Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari
46-to’plam_1-qism_Avgust-2025
10
O‘QUVCHILARNING LOYIHA FAOLIYATINI
FORMATIV BAHOLASH
Tangirov Farhodjon Mamatyakubovich,
Surxondaryo viloyati pedagogik mahorat markazi
metodik xizmat ko‘rsatish bo‘limi metodisti
ANNOTATSIYA
Maqolada o‘quvchilarning loyiha faoliyatini formativ baholashning nazariy va
uslubiy asoslari o‘quv jarayoni sifatini oshirish va loyiha kompetentsiyalarini
rivojlantirishning asosiy vositasi sifatida ko‘rib chiqiladi. Formativ baholash loyiha
tsiklining barcha bosqichlarida – rejalashtirishdan to yakunlash va mulohaza
yuritishgacha bo‘lgan doimiy fikr–mulohazalarni ta’minlaydigan maqsadli monitoring
tizimi sifatida tahlil qilinadi. Formativ baholash diagnostik, tartibga solish, motivatsion
va tarbiyaviy funktsiyalarni bajarishi, o‘quvchilarni rejalashtirish, jamoaviy ishlash,
o‘z–o‘zini nazorat qilish va tanqidiy tahlil qilish ko‘nikmalarini rivojlantirishga
yordam beradi.
Kalit so‘zlar
: loyiha faoliyati, formativ baholash, loyiha kompetentlik,
loyihalarni boshqarish, rejalashtirish, jamoaviy ishlash, modellashtirish.
ФОРМИРУЮЩЕЕ ОЦЕНИВАНИЕ ПРОЕКТНОЙ
ДЕЯТЕЛЬНОСТИ СТУДЕНТОВ
АННОТАЦИЯ
В
статье
рассматриваются
теоретико–методологические
основы
формирующего оценивания проектной деятельности студентов как ключевого
инструмента повышения качества образовательного процесса и развития
проектных компетенций. Формирующее оценивание рассматривается как
система целенаправленного мониторинга, обеспечивающая непрерывную
обратную связь на всех этапах проектного цикла – от планирования до
завершения
и
рефлексии.
Формирующее
оценивание
выполняет
диагностическую, регулятивную, мотивационную и обучающую функции,
способствует развитию у студентов навыков планирования, командной работы,
самоконтроля и критического анализа.
Ключевые слова:
проектная деятельность, формирующее оценивание,
проектная компетентность, управление проектами, планирование, командная
работа, моделирование.
Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari
46-to’plam_1-qism_Avgust-2025
11
FORMATIVE ASSESSMENT OF STUDENTS’
PROJECT ACTIVITIES
ABSTRACT
The article considers the theoretical and methodological foundations of formative
assessment of students’ project activities as a key tool for improving the quality of the
educational process and developing project competencies. Formative assessment is
analyzed as a targeted monitoring system that provides continuous feedback at all
stages of the project cycle – from planning to completion and reflection. Formative
assessment performs diagnostic, regulatory, motivational and educational functions,
helps students develop planning, teamwork, self–control and critical analysis skills.
Keywords:
project activities, formative assessment, project competence, project
management, planning, teamwork, modeling.
Zamonaviy o‘quv va ishlab chiqarish amaliyoti harakatlarni muvofiqlashtirish,
resurslardan optimal foydalanish va natija sifatini ta’minlashni talab qiladigan
murakkab maqsadlarga erishish uchun loyiha yondashuvidan tobora ko‘proq
foydalanmoqda. Bunday sharoitda loyihaning samaradorligi nafaqat yakuniy
ko‘rsatkichlar, balki uni amalga oshirish jarayonining sifati bilan ham belgilanadi.
Aynan shuning uchun ham ilmiy va amaliy muhitda yakuniy va shakllantiruvchi
mezonlarni o‘z ichiga olgan integratsiyalashgan baholash tizimlarini ishlab chiqishga
e’tibor kuchaymoqda. Ikkinchisi alohida rol o‘ynaydi, chunki ular loyihaning
dinamikasini boshqarishga, harakatlarni o‘z vaqtida sozlashni ta’minlashga va
ishtirokchilarning kasbiy malakasini oshirishga imkon beradi [1].
Loyihaning samaradorligi – bu resurslardan maqbul foydalanish va vaqt
chegaralariga rioya qilish bilan belgilangan maqsadlarga erishish darajasini aks
ettiruvchi murakkab xususiyatdir [2, 54–bet]. O‘quv adabiyotlarida samaradorlik
ko‘pincha uchta asosiy jihat bilan bog‘liq: samaradorlik (maqsadlarga erishish),
iqtisodiy samaradorlik (resurslardan oqilona foydalanish) va sifat (mahsulotning
belgilangan standartlarga muvofiqligi).
"Samaralilik" va "samaradorlik" tushunchalarini farqlash kerak. Samaradorlik
yakuniy ko‘rsatkichlarga qaratilgan bo‘lsa–da, samaradorlik ushbu natijalarga erishish
jarayonini, jumladan, tashkilot, boshqaruv va jamoadagi o‘zaro munosabatlarni ham
hisobga oladi. Ushbu kengaytirilgan tushuncha nafaqat mahsulotga, balki uni yaratish
usullariga ham e’tibor beradigan zamonaviy kompetentsiya modellariga mos keladi [3,
54–bet].
Shakllantiruvchi mezonlar loyiha faoliyati jarayoniga kiritilgan ko‘rsatkichlar
bo‘lib, taraqqiyotni kuzatish, muammolarni aniqlash va ish jarayoniga zudlik bilan
o‘zgartirishlar kiritish imkonini beradi [4, 32–bet]. Ularning asosiy vazifasi
Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari
46-to’plam_1-qism_Avgust-2025
12
ishtirokchilarning uzluksiz rivojlanishini qo‘llab–quvvatlash, fikr–mulohazalarini
taqdim etish va o‘z–o‘zini baholash va o‘z–o‘zini tuzatish qobiliyatini rivojlantirishdir.
N.S.Abdullayeva ta’kidlaganidek, loyiha ishi kontekstida formativ baholash
nafaqat mahsulot sifatini yaxshilashga, balki metakometensiyalarni rivojlantirishga
ham hissa qo‘shadi: tanqidiy fikrlash, jamoada ishlash, natija uchun javobgarlik [3, 32–
bet].
Shakllantiruvchi mezonlar quyidagi vazifalarni bajaradi:
№
Shakllantiruvchi
mezonlar vazifasi
Mazmuni
1
Diagnostika funksiyasi
Dastlabki
bosqichlarda
kamchiliklar
va
muammoli joylarni aniqlash
2
Tartibga solish
funksiyasi
Rejani tuzatish va resurslarni taqsimlash
yo‘nalishlarini aniqlash
3
Motivatsion funksiyasi
Taraqqiyot va yutuqlarni tan olish orqali
ishtirokni qo‘llab–quvvatlash
4
Ta’lim funksiyasi
Jarayonni
rejalashtirish,
tahlil
qilish
va
takomillashtirish ko‘nikmalarini rivojlantirish
3. Mezon tizimini qurish tamoyillari
Loyiha samaradorligini baholash tizimini ishlab chiqish quyidagi tamoyillarga
asoslanishi kerak:
maqsadli kutilmaganlik – mezonlar mahsulot va jarayon ko‘rsatkichlarini aks
ettiruvchi loyiha maqsadlariga bevosita bog‘liq bo‘lishi kerak;
dalillar – baholash tekshiriladigan artefaktlarga asoslanadi: rejalar, protokollar,
hisobotlar, mahsulot versiyalari;
ikki qatlamlilik – jarayon va natijaga bir vaqtning o‘zida e’tibor berish, bu ta’lim
loyihalarida ayniqsa muhimdir;
shaffoflik – ishtirokchilar qanday mezonlar va ularning ishi qanday baholanishini
tushunishlari kerak;
moslashuvchanlik – loyihaning o‘ziga xos xususiyatlariga va uning bosqichiga
qarab mezonlarni sozlash qobiliyati.
4. Samaradorlik mezonlarining tasnifi
Loyihaning predmeti va maqsadlariga qarab, ettita asosiy mezon blokini aniqlash
mumkin:
№
Mezon bloki
Mazmuni
1. Maqsad
(samaradorlik)
Maqsadlarga erishish darajasi, talablarning to‘liqligi,
mijoz yoki foydalanuvchining qoniqishi
Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari
46-to’plam_1-qism_Avgust-2025
13
2. Iqtisodiy
samaradorlik
Byudjetga rioya qilish, vaqt va resurslardan oqilona
foydalanish
3. Yechim sifati
Standartlarga muvofiqligi, ishonchliligi, qulayligi,
xavfsizligi
4. Jarayon mezonlari
Ishni tashkil etish, belgilangan muddatlarga rioya qilish,
o‘zgarishlarni boshqarish, qarorlarni hujjatlashtirish
5. Muloqot va o‘zaro
ta’sir
Jamoaviy ish sifati, manfaatdor tomonlar bilan
muvofiqlashtirish
6. Risklar
va
barqarorlik
Xavflarni
oldindan
bilish
va
minimallashtirish,
o‘zgarishlarga moslashish qobiliyati
7. Ta’sir va transfer
Ishtirokchilarning kompetentsiyalarini rivojlantirishga
hissa qo‘shish, natijalarni yangi sharoitlarda qo‘llash
qobiliyati
Loyiha faoliyatini formativ baholash loyiha tsiklining har bir bosqichida
ishtirokchilarni tizimli monitoring va qo‘llab–quvvatlashni o‘z ichiga oladi.
Rejalashtirish bosqichida vazifalarni ijrochilar o‘rtasida taqsimlashning to‘liqligi,
tuzilgan jadvalning maqsadga muvofiqligi, jamoadagi rollarni aniq belgilash va
taqsimlash, shuningdek sifatni ta’minlash rejasining mavjudligi, shu jumladan oraliq
natijalarni tekshirish va monitoring qilish usullari kabi mezonlarga e’tibor beriladi.
Ishga tushirish va nazorat qilish bosqichida asosiy ko‘rsatkichlar iteratsiyaning
belgilangan muddatlariga rioya qilish, mahsulotning oraliq versiyalarining barqaror
sifati, shuningdek, yuzaga keladigan o‘zgarishlar va xavflarga o‘z vaqtida va etarli
darajada javob berishdir. Bu erda formativ baholash rejadan chetlanishlarni tezda
aniqlash va butun loyiha tugaguniga qadar tuzatish choralarini ko‘rish imkonini beradi.
Yakunlash va mulohaza bosqichi yakuniy mahsulotning belgilangan talablarga
muvofiqligini tekshirishni, natijalarni manfaatdor tomonlarga himoya qilishning
ishonchliligi va ishonarliligini baholashni, shuningdek, loyihadan keyingi tahlil
chuqurligini tahlil qilishni o‘z ichiga oladi, bunda muvaffaqiyatli echimlar, yo‘l
qo‘yilgan xatolar va kelajakda jarayonni takomillashtirishning mumkin bo‘lgan
usullari qayd etiladi.
Shunday qilib, ushbu mezonlarga asoslangan formativ baholash nafaqat ish
sifatini kuzatish, balki rejalashtirish ko‘nikmalarini rivojlantirish, o‘zgarishlarga
moslashish va ishtirokchilarning o‘z tajribasini tanqidiy tahlil qilishga yordam beradi.
Loyiha faoliyatini formativ baholash loyihaning barcha bosqichlarida jamoa
taraqqiyoti va mahsulot sifatini kuzatish imkonini beruvchi maxsus tanlangan vositalar
va aniq tashkil etilgan tartiblardan foydalanishga asoslanadi. Asosiy vositalar baholash
rubrikalarini o‘z ichiga oladi, bunda har bir mezon uchun o‘zlashtirish darajalari va
o‘ziga xos xulq–atvor ko‘rsatkichlari belgilanadi; tekshirish varaqlari asosiy
vazifalarning bajarilishini tekshirish; kuzatish kartalari ish jarayoni ishtirokchilarining
Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari
46-to’plam_1-qism_Avgust-2025
14
harakatlarini qayd etish uchun; shuningdek, barcha loyiha artefaktlari jamlangan
elektron portfel.
Baholash tartib–qoidalariga muntazam tekshiruv punktlari yoki sprint
tekshiruvlari kiradi, bunda jamoa erishilgan natijalarni namoyish etadi va fikr–
mulohazalarni oladi. ma’lumotlar triangulyatsiyasi muhim rol o‘ynaydi –
ishtirokchilarning o‘z–o‘zini baholashini taqqoslash, jamoa ichidagi o‘zaro baholash
va tashqi ekspert baholash.
Bundan tashqari, formativ baholash “fakt – sabab – tavsiya” tamoyili asosida
majburiy mulohazalarni yozma ravishda qayd etishni o‘z ichiga oladi, bu
ishtirokchilarga nafaqat joriy natijalarni tushunish, balki ularni yaxshilash bo‘yicha
aniq qadamlarni belgilash imkonini beradi. Ushbu vositalar va protseduralardan
foydalanish baholash jarayonini shaffof qiladi va loyiha kompetentsiyalarini
rivojlantirish – maqsadli va boshqarilishi mumkin.
Loyihaning samaradorligini shakllantirish mezonlari yordamida baholash nafaqat
erishilgan natijalarni o‘lchash, balki ularga erishish jarayonini boshqarish imkonini
beradi. Ta’lim sharoitida bu o‘quvchilarning loyiha va metakompetentsiyalarini
rivojlantirish, noaniqlik sharoitida ularning kasbiy faoliyatga tayyorligini ta’minlash
uchun kuchli vositaga aylanadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1.
Ахмедова Т.А. Ўқувчиларнинг лойиҳавий фаолиятида миллий
қадриятлардан фойдаланишнинг педагогик асослари // “Замонавий таълим”
журнали. – Т:, 2023. – № 1. – С. 70–75.
2.
Бондарец А. Н. Проектная деятельность – запуск механизма развития
личности ребенка // Эксперимент и инновации в школе. 2011. № 3. С. 79–80..
3.
Абдуллаева Н.С. Методика организации проектной деятельности
младших школьников. – Ташкент: Fan, 2022. – 144 с.
4.
Смирнова Е.О. Проектное обучение как средство формирования
творческого мышления младших школьников // Педагогика и психология
образования. – 2021. – № 4. – С. 110–118.
5.
Захарова И.Н. Технологическое мышление младших школьников в
системе проектного обучения // Педагогические технологии. – М:2020. – № 3. –
С. 50–57.
6.
Игна О.Н. Развитие социокультурной компетенции студентов на основе
аутентичных материалов при профессионально ориентированном обучении
иноязычному общению: дис. … канд. пед. наук. –Томск, 2013. –186 с.
