Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari
45-to’plam_2-qism_Iyul-2025
99
VOLEYBOL SPORTINING O‘ZBEKISTONDA RIVOJLANISHI VA YOSH
SPORTCHILARNI TAYYORLASHNING DOLZARB JIHATLARI
Murodova Nodirabegim
Samarqand shahar 37-IDUM Jismoniy tarbiya o’qituvchisi
Annotatsiya:
Ushbu maqolada voleybol sportining o‘ziga xos xususiyatlari
hamda yosh sportchilarni har tomonlama musobaqalarga tayyorlash jarayonida
jismoniy va psixologik omillarning ahamiyati yoritiladi. Trening mashg‘ulotlarining
mazmuni, mashqlar ketma-ketligi, psixologik mustahkamlovchi metodikalar,
shuningdek, jismoniy sifatlar – kuch, tezlik, chidamlilik va koordinatsiyaning
rivojlantirilishiga oid amaliy tavsiyalar beriladi. O‘rganilgan holatlar asosida trening
samaradorligini oshirishga qaratilgan takliflar ishlab chiqilgan.
Kalit so‘zlar:
voleybol, jismoniy tayyorgarlik, psixologik tayyorgarlik, sport
metodikasi, yosh sportchilar, mashg‘ulot tizimi.
Аннотация:
В данной статье рассматриваются особенности волейбола и
значение физической и психологической подготовки юных спортсменов к
соревнованиям. Представлены рекомендации по организации тренировочного
процесса, очередности упражнений, методам укрепления психики и развития
физических качеств — силы, быстроты, выносливости и координации. На основе
изученных материалов предложены пути повышения эффективности подготовки
волейболистов.
Ключевые слова:
волейбол, физическая подготовка, психологическая
подготовка, спортивная методика, молодые спортсмены, система тренировок.
Kirish
Voleybol — bu yuqori darajada harakatchanlik, tezkor fikrlash, aqliy faollik va
jamoaviy muvofiqlikni talab qiladigan sport turi bo‘lib, uning o‘yin jarayoni
tomoshabopligi, dinamikasi va strategik yondashuvlari bilan ajralib turadi. Bugungi
kunda ushbu sport turi O‘zbekistonda ham keng ommalashib, nafaqat professional
sportchilar, balki yoshlar va sportga qiziqqan keng jamoatchilik orasida ham
mashhurlikka erishmoqda.
O‘zbekiston Respublikasida sport sohasida olib borilayotgan davlat siyosati,
xususan, Prezident qarorlari (2019) hamda “Ta’lim to‘g‘risida”gi Qonun (2020)
asosida, yosh avlodni har tomonlama sog‘lom va barkamol qilib tarbiyalashga alohida
e’tibor qaratilmoqda. Bu jarayonda voleybol sportining o‘rni beqiyosdir, chunki u
nafaqat jismoniy rivojlanish, balki intellektual va ijtimoiy-kommunikativ
ko‘nikmalarni shakllantirishga ham xizmat qiladi.
Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari
45-to’plam_2-qism_Iyul-2025
100
Yosh voleybolchilarni musobaqalarga samarali tayyorlash uchun ularning
jismoniy salohiyatini oshirish bilan bir qatorda psixologik barqarorlikni ta’minlash
ham muhim ahamiyatga ega. Ayniqsa, o‘smir yoshida psixologik yetuklik va o‘ziga
bo‘lgan ishonch sportchining motivatsiyasini mustahkamlovchi asosiy omillardan biri
hisoblanadi. Trening jarayonini O‘zbekiston iqlimiy, madaniy va ijtimoiy sharoitlariga
mos holda to‘g‘ri rejalashtirish sportchilarning individual xususiyatlarini hisobga
olgan holda jismoniy, ruhiy va ijtimoiy jihatdan har tomonlama rivojlanishiga xizmat
qiladi. Bu esa o‘z navbatida ularning raqobatbardoshligini oshiradi va sportdagi
muvaffaqiyatga zamin yaratadi.
Shuni ta’kidlash joizki, voleybol bo‘yicha muvaffaqiyatli tayyorgarlik nafaqat
sportchining kuch va chidamlilik darajasiga, balki murabbiylar tomonidan tashkil
etilgan mashg‘ulotlarning metodik asoslanganligiga ham bog‘liq. Ayniqsa,
O‘zbekiston sharoitida, ya’ni turli iqlimiy mintaqalar, ijtimoiy-madaniy muhit va sport
infratuzilmasining mavjud holati inobatga olingan holda, yosh sportchilar uchun
samarali trening tizimini yo‘lga qo‘yish dolzarb masalalardan biridir.
Trening mashg‘ulotlari kompleks yondashuv asosida olib borilganda,
sportchilarning asosiy jismoniy sifatlari — kuch, chaqqonlik, muvozanat, sakrash
qobiliyati va chidamlilik darajasi tizimli ravishda shakllanadi. Shu bilan birga,
O‘zbekistonda so‘nggi yillarda sport psixologiyasiga bo‘lgan e’tibor ortib borayotgani
quvonarli holat bo‘lib, bu yo‘nalish voleybolchilarni psixologik tayyorlashda muhim
vosita bo‘lmoqda. Ayniqsa, musobaqa oldidan yuzaga keladigan ruhiy bosim, hayajon,
qo‘rquv va ishonchsizlik kabi holatlarni yengishda sport psixologi bilan olib borilgan
ishlanmalar samaradorlikni oshiradi.
Bundan tashqari, jamoadagi o‘zaro ishonch, liderlik fazilatlarini rivojlantirish va
sport etikasi masalalari ham murabbiylar tomonidan e’tibordan chetda qolmasligi
kerak. Ayniqsa, o‘smirlar va yoshlar bilan ishlashda ularning shaxsiy qiziqishlari,
individual ehtiyojlari va psixologik xususiyatlarini hisobga olish muhimdir. Shu
jihatdan qaraganda, zamonaviy psixopedagogik metodlardan foydalanish — masalan,
motivatsion intervyular, stressni boshqarish texnikalari, ijobiy mustahkamlash (pozitiv
feedback) usullari — trening jarayonini yanada samarali qiladi.
O‘zbekiston Respublikasi Yoshlar siyosati va sport vazirligi tomonidan tashkil
etilayotgan mahalliy va xalqaro turnirlar, sport maktablari va akademiyalarning
faoliyati yosh voleybolchilar uchun real maydon bo‘lib xizmat qilmoqda. Bu esa
nafaqat sportchilarning raqobatbardoshligini oshiradi, balki ularning ijtimoiy faol
shaxs bo‘lib shakllanishiga ham yordam beradi.
Shu sababli, voleybol bo‘yicha yuqori natijalarga erishish uchun jismoniy, texnik,
taktik va psixologik tayyorgarlik tizimi uzviy bog‘liq holda olib borilishi zarur. Aynan
mana shunday yondashuv sportchining to‘laqonli shakllanishi va xalqaro maydonda
munosib ishtirok etishi uchun poydevor bo‘lib xizmat qiladi.
Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari
45-to’plam_2-qism_Iyul-2025
101
Voleybolchilar tayyorgarligining asosiy bosqichlari
Yosh sportchilarni tayyorlashda quyidagi yo‘nalishlar asosiy o‘rin egallaydi:
Jamoaviy harakatlarni muvofiqlashtirish:
taktik uyg‘unlikka erishish;
Texnik tayyorgarlik
:
uzatmalar, qabul, blok, zarbalar;
Jismoniy sifatlar
:
sakrash, chidamlilik, tezkorlik, egiluvchanlik;
Psixologik tayyorgarlik
:
stressga bardoshlilik, e’tiborni jamlash, motivatsiya.
Treninglar har bir sportchining yosh, jins va jismoniy salohiyatiga moslashtirilgan
holda olib borilishi kerak (Миронов, 2010).
Jismoniy sifatlarning rivojlanishi
Quyidagi jismoniy sifatlar voleybolchilar uchun muhim hisoblanadi:
Kuch
– zarbalar, sakrash, to‘siq qo‘yish uchun zarur;
Tezlik
– o‘yin davomida to‘pga tez javob qaytarish imkonini beradi;
Egiluvchanlik
– harakatlarda aniqlik va moslashuvchanlikni ta’minlaydi;
Chidamlilik
– uzoq davom etuvchi o‘yinlarda toliqmaslikka xizmat qiladi.
Mashg‘ulotlar davomida bu sifatlarni rivojlantirish uchun umumiy va maxsus
mashqlar uyg‘unligi ta’minlanadi.
Psixologik tayyorgarlikning o‘rni
Yosh sportchilarda o‘ziga ishonch, irodaviy sifatlar, emotsional barqarorlikni
shakllantirish psixologik tayyorgarlikning asosiy maqsadlaridandir. Musobaqalardagi
bosim, yutqazish qo‘rquvi, jamoa oldidagi mas’uliyat kabi omillar sportchining
natijalariga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Shu sababli, har bir treningda ruhiy
ko‘nikmalarni ham shakllantirish zarur.
Psixologik treninglar o‘z ichiga vizualizatsiya, motivatsion suhbatlar, jamoaviy
psixoterapiya, avto-trening kabi usullarni oladi. O‘zbekiston sharoitida bu kabi
metodlar hali keng qo‘llanilmayapti, biroq ularning samaradorligi ilmiy jihatdan
isbotlangan (Weinberg & Gould, 2019).
Trening metodlari va vositalari
Quyidagi mashg‘ulot shakllari voleybolchilarning umumiy rivojlanishini
ta’minlaydi:
Trening turi
Maqsad
Umumiy jismoniy tayyorgarlik
Sog‘lomlashtirish, tayanch-harakat tizimini rivojlantirish
Maxsus tayyorgarlik
Sakrash, tezlik, muvozanatni rivojlantirish
Texnik mashqlar
To‘pni qabul qilish, uzatish, zarba, blok
Psixologik tayyorgarlik
Stressni yengish, motivatsiya
Musobaqalashuv mashqlari
Real o‘yin sharoitida tajriba orttirish
Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari
45-to’plam_2-qism_Iyul-2025
102
Treninglar davomida yuklama va dam olish oralig‘ining optimal nisbatda bo‘lishi
katta ahamiyatga ega.
Trening samaradorligini oshirish maqsadida quyidagilar tavsiya etiladi:
Har bir mashg‘ulot oldidan maqsad va vazifalarni aniq belgilash.
Harakat elementlarini kichik qismlarga bo‘lib, bosqichma-bosqich o‘rgatish.
Sportchilarning psixofiziologik holatini monitoring qilish (masalan, yurak urish
chastotasi orqali).
Nazorat o‘yinlari orqali natijalarni tahlil qilish.
Xulosa
O‘zbekiston sharoitida yosh voleybolchilarni musobaqalarga tayyorlashda trening
jarayonining samarali tashkil etilishi va psixologik yondashuvlarning joriy etilishi
muhim ahamiyatga ega. Voleybol bo‘yicha treninglar nafaqat sportchilarni jismonan
chiniqtiradi, balki ularda ijtimoiy ko‘nikmalar, o‘ziga ishonch va jamoaviylik ruhini
shakllantiradi. Shu sababli, murabbiylar jismoniy tayyorgarlik bilan bir qatorda,
psixologik tayyorgarlikni ham tizimli tarzda yo‘lga qo‘yishlari lozim.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Миронов, А. В. (2010).
Методика спортивной подготовки в волейболе
.
Москва: Советский спорт.
2. Родионов, Л. В. (2016).
Психологическая подготовка спортсменов в игровых
видах спорта
. Санкт-Петербург: Питер.
3. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019-yil 4-oktabrdagi PQ–4475-son
qarori. “Jismoniy tarbiya va sportni rivojlantirish bo‘yicha chora-tadbirlar”.
4. “Ta’lim to‘g‘risida”gi Qonun, O‘zbekiston Respublikasi, 2020.
5. Yuldasheva, D., & Turgunov, I. (2022). Psychophysical readiness of young athletes
in team sports.
Journal of Physical Education and Sport Sciences
, 5(2), 45–52.
6. Toyoda, H. (2018).
Physiological Characteristics and Conditioning of Volleyball
Players
. International Journal of Sports Science, 9(1), 21–27.
