari va shaxsiy
namunasiga chambarchas bog‘liqdir. Ayniqsa, zamonaviy jamiyatda ota-onaning
tarbiyaviy savodxonligi
— bu nafaqat pedagogik bilimga ega bo‘lish, balki
bolalarning ruhiy holatini, ehtiyojlarini tushunish va to‘g‘ri yo‘naltira olish qobiliyati
sifatida qaraladi.
Psixologik tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, farzandlarning dunyoqarashi va
e’tiqodiy qadriyatlari avvalo
modellashtirilgan kuzatuv
orqali shakllanadi (Bandura,
1977). Bu degani, bola ko‘proq ota-onaning amaliy xatti-harakatlariga qarab, ularning
so‘zlaridan emas, balki amaliy e’tiqodi, ibodatlari, axloqiy yondashuvlaridan
ta’sirlanadi. Agar ota-ona o‘z hayot tarzida e’tiqodiy qadriyatlarga amal qilsa, bola bu
holatni qadrlaydi va uni o‘z ongida ijobiy qabul qiladi. Aksincha, e’tiqodni faqat til
orqali targ‘ib qilish, ammo hayotda namoyon qilmaslik esa bolada ikkilanish,
ishonchsizlik hissini keltirib chiqaradi.
Oila ichidagi
emosional muhit
e’tiqodiy munosabatning shakllanishida katta rol
o‘ynaydi. Farzand bilan ochiq, samimiy va hurmatga asoslangan muloqot e’tiqodiy
savollar va shubhalarga nisbatan sog‘lom yondashuvni rivojlantiradi. Vygotskiyning
madaniy-tarixiy rivojlanish nazariyasiga ko‘ra, bola dunyoni atrofidagilar bilan
muloqot orqali o‘rganadi. Agar oilada e’tiqodiy qadriyatlar erkin muhokama
qilinadigan, savollarga ochiq yondashiladigan muhit mavjud bo‘lsa, bola bu jarayonda
o‘z fikrini shakllantira oladi va ongli ravishda e’tiqodga yo‘naladi.
Zamonaviy ota-onalar, ayniqsa,
raqamli davr sharoitida
kommunikatsion
ko‘nikmalarga ega bo‘lishlari zarur. UNICEF (2021) ma’lumotlariga ko‘ra, raqamli
axborot oqimi bolalarning ma’naviy ongiga bevosita ta’sir ko‘rsatmoqda. Shuning
uchun ota-onalar nafaqat nazorat, balki raqamli madaniyat bo‘yicha ham farzandlariga
yo‘nalish bera oladigan yetuk shaxs bo‘lishlari kerak.
Tarbiyaviy uslublar farzandlarning e’tiqodiy qarashlarini shakllantirishda muhim
vosita bo‘lib xizmat qiladi. Demokratik yondashuv, ya’ni farzandni eshitish, unga
ishonish, fikrini qadrlash orqali e’tiqodiy tarbiya samarali kechadi. Aksincha, avtoritar
Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari
45-to’plam_2-qism_Iyul-2025
139
(qat’iy va zo‘ravon) tarbiya uslublari bolalarda isyonkorlik yoki e’tiqoddan
uzoqlashishga sabab bo‘lishi mumkin.
D. Baumrind
tomonidan tavsiya etilgan ota-onalik uslublari asosida olib borilgan
tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, avtoritar uslubda tarbiyalangan bolalar ko‘pincha tashqi
ko‘rsatmalar asosida harakat qiladi, ichki e’tiqodiy motivatsiya past bo‘ladi. Biroq ota-
ona e’tiqodga yo‘naltiruvchi, fikr yuritishga chorlovchi, muloqotni qadrlovchi uslubda
bo‘lsa, bola bu qadriyatlarni ichki qabul asosida o‘zlashtiradi.
Zamonaviy pedagogika va psixologiyada “psixologik savodxonlik” tushunchasi
ota-onalarning o‘z hissiyotlarini anglash, boshqarish, farzandlar psixologiyasini to‘g‘ri
tushunish va unga mos yondashuvni qo‘llay olish qobiliyati sifatida talqin qilinadi.
Psixologik savodxon ota-ona farzandida e’tiqodga doir savollarni bosim ostida emas,
balki tabiiiy ruhiy holatda qabul qiladi. Bu esa bola ongida e’tiqodiy dunyoqarashni
ixtiyoriy, ijobiy asosda shakllantirishga xizmat qiladi.
Bugungi kunda yoshlar e’tiqodi faqatgina oilaviy tarbiya bilan cheklanmaydi.
Ijtimoiy tarmoqlar, blogerlar, global g‘oyalar, pop madaniyat – bularning barchasi yosh
avlod e’tiqodiy qarashlariga kuchli ta’sir ko‘rsatmoqda. Shunday sharoitda ota-
onaning zamonaviy axborot oqimiga nisbatan tanqidiy qarashi, farzandini yo‘naltira
olish mahorati alohida e’tiborni talab etadi. Tarbiyaviy savodxonlik — bu shunchaki
farzandga nasihat qilish emas, balki uni axborot tanlash madaniyatiga o‘rgatish, o‘z
e’tiqodini ongli ravishda asoslay olishga yo‘naltirishdir.
Tahliliy mulohazalar shuni ko‘rsatadiki, ota-onaning e’tiqodiy tarbiyada tutgan
o‘rni ulkan bo‘lib, bu jarayon bevosita ularning psixologik va pedagogik
savodxonligiga, tarbiyaviy yondashuvlariga, kommunikativ ko‘nikmalariga bog‘liqdir.
Shuningdek, zamonaviy jamiyatda ota-onaning doimiy o‘z ustida ishlashi, o‘z
farzandining ruhiy ehtiyojlarini tushunishi va zamonaviy muhitga moslashgan
tarbiyaviy strategiyalarni qo‘llay olishi yoshlarning sog‘lom e’tiqodiy ongini
shakllantirishda hal qiluvchi ahamiyat kasb etadi.
Xulosa.
Zamonaviy oilada yoshlarning e’tiqodga nisbatan munosabatini
shakllantirish murakkab, ko‘p qirrali va uzluksiz jarayon bo‘lib, bu jarayonning
markazida ota-onaning shaxsiy namunaliligi, tarbiyaviy savodxonligi va qo‘llaydigan
pedagogik yondashuvlari turadi. Tahlillar shuni ko‘rsatadiki, farzandlarning e’tiqodiy
qarashlari ko‘pincha ularning ota-onalari bilan bo‘lgan munosabatlariga, oiladagi
ma’naviy iqlimga va kommunikativ madaniyatga bog‘liq holda shakllanadi.
Ota-onaning shaxsiy e’tiqodi, ma’naviy qadriyatlarga bo‘lgan yondashuvi, bolani
eshitishga tayyorligi, uning savollariga ochiq va ijobiy munosabat bildirishga qodirligi
— bularning barchasi farzand ruhiyatida sog‘lom, ongli va mustahkam e’tiqodiy
dunyoqarash shakllanishiga zamin yaratadi. Ayniqsa, demokratik, mehrga asoslangan
tarbiya uslublari yoshlar ongida e’tiqodni majburiy emas, balki tabiiy va qadrlanadigan
qadriyat sifatida qabul qilishlariga xizmat qiladi.
Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari
45-to’plam_2-qism_Iyul-2025
140
Shu bilan birga, zamonaviy axborot muhiti, texnologiyalar va ijtimoiy
tarmoqlarning yoshlar ongiga kuchli ta’sir ko‘rsatishi ota-onalarning tarbiyaviy
yondashuvlarini yangilab borishini, doimiy psixologik va pedagogik o‘zini
rivojlantirishni talab qiladi. Farzand tarbiyasida shunchaki an’anaviy nasihatlar emas,
balki zamonaviy ehtiyoj va tafakkurga mos, ongli yo‘naltirish usullari muhim ahamiyat
kasb etmoqda.
Xulosa qilib aytganda, ota-onaning tarbiyaviy savodxonligi va e’tiqodga bo‘lgan
shaxsiy yondashuvi nafaqat bir oilaning, balki butun jamiyatning ma’naviy
barqarorligi, ruhiy salomatligi va e’tiqodiy yetukligi uchun poydevor vazifasini
o‘taydi. Shu sababli, ota-onalarni tarbiyaviy va psixologik jihatdan qo‘llab-quvvatlash,
ular uchun doimiy ta’lim va maslahat tizimlarini yo‘lga qo‘yish zamonaviy pedagogika
va jamiyatning dolzarb vazifalaridan biri hisoblanadi.
Foydalanilgan adabiyotlar roʻyxati:
1.
Komilov, N. (2002). Ma’naviyat asoslari. – Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi
nashriyot-matbaa birlashmasi. – 200 b.
2.
Muminova, D. (2015). Oila pedagogikasi. – Toshkent: O‘zbekiston
Respublikasi Oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi. – 180 b.
3.
Vygotskiy, L.S. (1984). Psixologiya va madaniyat. – Moskva: Pedagogika. –
240 b.
4.
Bandura, A. (1977). Social Learning Theory. – Englewood Cliffs, NJ: Prentice
Hall. – 247 p.
5.
UNICEF. (2021). Parenting in a Digital World: Guide for caregivers. – New
York:
United
Nations
Children's
Fund.
–
40
p.
https://www.unicef.org/parenting
