Barcha maqolalar

1-54 66 0

Кон-металлургия саноатида ҳосил бўлган техноген маҳсулотларни қайта ишлашга комплекс ёндашишнинг ўзига хос хусусиятлари

Алишер Самадов

Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Жахонда йилига металларга бўлган эҳтиёжни қондириш учун 10 млрд, тоннадан кўпроқ турли хилдаги фойдали қазилмалар казиб олинади. Шу билан бир қаторда фойдали қазилма конлари ҳолатининг ёмонлашуви, казиб олинаётган руданинг таркибидаги фойдали компонентлар микдорининг камайиши ва барча турдаги фойдали қазилмалар заҳираларининг кисқариш тенденцияси кузатилмокда. Замонавий кончилик саноатида кон-металлургия корхоналарининг чиқиндилари келажакда комплекс кайта ишланиши, фойдали компонентларни ажратиб олишда иштирок этадиган реагентлар эса тўлиқ зарарсизлантирилиши ёки регенерация килиниб ишлаб чикаришга кайтарилиши лозим.
Республикамиз мустакилликка эришгандан буён рангли ва қимматбаҳо металларни ажратиб олишнинг технологияларини такомиллаштириш ва жорий килиш бўйича бир қатор муҳим чора тадбирлар амалга оширилиб, муайян натижаларга эришилди. Бу борада мураккаб таркибли маъданларни кайта ишлаш технологиялари такомиллаштирилиб, фойдали компонентларни ажратиб олишнинг умумий даражаси ошгани холда, экспортга мўлжалланган маҳсулот ва материаллар ишлаб чикариш учун замонавий технологиялар жорий этилганини алоҳида такидлаш мумкин. Ўзбекистон Республикасини янада ривожлантириш бўйича Ҳаракатлар стратегиясида1 минерал хом-ашё ресурсларини чукур кайта ишлаш бўйича инвестиция лойиҳаларини амалга оширишда кўзда тутувчи тармоқ дастурларини ўз вақтида амалга ошириш ва ишлаб чиқаришни махаллийлаштиришни рагбатлантириш сиёсатини давом эттириш бўйича белгиланган вазифаларни бажаришда кон-металлургия саноатида ҳосил бўлган техноген маҳсулотларни қайта ишлашга алоҳида эътибор қаратилмокда.
Бугунги кунда жаҳонда минерал хом ашёларни ва полиметаллик рудаларни кайта ишлашнинг эффектов усулларини ишлаб чикиш, уларнинг таркибидаги фойдали минералларни тўлиқ ажратиб олиш, ноёб ва нодир металларни ишлаб чиқариш кувватини ошириш, кам чиқиндили ва чиқиндисиз технологияларни яратиш, кон металлургия саноатининг барча турдаги техноген чиқиндиларини (кончилик саноати, бойитиш фабрикалари чиқиндилари, гидрометаллургик ва нирометаллургик жараёнларнинг суюк ва қаттик чиқиндилари) ишлаб чиқаришга жалб этиш, фойдаланилаётган реагентларни жараёнга кайтарган холда мураккаб таркибли силикатли бирикмаларни (металлургик шлаклар ва колдиклар шу кўринишда бўлади) алоҳида оксидларга ажратиш ва бунинг натижасида техноген чиқиндилар таркибидан фойдали компонентларни ажратиб олишни таъминлаш мазкур соханинг долзарб масалаларидан ҳисобланади.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2010 йил 15 декабрдаги ПҚ-1442-сон «2011-2015 йилларда Ўзбекистон Республикаси саноатини ривожлантиришнинг устувор йўналишлари» қарори, 2015 йил 4 мартдаги ПФ-4707-сон «2015-2019 йилларда ишлаб чиқаришни таркибий ўзгартириш, модернизация ва диверсификация килишни таъминлаш бўйича чора-тадбирлар дастури тўғрисида»ги ва 2017 йил 7 февралдаги ПФ-4947-сон «Ўзбекистон Республикасини янада ривожлантириш бўйича Ҳаракатлар стратегияси тўғрисида»ги Фармонлари ҳамда ҳамда мазкур фаолиятга тегишли бошқа меъёрий-ҳукукий ҳужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадкикоти муайян даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади олтин, кумуш, темир ва кремний икки оксидини ажратиб олиш усулларини ишлаб чикиш орқали, металлургия соҳасида рангли, кимматбаҳо ва кора металл ишлаб чикаришни кўпайтиришни таъминловчи кон-металлургия корхоналари техноген махсулотларини қайта ишлаш технологиясини ишлаб чиқишдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
техноген маҳсулотлардан олинган намунани фторидлаш жараёни ўрганилиши натижасида кремний диоксид ҳосил бўлиш даражаси ҳароратга боғлиқлиги аниқланган ҳолда, намуна 120 мин давомида турли ҳароратларда 90, 115 ва 135°С қиздирилганда диоксид кремний ҳосил бўлишининг ортиб бориши аниқланган;
киздириш вактини 120 мин, ҳарорат 90°С бўлганда кремний диоксид ҳосил бўлиш даражаси 58% га, ҳарорат 115°С га кўтарилганда кремний диоксид ҳосил бўлиш даражаси 78% га, ҳарорат 135°С га кўтарилганда кремний диоксид ҳосил бўлиш даражаси 98% га кўтарилиши аникланган;
гексафторсиликат аммоний ҳосил бўлиш жараёнида кремний диоксидни фторидлаш қиздириш ҳароратига боғлиқлиги, ҳарорат 130 дан 200°С га кўтарилганда шиддатли равишда аммиак ажралиши, ҳароратнинг бундан юқори бўлиши аммиак ажралишига пассив таъсир кўрсатиши, ҳарорат 150 дан 320°С га кўтарилганда аммоний гексафторсиликат газ фазасига ўтиши; газ ҳолатга ўтган аммоний гексафторсиликатни 200°С гача совутилганда кукун ҳолатига ўтиши аниқланган;
аммоний гексафторсиликатнинг аммоний гидрооксид билан таъсирлашуви вақтга ва ҳароратга богликлиги тадкикотлар асосида аммоний гексафторсиликат аммоний гидрооксиднинг 10%ли эритмасида 90 с давомида ва 20, 30, 40 ва 50°С да, тегишлича 0,76, 0,80, 0,84, ва 0,90 г эриши ва турли ҳароратларда эритиш вақтини 90 с дан ошириш эрувчанликни оширмаслиги исботланган;
техноген маҳсулотлар оғирлиги камайиши натижасига кўра аммоний гексафторсиликат сублимацияланишининг кинетик катталиги ва аммоний гексафторсиликатнинг газ фазасига ўтиши, ҳарорат 350° С га кўтарилганда 60 мин. оралигида 70% га, 400°С га кўтарилганда 30 мин. оралигида 90% га, 450° С га кўтарилганда 100% га етганлиги аникланган;
олтин саралаш фабрикалари чикиндилари таркибидан кумушни ажратиб олишнинг оптимал кўрсатгичлари сульфат кислотасининг концентрациясига богликлиги аникланган, концентрация 5 мл/л дан 15 мл/л га оширилганда реакция шиддатли равишда боради, сульфат кислотасининг концентрациясини 15 мл/л дан оширилганда кумушни ажратиб олиш сезиларли ўзгармаслиги исботланган;
олтин саралаш фабрикалари чикиндилари таркибидан кумушни ажратиб олишнинг оптимал кўрсатгичлари нитрат кислотасининг 5 мл/л дан 45 мл/л оралиқдаги концентрациясига богликлиги аникланган, кислота концентрацияси 5 мл/л дан 45 мл/л га оширилганда ажралиш реакцияси шиддатли равишда бориши, нитрат кислотасининг концентрациясини 45 мл/л дан оширилганда кумушни ажратиб олиш сезиларли даражада ўзгармаслиги исботланган;
олтин саралаш фабрикалари чикиндилари таркибидан олтин ва кумушни ажратиб олишда сульфат ва нитрат кислоталари аралашмасининг концентрацияси 25 мл/л га тенг бўлганда ва калий нитрат тузининг турли концентрацияси (1 г/л дан 8 г/л гача) оксидловчи сифатида кўшилгандаги оптимал кўрсатгичлари аниқланган;
калий нитрат тузининг концентрацияси 1 г/л дан 3 г/л гача бўлган ораликда ажралиш реакцияси шиддатли равишда бориши, калий нитрат тузининг концентрациясини 3 г/л дан ошириш олтин ва кумушни ажратиб олишда сезиларли натижа бермаслиги аникланган.
Хулоса
«Кон-металлургия саноатида ҳосил бўлган техноген маҳсулотларни кайта ишлашга комплекс ёндашишнинг ўзига хос хусусиятлари» мавзусидаги диссертацияси бўйича олиб борилган тадқиқотлар асосида куйидаги хулосалар такдим этилди:
1. Ишлаб чикилган техноген хом ашёларни галогеноаммоний усул билан кайта ишлаш технологияси кон-металлургия саноати чикиндиларидан барча фойдали компонентларни ажратиб олишни сезиларли даражада оширади, бу эса уларни кайта ишлашнинг иктисодий самарадорлигини таъминлайди.
2. Экспериментал тадкиқотлар билан аниқландики, қўлланилиб келинаётган технологияларга нисбатан қайта ишланаётган техноген чиқиндилар таркибидан кремний ва темир оксидларини тавсия этилаётган технология ёрдамида ажратиб олиш орқали қолган фойдали компонентларни қўшимча ажратиб олиш имконини берувчи галогеноаммонийли усул бирмунча самарали ҳисобланади.
3. Саноат-тажриба синовлари ўтказишда фойдали компонентларни ажратиб олиш сифат ва микдорий жиҳатдан ошганлиги аниқланди.
Дастлабки намунадагига нисбатан, кремний икки оксиди олиб ташлангандан сўнг миснинг микдори 4 маротаба, рух - 2 маротаба, темир - 3 маротаба ошади. Қимматбаҳо металларнинг микдори, хусусан: олтин - 5 марта, кумуш эса 1,3 марта ошади.
4. Кейинчалик аммоний фторид ва кремний икки оксиди олиш учун фойдаланиш мумкин бўлган, оралиқ махсулот аммоний гексафторсиликат (NH-t^SiFb олинди. Ишлаб чиқариш кувватига кўра халк хужалиги махсулотларини ишлаб чиқаришга етарли бўлган, маҳаллийлаштириш ва импорт ўрнини босувчи таркибида 99,9% SiO2 бўлган «оқ кукун» кўринишида кремний икки оксиди олинади.
5. Чодак ОСФ чиқиндилрини кайта ишлаш технологияси таклиф этилди. Таклиф этилаётган технологиянинг 100 кг иккиламчи кекни кайта ишлаш мисолида материал баланси ҳисоблаб чиқилди. 97,8% реагент регенарация килиниб жараёнга қайтарилиши натижасида кремний икки оксиди ва аммоний фторид чиқиши аникланди.
6. Олтин ажратиб олиш фабрикаларининг ташландиқ бўтаналаридаги цианид бирикмаларини зарарсизлантириш усули ишлаб чиқилди. Бунинг натижасида, эритмаларда нодир металлар концентрацияси куйидаги кўрсатгичларга эта бўлди: олтин - 0,6-0,7 мл/л, кумуш - 3,0-3,5 мл/л, цианид концентрацияси Chcn - 0,02%.
7. Технологик аҳволни (шароитни) ва хом ашёнинг тавсифини ҳисобга олиб, ишлаб чиқилган технологик жараённинг математик модели, ресурсларни рационал таксимлаш ва жараённинг оптимал ишлашини таъминлашга имкон беради.
8. Нодир металларни танлаб эритиш амалиёти ва назариясининг замонавий аҳволини таҳлил килиш асосида, ноорганик кислоталар ва оксидловчиларни қўллаб танлаб эритиш схемаси ишлаб чиқилган, бу технологик схема олтин ажратиб олиш фабрикаларининг чикинди бўтаналаридан қимматбаҳо моддаларни кўшимча ажратиб олиш имконини беради.
9. ОКМК мис эритиш заводининг ташландиқ шлакларидан темир олиш усули, кон-металлургия ишлаб чикариши техноген чиқиндиларини кайта ишлашнинг технологик режимлари ва схемаси ишлаб чикилган. Бунда хом ашёдан темирни ажратиб олиш даражаси 95.06 %ни ташкил этади.
10. Олтин ажратиб олиш фабрикаларининг ташландик чикиндиларидан қимматбаҳо моддаларни кўшимча ажратиб олиш усули ишлаб чиқилган. Ишлаб чикилган усулнинг паст таннархлилиги ва фторлаш реагентларини кайтадан қўллаш имконияти, ОКМКда 10 000 т кон-металлургия ишлаб чиқариши техноген чикиндиларини (шлаклар) кайта ишлашда олинган маҳсулотни сотиш натижасида йиллик даромад, 2,8 млрд, сўмни ташкил этади (2016 йил нархларида).
11. Чиқиндилардан кремний диоксиди (99,9% тозалигидаги ок кукун) олиш усули ишлаб чикилган.


1-21 66 0

Кичик синфдаги олди етакчи енгил автомобилларнинг рул бошқармасини юкланишини шакллантириш

Азиз Хашимов

Ишнинг мақсади: Турли эксплуатация режимларида автомобилларининг рул бошқармасида юкламаларни шаклланиш жараёнларини тадқиқ қилиш ва рул бошқармасини лойихалаш босқичида уни мустаҳкамлиги ва ишлаш муддатини башорат қилиш масалаларини ечиш учун тавсиялар бериш.
Тадқиқот услублари: Ишни бажаришда математик моделлаш ва статик динамика, дастурлаш ва тажриба услубларидан фойдаланилди.
Олннган натижалар ва уларнннг янгнлиги: - автомобилни оддий режимларда ишлатишда, шу жумладан бурилишга кириш, қувиб ўтиш, тормоз юритмасини контурларининг бири ишламай колганда тормозлаш, микропрофили маълум спектрал зичликка эта бўлгач йўлдан ҳаракатланиш режимларида рул бошқармасида юзага келадиган юкламаларни ҳисобий таҳлил қилиш имконини берувчи математик модел ишлаб чикилди:
- рул бошқармасини мустаҳкамликка хисоблашда ишлатиладиган динамиклик коэффициентлари асосланди;
- олдинги ғилдираклар осмаси, ғилдирак жамламасини ясаш ва йигиш учун берилган технологик кўйимлар билан боғлиқ рул бошқармасида юзага келадиган юкламаларни шаклланиш жараёнлари тадқиқ қилинди:
- ғилдиракнинг бурилиш ўқи (осма устуни) комбинацияланган ҳолда эгилганда, ғилдиракни жойида бурилишига қаршилик моментини ҳисоблаш формуласига аниқлик киритилди.
Амалий ахамияти: Ишлаб чикилган автомобилнинг математик модели, ЭХМда амалага ошириш учун яратилган алгоритм ва дастурлар рул бошқармасининг мустахкамлиги ва ишлаш муддатини энг рационал тавсифномаларини лойихалаш боскичида башорат қилиш ва белгилаш имкониятини беради. Кичик синфли енгил автомобил мисолида рул бошкармасиии динамик юкланиш коэффициентлари асосланди. гилдиракни бурилиш ўқи (осма устуни) комбинацияланган холда эгилганда, гилдиракни бурилишига каршилик моментини хисоблаш формуласига аниқлик киритилди.
Жорин кил и in даражаси: иш натижалари енгил автомобилларии такомиллаштириш ва янги моделларини ишлаб чиқишда ўтказиладиган тажриба-конструкторлик ишларда амалий фойдаланиш учун Узбекистан автомобил ишлаб чиқарувчилар Ассоциациясига топширилди, хамда Тошкент автомобил-йўллар институтининг «Автомобилсозлик» мутахассислиги бўйича магистрларни тайёрлаш жараёнида ишлатилади.
Татбиқ қилиш сохаси: Автомобилсозлик ва автомобил транспорта.

1-41 81 0

Кесиш асбобларининг ескиришига чидамлилигини ошириш тупроқ қазиш машиналарининг корпуслари

Рустам Шукуров

Тадқиқот объектлари: тупроқ қазиш машиналари ва карер екскаваторларининг ишчи органларининг кесиш елементлари.
Ишнинг мақсади: кесиш елементларининг ескириш назариясининг илмий асосларини ишлаб чиқиш ва улар асосида тупроқ қазиш машиналарининг ишчи органларининг чидамлилигини оширадиган дизайн ва технологик ечимлар асосида ишлаб чиқиш.
Тадқиқот усули: кесиш органларининг ескириш жараёнини биомеханик ва математик моделлаштириш, уларнинг ер муҳити билан ўзаро таъсири, рақамли таҳлил усуллари, ишқаланиш ва ескириш назариясининг илмий қоидалари, натижаларни прогнозлаш ва статистик қайта ишлаш ишлатилган. Експериментал тадқиқотлар стендларда ва кенг кўламли шароитларда замонавий метрологик ускуналар ёрдамида standart усуллар бўйича ва експериментал режалаштириш усулидан фойдаланган ҳолда ўтказилди.
Олинган натижалар ва уларнинг янгилиги: тупроқни кесишнинг дискрет фазали динамик модели ишлаб чиқилган бўлиб, у чипларни шакллантириш жараёнларини, ривожланган ёриқ ва ескириш жараёнларини расмийлаштиради. Кесиш органларининг ескириши ва хизмат қилиш муддатини ҳисоблаш усули ва рақамли усул, шунингдек тупроқларнинг абразивлигини аниқлаш усули яратилди. Биомеханика тамойилларини амалга оширишга асосланган кесиш органларининг оқилона дизайнини аниқлаш усули таклиф етилади.
Амалий аҳамияти: алгоритмлар, дастурлар ва моделларнинг таклиф етилаётган усулларидан фойдаланиш, шунингдек, дизайн босқичида, дизайн ва технологик ечимларнинг кесиш органларининг ескиришига таъсирини башорат қилиш имконини беради. Биомеханик тадқиқотлар асосида, ескирган қаршилик ва маҳсулдорлик билан кесиш органларининг оқилона дизайни ишлаб чиқилган. Кийинишга чидамли сирт материалларини танлаш бўйича тавсиялар берилади.
Жорий етиш даражаси ва иқтисодий самарадорлиги: автойўл консерни, Навоий кон-металлургия комбинати (НКМК), Тошгорстройрсмонт трести, қурилиш механизацияси, Узниипроцветмет, Спеcеплав ОАЖ да, шунингдек, ўқув жараёнида тупроқ қазиш машиналарининг кесиш корпусларининг мустаҳкамлигини ошириш бўйича ишлаб чиқилган тавсиялар амалга оширилди. Иш натижаларини Ўзбекистон Республикаси халқ хўжалигида амалга оширишнинг кутилаётган иқтисодий самараси 5,28 миллиард сўмдан ошади (2003 йил ҳолатига).
Қўллаш соҳаси: йўл қурилиши, қишлоқ хўжалиги, кончилик, машинасозлик ва илмий тадқиқотлар.

1-68 64 0

Кенгайтирилган характеристикали икки ипли занжирли баҳяларни олиш технологияси ва тикув машинаси ишчи органларини такомиллаштириш

Муниса Мансурова

Диссертация мавзусининг долзраблиги ва зарурияти. Ҳозирги кунда жаҳонда тўқимачилик ва тикувчилик саноатида турли хил матолардан олинган маҳсулотларга бўлган эхтиёж жадал суръатларда ортиб бормокда. «Дунё тўкимачилик бозорида тикувчилик махсулотлари учун газламаларни ишлаб чикариш йилига 120 млрд м2 ни ташкил этиб», бу борада Шаркий ва Жанубий Осиёда, АҚШда, Европа ва МДҲ давлатлари етакчилик қилмокда»1. Шу жиҳатдан жахон микёсида тикув буюмлари махсулотларининг сифатини яхшилаш, юқори ракобатбардош бўлган сифатли тикув махсулотларини ишлаб чикиш, маҳсулотларнинг ассортиментини кенгайтириш, замонавий тикув жиҳозларини, юкори характеристикали занжирли чокларни олиш технологияларни кўллаш масаласи муҳим бўлиб ҳисобланади. Шу билан бирга турли йўналишларга мўжалланган, айникса улар орасида трикотаж матоларидан тайёрланган махсулотлар олиш, ракобатбардош тикув буюмларини ишлаб чикаришга имкон берадиган янги юқори самарали ресурстежамкор технологияларни яратиш, тикув машиналарини такомиллаштиришга алохида эътибор берилмокда.
Жаҳонда юкори сифатли тикув буюмларини ишлаб чиқаришда турли деформацион мустахкамлик характеристикаларига эга бўлган материалларни тикиш технологиясини такомиллаштириш хамда кенгайтирилган технологик имкониятларига, юқори иш унумига эга бўлган тикув машиналарини ишлаб чиқиш муҳим ахамиятга эга. Бу борада, жумладан, янги типдаги занжирли чокларни қўллаб материалларни тикиш технологиясини яратиш,тикув машиналарини модернизация килишга йўналтирилган мақсадли илмий-тадкиқот ишларини амалга ошириш мухим вазифалардан бири ҳисобланади.
Республикамиз мустақилликка эришгандан буен енгил саноатни ривожланишида, айникса тикув ишлаб чиқаришда жаҳон бозорида юкори ракобатбардош бўлган сифатли тикув маҳсулотларини ишлаб чикишга алоҳида эътибор қаратилди. Бу борада, жумладан тикув машинаси ишчи органларини такомиллаштириш, тикув машиналарини ишлаб чиқарувчи ҳамда бутловчи кисмларни ва уларга сервис хизматини кўрсатувчи корхоналар фаолияти йўлга кўйилди. Шулар билан бир қаторда, тикув ишлаб чикариш жараёнининг ҳар бир босқичида ишлаб чикарилаётган махсулотларга салбий таъсир кўрсатувчи омилларни аниқлаш ва бартараф этиш, икки ипли занжирли бахяларни олиш технологияси ва тикув машинаси ишчи органларини такомиллаштириш талаб этилмокда. 2017-2021 йилларда Узбекистан Республикасини янада ривожлантириш бўйича Ҳаракатлар стратегиясида, жумладан «...миллий иктисодиётнинг ракобатбардошлигини ошириш, ... иқтисодиётда энергия ва ресурслар сарфини камайтириш, ишлаб чиқаришга энергия тежайдиган технологияларни кенг жорий этиш» вазифаси белгилаб берилган. Ушбу вазифани бажаришда тикув технологияларини такомиллаштириш, жумладан тикилаётган материалларнинг ҳусусиятларига мое келган самарали занжирли чокларни ишлаб чиқиш, юкори сифатли тикув буюмларини тайёрлашни таъминлайдиган тикув машинаси ишчи органлари ва механизмларини самарали конструкцияларини яратиш мухим ахамият касб этади.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2017 йил 7 февралдаги ПФ-4947-сон Ўзбекистон Республикасини ривожлантириш бўйича Ҳаракатлар стратегияси тўғрисида»ги Фармони, 2016 йил 21 декабрдаги ПҚ-2687 сон «2017-2019 йилларда тўқимачилик ва тикув-трикотаж саноатини янада ривожланиш чоралари бўйича дастур хакида», 2016 йил 22 декабрдаги ПҚ-2692 сон «Жисмоний ва маънавий эскирган жихозларни янгилаш, ҳамда соҳалар ишлаб чикариш корхоналарининг ишлаб чикариш харажатларини камайтириш бўйича кўшимча чора-тадбирлари» ва 2015 йил 4 мартдаги ПҚ-4707-сон «2015-2019 йиллар учун таркибий ислоҳотлар, модернизация килиш ва ишлаб чикаришни диверсификация килишга дойр чора-тадбирлари дастури тўғрисида»ги Қарорлари,Вазирлар Маҳкамасининг 2014 йил 8 январдаги 5-сон «Саноатда ишлаб чикариш харажатларини кискартириш ва маҳсулот таннархини пасайтириш бўйича кўшимча чора тадбирлар тўғрисида»ги Қарори ҳамда мазкур фаолиятга тегишли бошқа меъёрий-ҳуқуқий ҳужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадкикоти муайян даражада хизмат қилади.
Тадқиқоднинг мақсади: юқори кўрсаткичли характеристикаларга эга янги занжирли чокларни олиш технологияларини ишлаб чиқиш, тикув машиналари ишчи органлари ва мехазанизмларини такомиллаштиришдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
юқори кўрсаткичли характеристикаларга эга бир ва икки ипли занжирли чокларни ҳосил қилиш технологияси ишлаб чиқилган;
материални суриш, материални игна билан тешиш ва пастки ипни туртиш технологии схемалари, самарали ва ресурстежамкор механизмлари ишлаб чиқилган;
занжирли баҳяларни пастки ва юқори ипларини таранглик кучлари ва сарф қийматлари ишлаб чиқилган;
материалларни суришда қайишқок энергия тўплагични сиқилиш қийматини аниқлаш усули ишлаб чиқилган;
пастки ип таранглигини етакчи тармоқ таранглигига, иплар орасидаги ишқаланиш коэффициентига ва пастки ип таранглиги оғиш бурчагига боғланишлари ишлаб чиқилган;
тикилаётган материалнинг технологии қаршиликларига, қайишқок элементлар бикрлик коэффициентлари ва рейкани кўтарувчи ва силжитувчи коромислоларни ишчи елкалари узунликларига боғлиқ равишда рейкали ричагни тебраниш бурчагини ўзгариш боғланишлари такомиллаштирилган;
тикилаётган материалнинг қалинликларини ортиши билан игнани тешиб ўтиш тезлигини камайиши асосида боғланиш графиги ишлаб чиқилган;
игна ҳаракатида ишчи ва эркин режимлардаги тезликлари амплитудалари фаркини игна ва ползун массаларининг ўзгаришига боғлиқлик графиклари ишлаб чиқилган;
эксцентриситетли муштумча ва роликли пастки ип турткичининг конструкциясини бурчак силжиши, тезлиги ва тезланиш боғланишлари ҳамда тикув машинаси эллептик муштумчали ва эксцентрикли роликни пастки ип турткичини кинематик характеристикалари ишлаб чиқилган.
Хулоса
«Кенгайтирилган характеристикали икки ипли занжирли бахяларни олиш технологияси ва тикув машинаси ишчи органларини такомиллаштириш» мавзусидаги докторлик диссертацияси бўйича олиб борилган тадқиқотлар натижалари куйидагилардан иборат:
1. Юқори сифатли занжирли бахяларнинг янги схемалари ишлаб чикилган: айланувчи чалиштиргични қўллаб бир ипли занжирли чокни олиш технологияси; юқори деформацион характеристикали икки ипли занжирли бахя ҳосил қилиш технологияси олинди; икки ипли занжирли бахяни икки циклда олиш имконини берди.
2. Икки ипли занжирли бахяни пастки ипи таранглигини аниклаш формуласи олинди. Пастки ип таранглигини ўзгариш графиклари етакловчи тармоқ таранглигига, иплар орасидаги ишқаланиш коэффициентига ва пастки ип тармоқлари оғиш бурчакларига боғлиқ ҳолда олиш имконини берди.
3. Икки ипли занжирли баҳя юқори ипи сарфини ўзгариш графиклари тикиладиган матолар қалинлигига ва баҳя узунлигига боғлиқ равишда қурилди. Бахя узунлиги ва тикилаётган матолар қалинлиги ортиши билан юқори ип сарфини кўпайиши аниқланди. 401 типидаги бахяни пастки ипи сарфини аниклаш бўйича формула олинди. Тикилаётган матолар калинлиги пастки ип сарфига деярли таъсир кўрсатмайди, лекин бахя узунлигини ортиши пропорционал равишда ип сарфини кўпайтириш имконини берди.
4. 401 типидаги юкори эластикли икки ипли занжирли бахя учун юкори ипининг таранглигини ҳисоблаш методи ишлаб чикилган. Юкори эластик занжирли бахя юкори ипининг керакли таранглигини (9-12) Н таъминлаш учун пружина бикрлигини (60-80) Н/мм гача тенг килиб олиш тавсия килиш имконини берди.
5. Материални суриш технологияси такомиллаштирилган ва уни амалга ошириш механизми тавсия килинган. Материални суриш механизми кривошипи бурилишига боглик равишда рейканинг силжиши ва бурчак тезлигини ўзгариш конуниятлари олинган. Шатун ва коромисло узунликларининг ўзгариши коромислони юқори частотада тебраниш имконини берди.
6. Материални суриш зонаси элементларини бурчак силжишларини аниклаш формуласи олинган. Рейкани бурчак силжишини материални сурувчи саккиз бўғинли механизм шатуни, коромислоси узунликларига караб богланиш графиклари олиш имконини берди.
7. Материални суриш учун қайишқок энергия тўплагични сиқилиш қийматини ҳисоблаш методи таклиф қилинган. Энергия тўпловчи пружина сикилиш кучини ўзгариш конунияти бўйича графиклар унинг бикрлик коэффициента ва рейкали ричаг массасига боғлиқ равишда қуриш имконини берди.
8. Қайишқоқ элементлар таъсирини инобатга олган холда материални сурувчи ёпик механизмни динамика масаласи ечилган. Рейкали ричагни бурчак тебранишлари ўзгариш қонуниятлари материалларни тикишдаги технологик каршилик, қайишкок элементларни бикрлик коэффициентлари, рейкани силжитиш ва кўтариш коромислоларининг ишчи елкалари узунликларига боғлик равишда олинган. Материални суриш механизми қайишқоқ элементлари бикрлик коэффициентларини ортиши нафақат рейка тебраниш амплитудасини ночизиқли қонуниятда камайишга, балки рейка ва ричаг харакат траекториясини ишчи режимда ўзгаришига олиб келади.
9. Қайишкоқ энергия тўплагичли ресурстежамкор игна механизми ишлаб чикилган. Қайишқоқ энергия тўплагичли игна механизмини динамик масаласи система юритгичининг динамик - механик характеристикаси, инерцион, кайишқоқ - диссипатив параметрлари ва тикув машинасида тикилаётган материалларнинг қаршиликларини инобатга олиб ечиш имконини берди.
10. Игнани тикилаётган материаллардан ўтиш тезлиги графиклари кўрилган. Тикилаётган материаллар калинлигини ортиши игнани ўтиш тезлигини камайишига, бикрилиги юкори пружина игнани материалдан ўтиш тезлигини ортишига эришилди.
11. Игна тезлиги амплитудалари фарқини ўзгариш графиклари ишчи ва эркин режимларда игнанинг ва ползуннинг умумий массаларини ўзгаришига боғлиқ равишда курилган. Игнани умумий массасини ортиши игнани ҳаракат тезликлари амплитудаларини фарқини ишчи ва эркин режимларда камайиш имконини берди.
12. Ишлаб чикилган янги пастки ипни туртгичи эксцентрикли муштумчали ва роликли муштумчали механизмли конструкциясини аналитик усулда бурчак силжиши, тезлик ва тезланиши конуниятлари олинган. Тикув машинаси эллептик муштумчали ва эксцентрикли ролиги бўлган пастки ипни турткичини кинематик характеристикаларини аниклаш имконини берди.
13. Тажрибавий тадкиқотлар асосида турли хил эластикликка эга материаллар учун тавсия килинган занжирли чокларни чўзилишдаги узиш юкламаси ўзгариш конуниятлари олинган. Ипларнинг динамик характеристикаларини ўлчаш ускунаси янги конструктив схемаси ишлаб чикилди. Икки ипли занжирли чоклар узунликларини узилиш юкламасини ўзгаришига богликлик графиклари олинган. Тавсия килинган икки ипли занжирли чоклар юкори ва пастки иплари тарангликлари аникланган, уларнинг кийматлари мавжуд мокили чокларга нисбатан 1,5-2,5 марта кичиклигини кўрсатди. Бунда эластик икки ипли занжирли бахяни кўндаланг мустахкамлиги мавжуд мокили бахяга нисбатан 1,2-2,0 марта каттадир. Бахянинг узунлиги 2,0 мм бўлганда тавсия килинган чокда кўндаланг узиш кучи 643,4 Н бўлса, мокили чокда 322,4Н бўлади. Тикилаётган материаллар калинлиги 4,5 мм, игна механизми қайишкоқ элемента бикрлик коэффициента 12,5 Н/мм ва бош вал айланиш частотаси 4500 мин'1 бўлганда иш унуми юкорилиги тўлиқ факторли тажрибалар асосида аниқланди. Материални суриш ва игна механизмида қайишқоқ элементлари қўлланиши тикув машинаси иш унумини 1,3-1,5 марта ортишига олиб келади, бахялар ўтиши бўлмайди, ипни узулиши 10 марта камайтириш имконини берди.
14. Янги занжирли чокларни ва тикув машинаси ишчи органларини кўллаш натижасида бир тикув машинаси учун ўртача 4145 минг сўм йиллик иқтисодий самарадорлик олиш имконини берди.

1-78 58 0

Кам энергия сарфлаб тупроққа ишлов берадиган машиналарни яратиш

Қутбиддин Имомқулов

Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Ҳозирги кунда дунё амалиётида энергия ва рссурслардан самарали фойдаланиш, уларни тежайдиган технология ва техника воситаларини ишлаб чиқиш ҳамда амалиётга жорий этиш етакчи ўринни эгаллаган. Ерларга ишлов бсриш қишлоқ хўжалиги ишлаб чиқаришида энг кўп энергия талаб қиладиган жараён бўлиб, қишлоқ хўжалик экинлари ҳосилини стиштириш ва йигиб олишга сарфланаётган умумий энергиянинг 40-50 фоизи ушбу жараённи бажариш учун сарфланади. Агар дунё микёсида турли қишлоқ хўжалиги экинлари ҳосилини стиштириш учун хар Йили 1,6 миллиард гектардан ортик майдонга ишлов бсрилишини ҳисобга олсак1, энсргия-рссурстсжамкор тупрокка ишлов бсриш машиналарини яратиш ниҳоятда долзарб муаммолардан бири ҳисобланади. Бу борада ривожланган чет эл мамлакатларида, жумладан АҚШ, Германия, Англия, Италия ва бошка давлатларда маълум ютуқларга эришилган бўлиб, уларда кам энергияҳажмдор тупрокка ишлов бсриш технологиялари, машина ва иш органларини кўллашга алоҳида эътибор қаратилмокда2.
Узбеки стон кишлок хўжалигида тупрокка ишлов бсришда энергия сарфини камайтириш ва юқори самарадорликка эга бўлган модернизациялашган машиналарни ишлаб чикиш ва жорий этишни ташкил этишга қаратилган кенг камровли чора-тадбирлар амалга оширилмокда. Бу борада, жумладан, энергия ва рссурсларни тежаш ҳисобига ёқилғи-мойлаш материаллари, мсҳнат сарфи ва бошка харажатларни камайтириш, иш унумдорлигини ошириш мақсадида ерларга ишлов бсришнинг минимал технологиялари ҳамда уларни амалга оширадиган машиналарни яратишга бағишланган қатор илмий-тадқиқот ишлари олиб борилган.
Жаҳонда тупроққа ишлов бсриш учун сарфланадиган энергия микдорини камайтириш учун тупрокка ишлов бсриш машиналарининг тортишга қаршилигини, уларнинг иш органлари тупроқ билан очик кссиш шароитида таъсирлашишларини, яъни улар ёнбошида очик эгат ёки юмшатилган зоналар мавжуд бўлган тупроқ палахсаларига таъсир этишларини таъминлаш асосида такомиллаштириш ҳисобига камайтириш муҳим аҳамият касб этмокда. Бу борада максадли илмий-тадкикотларни, жумладан, қуйидаги йўналишлардаги илмий изланишларни амалга ошириш муҳим вазифалардан ҳисобланади: ерларга ишлов бсришда тупроқни кам энергия сарфлаб дсформациялаш ва парчалашнинг янги усулларини ишлаб чиқиш; тупроқни дсформациялаш ва парчалашнинг янги усуллари ҳамда унга ишлов бсриш воситаларини уйғунликда қўллаш асосида тупрокка ишлов бсришда энергия сарфини камайтириш; кам энергия сарфлаб тупрокка ишлов бсрадиган техника воситалари ва машиналарни яратиш; ерларга асосий (чукур) ишлов бсрадиган машиналар учун тупрокни кам энергия сарфлаб парчалайдиган пассив ва фаол турдаги иш органларини ишлаб чиқиш; тупрокка ишлов бсришда иш органларини очик кссиш шароитида ишлашини таъминлайдиган машина ва техника воситаларини ишлаб чиқиш. Юқорида кслтирилган илмий-тадкиқотлар йўналишида бажарилаётган илмий изланишлар мазкур диссертация мавзусининг долзарблигини изохлайди.
Узбекистан Рсспубликаси Президентининг 2012 йил 21 майдаги ПҚ-1758-сон «2012 - 2016 йилларда қишлоқ хўжалиги ишлаб чиқаришини янада модернизация килиш, техник ва технологик жиҳатдан кайта жиҳозлаш дастури тўғрисида»ги карори, Республика Вазирлар Махкамасининг 2012 йил 14 июлдаги 215-сон “2012 - 2016 йилларда қишлоқ хўжалиги ишлаб чиқаришини янада модернизация қилиш, техник ва технологик жиҳатдан қайта жихозлаш дастури амалга оширилишини таъминлаш чора-тадбирлари тўғрисида” карори хамда мазкур фаолиятга тегишли меъёрий-хукукий хужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадқиқоти муайян даражада хизмат килади.
Тадқиқотнинг мақсади тупроқ билан очиқ кесиш шароитида таъсирлашадиган иш органларига эга энергия ва рссурстсжамкор тупрокка ишлов бсриш машиналарини ишлаб чиқишдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги куйидагилардан иборат:
тупрокни очик кесиш шароитида ишластган уч ёқли ва тик пона кўринишидаги иш органлари таъсири остида дсформациялаш ва парчалаш учун техник счимлар ишлаб чиқилган;
тупрокқа экиш олдидан ишлов бсрувчи ва иш органлари очиқ кссиш шароитида ишлайдиган энсргиятсжамкор чизел-култиваторнинг технологик ва конструктив схемалари ишлаб чиқилган;
тупрокқа ағдармасдан чуқур ишлов бсрувчи кам энергия сарфига эга яссикескич-чукурюмшаткичнинг технологик ва конструктив схемалари ишлаб чиқилган;
тупрокни очик кесиш шароитида ишлайдиган уч ёқли ва тик пона кўринишидаги иш органлари таъсири остида дсформацияланиш ва парчаланиш жараснлари учун математик моделлар ва аналитик боғланишлар мажмуаси яратилган;
тупрок билан очик кссиш шароитида таъсирлашаётган иш органлари сифат ва энергетик кўрсаткичларини уларнинг парамстрлари, ишлов бсриш чукурлиги ва ҳаракат тезлигига боғлиқ равишда ўзгариш тавсифлари аниқланган.
ХУЛОСА
«Кам энергия сарфлаб тупрокка ишлов бсрадиган машиналарни яратиш» мавзусидаги докторлик дисссртацияси бўйича олиб борилган тадқиқотлар натижасида куйидаги хулосалар такдим этилди:
1. Тупрокка ишлов бсриш машиналарининг энсргияҳажмдорлиги ва ўз навбатида ерларга ишлов бсришда энергия сарфини камайтириш учун уларнинг иш органларини тупрок билан очик кесиш шароитида таъсирлашишларини, яъни улар ёнбошида очик эгат ёки юмшатилган зоналар мавжуд бўлган палахсаларга таъсир кўрсатишларини таъминлаш мақсадга мувофикдир.
2. Утказилган назарий ва экспсримснтал тадқиқотларга кўра очик кесиш шароитида ишлаётган иш органларининг таъсири остида тупрок мавжуд ёнбош очик эгат ёки юмшатилган зона томонга йўналган горизонтал текисликлар бўйича парчаланади ва бу тупроқни дсформациялаш ва парчалашга кстадиган энергия сарфини камайтириб, тупрокка ишлов бсриш энергияхажмдорлиги ва иш органларининг тортишга каршилигини 1,8-3,5 марта камайишига олиб келади.
3. Ишлов бсриш тезлиги ва чукурлиги ортиши билан очик кесиш шароитида ишлаётган иш органларининг тортишга қаршилиги ёпик кесиш шароитида ишлаётган иш органларининг тортишга каршилигидан мос равишда 1,12 ва 1,26 марта кам ортиши уларни тупрокка чукур ва тезкор усулда ишлов бсришда қўллаганда юқори самара бсришини кўрсатади.
4. Ерларга ишлов бсришда тупроққа ишлов бсриш машиналарининг иш органлари тупрок билан очик кесиш шароитида таъсирлашишларини таъминлаш йўли билан энсргияҳажмдорликни камайишига уларни рамага икки қатор ва А-симон шаклда жойлаштириш, улар тури ва шаклини тўғри танлаш ҳисобига эришилади. Иш органлари рамага икки катор этиб жойлаштирилганда биринчи катордаги иш органлари ясси сиртли икки ёқли пона, иккинчи қаторнинг икки чеккасидаги иш органлари ўнг ва чап бир томонлама, улар орасида жойлашганлари эса икки томонлама уч ёқли пона,Л-симон шаклда жойлаштирилганда эса ҳаракат йўналиши бўйлаб биринчи жойлашган иш органи икки ёкли пона, қолганлари эса ўнг ва чап бир томонлама уч ёқли пона кўринишида ишланиши ксрак.
5. Иш органлари рамада икки катор этиб жойлаштиришни тупрокка саёз ишлов бсришга мўлжалланган кенг камровли машиналарда, Л-симон шаклда жойлаштиришни эса тупрокка чукур ишлов бсрадиган кичик камровли машиналарда қўллаш максадга мувофиқ.
6. Тупрокка кам энергия сарфлаган ҳолда сифатли ишлов бсриш учун чизел-култиватор юмшаткич панжасининг тупрокка кириш бурчаги 25°, ўқёйсимон панжасининг тупрокка кириш бурчаги 25°, ўқёйсимон панжа қанотларининг очилиш бурчаги 60-80°, юмшаткич панжанинг эни камида 50 мм, ўқёйсимон панжанинг камраш кснглиги кўпи билан 340 мм, юмшаткич панжа ишчи сиртининг узунлиги камида 160 мм, юмшаткич ва ўқёйсимон панжалар орасидаги кўндаланг масофа кўпи билан 190 мм, юмшаткич ва ўқёйсимон панжалар орасидаги бўйлама масофа камида 660 мм бўлиши тавсия этилади.
7. Яссикескич-чукурюмшаткич марказий иш органининг тупрокка кириш бурчаги 25°, ёнбош иш органининг тупрокка кириш бурчаги 25°, ёнбош иш органи қанотининг очилиш бурчаги 30-40°, марказий иш органининг эни камида 75 мм, ёнбош иш органининг камраш кснглиги кўпи билан 250 мм, марказий иш органи ишчи сиртининг узунлиги камида 190 мм, марказий ва ёнбош иш органлари орасидаги кўндаланг масофа кўпи билан 290 мм, ёнбош иш органлари орасидаги кўндаланг масофа кўпи билан 250 мм, марказий ва ёнбош иш органлари орасидаги бўйлама масофа камида 950 мм, ёнбош иш органлари орасидаги бўйлама масофа камида 760 мм бўлганда тупрокка кам энергия сарфлаб, сифатли чукур ишлов бсришга эришилади.
8. Ишлаб чикилган чизел-култиватор ва яссикескич-чуқурюмшаткичнинг тортишга каршилиги мавжуд чизел-култиватор ва яссикескич-чукурюмшаткичга нисбатан мое равишда 1,33-1,39 ва 1,44-1,52 мартага камлиги, уларни кўллаганда ҳар бир гектар ишлов бсриладиган майдон ҳисобига ёқилғи сарфини мое равишда 3,3-3,4 ва 6,3-7,2 кг га камайтиришни таъминлайди.
9. Энсргия-ресурстсжамкор чизел-култиватор ва яссикескич-чуқурюмшаткични қўллаш ерларга ишлов бсриш учун сарфланадиган тўғридан-тўғри харажатларни мое равишда 19,1 ва 22,8 фоизга камайтириш имконини бсриб, бир йилда битта машинага мое равишда 5863153 ва 16831188 сўм иқтисодий самарага эришилади.

6-10 21 0

К вопросу о понятии «цифровой публичный финансовый контроль»

I Antropceva
Статья посвящена исследованию вопроса о содержании понятия «цифровой публичный финансовый контроль», формирование которого как отдельного вида публичного финансового контроля происходит в связи с активным внедрением цифровых технологий в публичную финансовую деятельность. Рассматриваются отличительные признаки цифрового публичного финансового контроля, необходимости его разграничения с осуществлением публичного финансового контроля с использованием средств автоматизации в деятельности контрольных органов.
221-225 73 0

Исследование качества дополнительно приобретенных знаний с помощью эрганомики интеллектуальных систем

Xikmatulla Xaldarov, Saida Ravshan

Исследовательская работа посвящена определению качества процесса обучения дополнительно приобретенных знаний с использованием интеллектуальных систем на основе эргономического моделирования.

31-33 92 0

Исследование влияния различных режимов обработки на структуру натуральных волокон

Baxtiyor Islamov, Mirzaxmad Fattaxov, Dildora Mamayeva, Rozikjon Urazaliyev
В данной работе рассмотрено рентгенографические исследования волокон натурального шелка подвергнутых различным обработкам. Показано, что на рентгенограммах исследуемых образцах значительно меняются форма, интенсивность и соотношения рефлексов кристаллических и аморфных участков.
1-78 98 0

Иссиклик-намлик алмашув жараёнларини тезлаштириш асосида юқори иш унумли пахтани қуритиш ускунаси ва технологиясини яратиш

Алишер Усманкулов

Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурияти. Жахон бозорида табиий маҳсулотларга, жумладан, пахта толасига бўлган талаб ошиб бормокда. Пахта бўйича халкаро консультатив қўмитанинг (ICAC) маълумотларига Караганда «ташки бозорга пахта толаси етказиб бериш бўйича Хитой, АҚШ, Ҳиндистон, Покистон, Бразилия хамда Узбекистан каби давлатлар етакчилик килмокда».1 2016-2017 йил мавсумида жахон миқёсида пахта толаси етиштириш ўтган мавсумга нисбатан 5,1 фоизга (22,48 млн. тонна), толага талаб эса 1,7 фоизга (24,09 млн. тонна) ошишлиги прогноз қилинмокда. Пахтани қайта ишлаш, асосан АҚШ, Хитой ва Ўзбекистонда ишлаб чиқарилган технологик ускуналарда амалга оширил-мокда. Пахта хосилини етиштириш ҳажмининг барқарорлигини сақлаш ва жахон бозорида хомашё ракобатбардошлигини ошириш учун тола сифатини янада яхшилаш энг долзарб муамоларидан бири бўлиб ҳисобланади. Бу йўналишда технологик пухта ва самарадорлиги юқори бўлган пахта хомашёсини дастлабки ишлаш ускуналарининг янги авлодини яратиш бўйича илмий-тадқиқот ишлари олиб борилмокда.
Узбекистан Республикасида пахта махсулотининг истеъмол хусусият-ларини яхшиланишига олиб келадиган, пахта хомашёсини дастлабки ишлаш технологик жараёнларини юқори самарадорликка эга бўлган техника ва технологияларини яратишга оид бўлган кенг қамровли чора-тадбирлар амалга оширилмокда. Бу борада, жумладан, пахта тозалаш корхоналари томонидан тайёрланаётган пахта хомашёси, ишлаб чикарилаётган пахта махсулотлари микдори ва сифатини саклашни таъминлаш, хомашё ва энергия сарфини камайтириш имкониятини берадиган техника ва технологияларини яратиш мухим ахамият касб этмокда.
Жаҳон амалиётида, пахтани дастлабки ишлаш технологии жараёнла-рига, ишлаб чиқариладиган маҳсулотларнинг сифат кўрсаткичларига ижобий таъсир этувчи пахта хомашёсини қуритишнинг янги техника ва технологияларини яратиш алоҳида аҳамиятга эга бўлиб бормокда. Бу борада пахта ва унинг компонентлари иссиқлик-физик кўрсаткичларини ўзгариш конуният-ларини бўйича илмий асосларини яратиш, пахта толаси ва чигитининг стационар бўлмаган иссиқлик ва масса алмашув жараёнларида куриш тезлиги ва бир текислигини асослаш, рақобатбардош сифат кўрсаткичларига эга бўлган тола ишлаб чикаришни таъминловчи, пахтани куритишни янги технология ва техникасини ишлаб чикиш каби йўналишларда мақсадли илмий изланишларни амалга ошириш муҳим вазифалардан бири ҳисобланади. Юкорида келтирилган илмий-тадқиқотлар йўналишида бажарилаётган илмий изланишлар мазкур диссертация мавзусининг долзарблигини изохлайди.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2015 йил 27 октябрдаги ПФ-4761-сон «Узпахтасаноатэкспорт холдинг компаниясини ташкил этиш тўғрисида»ги Фармони, Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Махкамасининг 2007 йил 3 апрелдаги 70-сон «2007-2011 йилларда пахта тозалаш саноати корхоналарини модернизация ва реконструкция қилиш дастури тўғрисида»ги қарори ҳамда мазкур фаолиятга тегишли бошка меъёрий-ҳуқуқий хужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадқиқоти муайян даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади иссиқлик-намлик алмашув жараёнларини жадаллаштириш асосида пахтани юқори иш унумли қуритиш ускунаси ва технологиясини яратишдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
ички мосламалар конструкцияси такомиллаштирилган, янги юқори иш унумли пахта куритиш барабани ва технологияси яратилган;
пахта, тола, тукли ва туксиз чигитларнинг иссиқлик ўтказувчанлиги ва иссиклик сиғимини намлик, хажмий зичлик ва қуритиш температурасига қараб ўзгаришини ҳисоблаш услуби ишлаб чиқилган;
тола массаси ва чигит ядросида иссиклик, намликни фазовий ва вактли таксимланишининг турли қонуниятлари асосида пахта толаси ва чигитини қуриш бир текислигини таъминловчи куритиш режими ишлаб чиқилган;
иссиклик тарқалиши назарияси асосида муҳитни кўп компонентли-лигини ҳисобга олувчи нам пахтани самарали (келтирилган) иссиклик ўтказувчанлигини ҳисоблаш услуби ишлаб чиқилган;
куритиш вақтида чигит ядроси ва қобиғи ҳажмининг ўзгариши, хаво қатлами ҳосил бўлиши, уларга пахтанинг бошланғич намлигини таъсир даражаси аникланган;
ҳаво температураси ва пахта компонентларининг намлиги ҳамда температурасининг ўзгаришини аниқлаб берувчи қонуниятлар асосида қуритиш барабанини узунлигидан самарали фойдаланиш имконияти яратилган.
Иссиқлик-намлик алмашув жараёнларини тезлаштириш асосида юқори иш унумли пахтани куритиш ускунасива технологиясини яратиш бўйича олиб борилган тадқиқотлар натижасида қуйидаги хулосалар такдим этилди:
1. Пахта компонентларини иссиклик - физик ҳоссаларини аниқлаш, куритиш ускунаси кўрсаткичлари ва хавони иссиқлик - намлик ҳолатини оптималлаштириб куритишни мавжуд технология ва техникаларини толани бир текис куритиш бўйича имкониятларини излаб топиш бўйича тадқиқотлар ўтказиш зарурияти аникланди.
2. Пахта ва уни компонентларининг иссиклик ўтказувчанлигини пахта намлиги ва зичлиги хамда хаво температураси ўртасидаги боғланишларини аниқлаш бўйича тадқиқотлар асосида куйидагилар аниқланган:
-пахта, тола ва чигитнинг иссиклик ўтказувчанлигини, уларни намлиги, зичлиги ва хаво температурасига караб ўзгариш қонунияти олинган. Бунда пахтани иссиклик ўтказувчанлиги доимо толани иссиклик ўтказувчанлигидан юқори бўлиб, намлик ва куритиш температураси ошган сайин, улар ўртасидаги фарқ ўсиб бориши аникланди;
-тукли ва туксиз чигитлар намлиги 7% гача бўлганда куритиш температураси, уларнинг иссиклик ўтказувчанлигига таъсир этмаслиги хамда намликнинг ошиши билан эса, иссиклик ўтказувчанлик коэффициента секин аста кўтарилиши, сўнгра эга эгри чизиқ шаклида тезда ўсиши кузатилган;
-туксиз чигитни иссиклик ўтказувчанлиги бир хил намлик, хажмий зичлик ва куритиш температурасида тукли чигитни иссиклик ўтказувчанлигига нисбатан тукдорлик даражасига караб 1,2-2,2 марта юқори бўлиши аникланди.
3. Пахта ва уни компонентларининг иссиклик сиғимини аниқлаш услуби ва тажриба маълумотларини кайта ишлаш тизими ишлаб чикилган.
Иссиклик сиғимини ўзгариш конунияти ва пахта, тола, тукли ва туксиз чигитларни иссиклик сиғимига температура ва зичликнинг таъсирини микдорий баҳолашни аниқлаш учун ботланишлар тавсия этилган. Намлик ошиши билан пахта ва уни компонентларининг иссиклик сиғими тўғри чизиқ бўйича, температура ошиши билан эса эгри чизиқ бўйича ошиши аниқланган.
4. Кўп компонентли мухитда иссиклик таркалиш назарияси асосида нам пахтани эффектив иссиклик ўтказувчанлигини ўзгаришини аниклаш учун хисоблаш услуби ишлаб чиқилди, натижада пахтани куритишда иссиклик-намлик алмашув жараёнларининг дифференциал тенгламаларини етарли аниклик даражасида сонли-хисоблаш имконияти яратилди.
5. Пахта толаси массаси ва чигит ядросида иссиклик ва намликни фазовий, вакт давомида таксимланишини турли конуниятлари олинган, чигит ядросини кизиш тезлиги пастлиги, мукобиллашган режимда тола ва чигитни ўртача қуриш вақти турлича бўлиши аникланди.
6. Пахта компонентларининг мураккаблиги, кўп компонентлилиги, уларни иссиқлик-физик кўрсаткичларини турлилиги сабабли, амалиётда қўлланилаётган конвектив куритиш усули пахта компонентларидаги температура фарқини бартараф эта олмаслиги, компонентлардан бир текис намлик олишни таъминлай олмаслиги аниқланган. Бу эса толани керакли технологик намлигига эришиш учун қўшимча иссиқлик-намликда кайта ишлашпи талаб этди.
7. Қуриш жараёнида чигит қобиғи ва ядроси ҳажмининг ўзгаришини микдорий баҳолаш амалга оширилган. Чигит қобиғининг ички юзаси ва ядронинг ташки юзаси орасидаги юзага келган хаво катламининг куриш самарадорлигига таъсири ва микдорий бахолаш илк бор тавсия килинди.
8. Тажрибавий тадқиқотлар асосида, барабанли куритгичнинг ички мосламаларини кизиш температурасини хамда уларда турган пахтанинг ташки юзасини ошириш йўли билан иссиклик алмашуви жараёнини жадаллаштиришга эришиш мумкинлиги аниқланган. Барабан кобигининг кизиш температурасини 70°С гача ошириш куритгичда намлик олишни ўртача 64,2% (нисбий)га ошишига эришилиши кўрсатилди.
9. Пахтани барабаннинг кўндаланг кесими юзасида бир текис таксимланиши, фойдасиз зонани пахтани куритиш учун фойдаланишни таъминловчи, намлик олишни математик модели олинган, унинг асосида барабанни оптимал айланишлар сони 13 айл/мин бўлиши аниқланган.
Такомиллаштирилган қуритгични амалиётга тадбиқ этишдан олинадиган иқтисодий самарадорлик намлик олишни ошиши ва толада нуқсонли аралашмалар микдорининг пасайишини хисобига 1 тонна куритилган пахта учун 17400 сўмни ташкил этди.

1-45 103 0

Информацион – бошқарув тизимларидаги ўлчаш ахборотларини ишончлилаштириш

Барнохон Темербекова

Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Дунёда ишлаб чиқариш саноати фаолияти ва технологии жараёнларни назорат қилиш ҳамда бошқаришнинг ўзига хос хусусиятлари, дунё микёсидаги мураккаблик, физик-кимёвий ўзгаришларнинг юз бериш тезлигининг юқорилиги ўлчаш ахборотларининг ишончлилигини таъминлашни талаб этади. Технологии бирламчи ўлчаш ахборотлари, статистии маълумотлар, энспертларнинг тўпланган тажрибаларидан иборат бўлган ахборот оқимлари мураииаб динамин объентларнинг тўхтовсиз ва тўғри ишлашини таъминлаш мансадида уларнинг холатларини назорат қилиш ва бошнариш жараёнлари самарадорлигини белгилаб бериш ва информацион-бошқарув тизимларида ахборотларни ишончли, анин ва тўлиқлилигини таъминлаш мухим вазифалардан бири бўлиб нолмонда.
Республикамиз мустақилликка эришганидан буен технологик жараёнларни ва ишлаб чиқаришнинг юкори самарадорликка эга бўлган бошқариш тизимларини яратишда ахборотлар ишончлилигининг микдорий баҳоси ва доимий назорати, ахборот бошқарув тизими функционал турғунлигининг асосий кўрсаткичлари сифатида йўналтирилган меъёрий-техник ҳужжатларда мувофиқ тадбирларни самарали ташкил килиш юзасидан кенг, муайян натижаларга эришилди. Бу борада, жумладан ишлаб чиқаришнинг турли соҳаларидаги объектларда информацион-бошқарув тизимида ўлчаш ахборотларини ишончлилигини таъминлаш, бошқариш жараёнларини интеллектуаллаш ва жараёнларни бошқаришнинг интеллектуаллаш воситаларини алохида таъкидлаш мумкин.
Жахонда ишлаб чиқаришнинг технологик жараёнларида ахборотлар ишончлилигининг талаб этиладиган даражасини таъминлашнинг мураккаб илмий-техник муаммоси, нотўғри маълумотлар билан курашишнинг муҳандислик усуллариниишлаб чиқиш, информацион-бошкарув тизимида ўлчаш ахборотини ишончлилигини таъминлаш усуллари ва алгоритмларини ишлаб чиқиш муҳим ахамият касб этмокда. Бу борада ўлчаш ахборотлари ишночлилигини таъминлашнинг замонавий ҳолатини тахлил килиш ва кейинги ривожланиш тенденциясини аниқлаш ҳамда, ўлчаш ахборотлари назарияси ва амалиётини такомиллаштириш, ахборот-бошқарув тизимидаги ўлчаш ва ишлаб чиқариш технологик ахборотлари ишончлилигини таъминлашнинг илмий-услубий асосларини ишлаб чиқиш, ортиқчалилик асосида маълумотларни узатиш аниқлигини назорат килиш, ахборот бошқарув тизимидаги техник-иқтисодий кўрсаткичлар ҳисобининг тўғрилигини таъминлаш алгоритмларини ишлаб чикиш кабилар долзарб вазифалардан хисобланади.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2013 йил 27 июндаги ПҚ-989-сон «Ўзбекистон Республикаси Миллий ахборот-коммуникация тизимини янада ривожлантириш чора-тадбирлари ҳақида» ва 2010 йил 15 декабрь ПҚ-1442 сон «2011-2015 йиллардаЎзбекистон Республикаси саноатини ривожлантиришнинг устувор йўналишлари тўғрисида»ги қарори ҳамда мазкур фаолиятга тегишли барча меъёрий-ҳукуқий хужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадкиқоти муайян даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади информацион-бошқарув тизимлари иерархиясининг турли сатҳларида айланиб юрувчи бирламчи ўлчаш ва иккиламчи ишлаб чиқариш технологии ахборотлари ишончлилигини таъминлашдан иборат.
Тадқиқотнинг илмин янгилиги куйидагилардан иборат:
информацион-бошқарув тизимига ахборотларни киритиш босқичида ўлчаш ахборотларининг талаб этилган ишончлилигини ва яхлитлигини таъминлаш усуллари ва алгоритмлари ишлаб чиқилган;
ўлчаш каналлари хатоликлари параметрлари орқали ўлчаш қурилмалар хатоликларини аниклаш услубиятини бириктирувчи кўп каналли аналитик асбоб хатоликлар усули ишлаб чикилган;
ахборотлар ишончлилигини назорат қилишнинг информацион-бошқарув тизимида маълумотларнинг ортиқчалигига асосланган ва дастлабки назорат, алоқалар сатҳида ўзгартириш ва назорат килинадиган маълумотларнинг тўғриланган қийматларини ҳисоблаш каби дастурий блоклардан ташкил топган алгоритм ишлаб чиқилган;
тезкор бошқариш ва тақвимли режалалаштиришнинг талаб этилган вақти оралиғида кутилаётган қувватни аниқлаш учуй ишлаб чиқаришнинг жорий куватларини ҳисоблаш ва курилмаларнинг ишлашини ҳисобга олиш ишончлилилигини таъминлаш, ишлаб чиқариш ҳудудининг технологик кисмидаги жараёнлар турғунлигини ҳисоблашнинг ўлчаш натижаларини бирламчи қайта ишлаш дастурий таъминоти ишлаб чиқилган.
Хулоса
«Информацион-бошқарув тизимларида ўлчаш ахборотини ишончлилигини» мавзусидаги докторлик диссертацияси бўйича олиб борилган тадкикотлар натижасида қуйидаги хулосалар такдим этилди:
1. Информацион-бошқарув тизими иерархиянинг турли сатҳида ўлчаш каналларида айланувчи, ахборотни кири киритиш босқичида ишончлиликни таъминлашнинг илмий - улубий усуллари шакллантирилган.
2. Информацион-бошқарув тизимида бирламчи ва бавосита иккиламчи саноат-технологик ахборотни ишончлилигини оширишнинг илмий-услубий асосни ифодаловчи мажмуани ўлчаш ахборотларини талаб этилган ишончлилик ва тўликликни таъминлаш усуллари ва алгоритмлари таклиф килинган;
3. Саноат ишлаб чикариши техник-иқтисодий кўрсатгичларни ҳисоблаш масалаларидаги ахборотлар ишончлилигини назорат килишнинг алгоритми таклиф этилган бўлиб, тўғрилаш тадкиқ қилинаётган объект ҳақидаги маълумотлардан фойдаланиш асосида амалга оширилади ва алгоритмнинг ўзи бир-бири билан ўзаро таъсирлашувчи қуйидаги дастурий модуллардан ташкил топган: «дастлабки назорат», «алока тенгламаларини ўзгартириш» ва «ишлаб чикариш техник-иқтисодий кўрсатгичларининг тўғриланган қийматлар» ини ҳисоблаш имконини беради;
4. Саноат ва технологии жараёнларни бошкаришнинг интегрирланган тизимини информацией таъминлаш масалалари кўрилган. Ўлчаш ахборотини қайта ишлаш алгоритмлари очиб берилган: масштаблаш ва чегаравий қийматларни чизиклантириш, ишончлиликни назорат қилиш, экспоненционал силлиқлантириш (филтрлаш), ўлчаш кийматларни мувофиқ чегаравий берилган кийматларни назорат килиш.
5. Ўлчаш ахборотларининг талаб этилган бутунлиги (яхлитлиги) ва тўғрилигини таъминлаш усуллари ва алгоритмлари таклиф этилган, уларнинг барчаси ўзида информацион-бошкарув тизимларидаги, жумладан тизимга ахборотларни киритиш босқичидаги бирламчи ва иккиламчи ишлаб чиқариш-технологик ахборотлари ишончлилигини оширишнинг илмий-услубий асослари намоён этилган;
6. Автоматик тизимнинг оператив-диспечерли бошкарувида кириш ахборотларнинг бирламчи кайта ишлаш дастурий комплекси ишлаб чиқилди, у куйдаги вазифаларни ўз ичига олади: реал вақтда кўрсаткичларнинг жорий қийматини реал маштабда датчикларининг чиқиш сигналини филтрлашда бахолаш; ишончлилик учун жорий кўрсаткичларни назорат қилиш; харажатлар ва даражаларнинг хақикий кийматини ҳисоблаб чиқиш; харажатларининг жорий кийматини агрегирлаш ва интеграллаш масалалари; ускуна ишини ҳисобга олиш ва талаб этилган интервал вақтида прогнозлаш қувватини аниқлашда ишлаб чиқаришнинг жорий кувватини ҳисоблаб чикиш.

149-155 98 0

Интерактивное обучение кибербезопасности

Dustmurod Jo‘murodov
Анализируются современные методы обучения в области кибербезопасности, включая применение виртуальной и дополненной реальности, киберигры и тестирование на проникновение. Исследуются технологии VR/AR для создания интерактивных сценариев и виртуальных лабораторий, а также разработка приложений AR для обнаружения yipo3. Описываются практические применения тестирования на проникновение в виртуальной среде. Представлены современные подходы к обучению и развитию навыков в области кибербезопасности.
1-84 86 0

Икки игнадонли трикотаж машиналарида матоларнинг янги ассортиментларини олиш технологиясини яратиш

Нилуфар Ханхаджаева

Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурияти. Давлатимиз томонидан тўқимачилик саноати олдига қўйилган муҳим вазифалардан бири тўқимачилик маҳсулотларини жаҳон бозорларида мустаҳкам ўз ўринларини топишига эришиб, иқтисодиёти жиҳатидан ривожланган мамлакатлар қаторига киришида ҳисса кўшишдан иборатдир. Ўзбекистон Республикаси Президента Ислом Каримов таъкидлаб ўтганларидек: “Биринчи навбатда енгил, тўқимачилик ва озиқ-овқат саноатида пахта толаси, бошқа қишлоқ хўжалиги маҳсулотлари ва хомашё ресурсларини чуқур кайта ишлаш бўйича ишлаб чиқаришни, курилиш материаллари саноатини янада ривожлантириш, сифатли ва баркарор талабга эга бўлган тайёр маҳсулотлар тайёрлайдиган корхоналар ташкил етишга алоҳида эътибор қаратиш даркор”1.
Республикамизда трикотаж маҳсулотларини ишлаб чиқариш жадал суръатлар билан ривожлантирилмокда, янги технологиялар қўлланилмокда ва маҳсулот турлари кенгайиб бормоқда.
Саноат, савдо ва хизмат кўрсатишда юқори технологии, таннархи паст ва харидор талабига жавоб берадиган хусусиятларга эга бўлган трикотаж маҳсулотларини ишлаб чиқаришни талаб қилинмокда. Шунинг учун трикотаж ишлаб чикариш технологиясида юқорида келтирилган муаммоларнинг ўз ечимини топиши зарур ва алоҳида аҳамиятга эга.
Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг «2012-2015 йилларда ноозиқ-овқат истеъмол товарлари ишлаб чикариш ҳажмларини кўпайтириш ва турларини кенгайтириш бўйича қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида» ги 2012 йил 8 августдаги 234-қарорига асосан тўқимачилик саноатининг ҳозирги бозор иқтисодиёти шароитидаги асосий вазифаси ички ва ташқи бозорда рақобатбардош, сифатли ноозиқ-овқат истеъмол товарларини ишлаб чиқариш ҳажмини ва турларини кенгайтиришдан иборатдир.
Харидорнинг маҳсулот сифати ва ташки кўринишига бўлган талаби кундан-кунга ортиб бормокда. Шунинг учун сидирға трикотаж тўқималарини нақш самарасига эга бўлган тўкималарга алмаштириш масаласи кўндаланг қўйилмокда. Ҳозирда Ўзбекистондаги трикотаж корхоналарида етарли микдорда замонавий айлана ва ясси игнадонли трикотаж машиналари ўрнатилган. Бу машиналар янги рақобатбардош ассортимент турларини олиш учун кенг технологик имкониятларга эга. Бундай туркум машиналарни тўлиқ қувват билан ишлатиш ва нақш элементларига эта бўлган турли хил тузилишдаги трикотаж тўқималарини олиш зарурияти шу куннинг долзарб муаммоси бўлиб, ушбу диссертация иши шу каби муаммони бартараф этишга бағишланган.
Тадқиқотнинг мақсади икки игнадонли трикотаж машиналарида янги ассортиментдаги матоларни олиш технологиясини яратиш, шунингдек, майда раппортли нақш самарасига эга бўлган тўқималарни ишлаб чиқиш йўли билан трикотаж машиналарининг технологик имкониятларини кенгайтиришдан иборат.
Диссертация тадқиқотининг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
икки игнадонли ясси фанг машинасида донали нақшли тукли трикотаж олишнинг янги усули (IDP 2002 05204) ва икки игнадонли танда тўкув машиналарида тукли трикотаж олишнинг янги усули (IDP 2002 05205) яратилган;
ясси фанг машинаси ҳалқа хосил килиш системасини такомиллаштириш ҳисобига ҳалқа хосил килиш жараёнининг рационал схемаси ва тукли тўкима асосида донали трикотаж олиш технологияси яратилган;
интерлок асосида нақш элементларига эга бўлган икки каватли трикотаж тўқималари технологик кўрсаткичлари ва физик-механик хусусиятларининг ҳом ашё сарфи камайишига таъсир этиши аниқланган (UZ FAP 00830);
ип бериш мосламаларининг турли хил конструкцияларида икки игнадонли ясси ва айлана тўкув машиналарида ип кўйиш жараёни кўрсаткичлари назарий асосланган;
Эйлер конуни асосида Maple дастуридан фойдаланиб эгиш жарёнидаги ип кўйиш кўрсаткичлари, ипнинг машина ишчи аъзолари бўйлаб ҳаракатида кириш ва чикишдаги таранглик катталиклари илмий асосланган;
трикотаж технологик кўрсаткичларини лойиҳалашда тук ипи узунлигини аниклашнинг янги усули яратилди ва тук ипи узунлигини аниклаш учун коэффициент тавсия килинган;
Delphi 7 дастурий тилида трикотаж тўқимаси технологик кўрсаткичларини автоматик лойиҳалаш тизими тавсия қилинган.
ХУЛОСА
Диссертация ишида икки игнадонли трикотаж машиналарида янги ассортиментдаги трикотаж тўқималарини олиш технологияси соҳасида назарий ва тажрибавий тадқиқотлар асосида трикотаж маҳсулотларининг сифати ва ишлаб чикариш жараёнлари самарадорлигини ошириш мақсадида янги усуллар ва технологик ишланмалар таклиф этилди. Илмий тадкикот ишининг энг мухим натижалари куйидагилар:
1. Ҳозирги кунда Ўзбекистон трикотаж корхоналарида бир ва икки қаватли бош ва ҳосила, қисман накшли трикотаж тўқималари ишлаб чикарилмокда. Лекин маҳсулот сифатини, ташки кўринишини, нақш самарасини яхшилаб, харидор талабини кондирувчи, шу билан бирга икки игнадонли трикотаж машиналарининг технологик имкониятларидан самарали фойдаланиш имконини берувчи мураккаб накшли ва аралаш тўқималар ишлаб чиқарилмаяпти.
2. Тукли трикотаж тўқимаси ўзига хосликлари тахдили натижасида ип бериш мосламасининг янги конструкцияси ҳамда игнадонда штифтлар ўрнатиш ҳисобига икки игнадонли машиналарда донали накшли тукли трикотаж олиш усуллари ишлаб чиқилди ва тавсия этилди (IDP 2002 05204, IDP 2002 05205).
3. Икки игнадонли интерлок TERROT айлана тўқув машинаси ва PROTTI ясси фанг машинаси технологик имкониятларини ўрганиш натижасида тўқима юзасида накш самарасига эришиш учун кўшимча пресс наброскалари киритилган майда накшли интерлок тўкималари ва икки томонлама жаккард тўқималарининг янги турлари нақш орнаменти, игналар ишлаш патрони, тузилиши, график ёзуви ва тўқиш жараёнлари ишлаб чикилди.
4. Тўкима раппорта таркибидаги пресс ҳалқалари сони ўзгаришига қараб технологии кўрсаткичлар ўзгаришининг математик ифодалари бир факторли математик моделлар сифатида тавсия қилинди.
5. Интерлок ва икки томонлама жаккард тўқималари технологии кўрсаткичлари ва физик-механик хусусиятлари асосида ўтказилган таҳлиллар натижасида ҳом ашё сарфи кам, шу билан бирга кўрсаткичлари ва хусусиятлари бирмунча яхшиланган тўқима вариантлари яратилди ва тавсия қилинди (UZ FAP 00830).
6. Тўқима тузилишида халқа элементларининг жойлашиши ҳисобига янги ҳосила интерлок тўкималарининг ҳажм зичлиги сезиларли даражада камайгани асосланди: учластик - 9,8%, тўртластик - 29,2%, бешластик -34,4%.
7. Эгиш чукурлиги доимий бўлганда тарангликнинг максимал киймати кирувчи таранглик қийматига, ишқаланиш юзасининг фрикцион хусусиятларига ва асосан эгиш бурчагига боғлиқ бўлиши аниқланди, эгилаётган ип қисмларида тарангликни камайтириш усуллари назарий асосланди.
8. Машина ишчи аъзоларининг бир вақтдаги карама-қарши ҳаракати, яъни оборот машинасида харакатланувчан отбой тишларининг кўлланиши, эзилувчанлик хусусиятига эта бўлган қатламлар билан копланиши кабиларнинг кўлланиши бунда ипнинг камров бурчаги ва эгиш жараёнига кетадиган вактнинг камайиши назарий асосланди.
9. Беш боскичда ўрганилган эгиш жараёнининг математик модели қурилди. Бунда игнанинг эгиш чукурлиги ва отбой тишининг кўтарилиши вактнинг маълум функцияси бўлиб, шу тарзда ип таранглиги ва камров бурчаги, игнанинг тушиш тезлиги ва отбой тишининг кўтарилиш тезлиги ўртасидаги боғлиқликлар олинди ва шундай килиб, ип таранглигининг хар бир босқич бошида ва охирида ўзгариш қонунияти аникланди.
10. Игна билан отбой тишининг бир вақтдаги ҳаракатида ип таранглиги оддий холатдаги эгиш жараёнига нисбатан солиштирганда, ишкаланиш коэффициентига боғлиқ ҳолда 20-40% гача камаяди. Айлана игнадонли машина учун хисоблаш йўли билан аниқландики, игна билан отбой тишининг бир вақтдаги ҳаракатида ип таранглиги 37,9% га ва айланувчи роликлар қўллагандан яна 5,6% га камаяди.
11. Гладь, ластик, интерлок, тукли тўқималар ва тукли тўқимани ҳисоблашнинг янги усули учун интерфейслар тавсия килинди, экспериментал усулда аникланган коэффициентнинг киритилиши билан ички, устки, пайпоқ трикотаж маҳсулотларининг технологик кўрсаткичларини ҳисоблаш бирмунча соддалаштирилди.
12. Таклиф этилаётган технологиядан 1000 кг ҳом ашёни кайта ишлангандаги кутилаётган иқтисодий самара 2013 йил нархларида накшли интерлок тўқималари учун 486000 сўмни, икки томонлама жаккард тўқималари учун 1590000 сўмни ташкил килади.

231 0

ЗАРУБЕЖНЫЙ ОПЫТ КОНКУРЕНТОСПОСОБНОСТЬ РЕГИОНАЛЬНОЙ ЭКОНОМИКИ И ПЕРСПЕКТИВЫ НАЦИОНАЛЬНЫХ ТОПЛИВНО-ЭНЕРГЕТИЧЕСКИХ СЕКТОРОВ-ПОТРЕБИТЕЛЕЙ В УГОЛЬНОЙ ПРОМЫШЛЕННОСТИ

Botir Muradov

В данной статье исследуются стратегии, используемые разными странами для повышения конкурентоспособности своей региональной экономики. В современной мировой экономике инновации играют все более определяющую роль. Предпринимательская деятельность, высоко рисковая и инновационная по своей сути, является ключевым аспектом в создании и диффузии инноваций. На основе проведенного анализа и выявленных проблем, авторы предлагают ряд направлений по дальнейшей активизации инновационных процессов в экономике Узбекистана путем изучения успешных зарубежных экспериментов кластерного развития в США, специальные экономические зоны в Китае, профессиональное обучение в Германии, инновационной экосистемы в Израиле, инфраструктуры развития регионального брендинга в Сингапуре, Италии и устойчивого развития в северных странах, в статье определены ключевые элементы, которые способствовали их успеху. Потенциал применения этих стратегий в национальной экономике обсуждается адаптация политики к местным условиям, важность развития государственно-частного партнерства, инвестирования в человеческий капитал, развития инноваций, улучшения инфраструктуры, а также акцент делается на интеграцию устойчивых практик и развитие угольной промышленности в регионе. область энергетики.

10-15 50 0

Зависимость таможенных услуг в интеллектуальном пункте пропуска от колебательных процессов развития технологий и искусственного интеллекта

P Afonin, A Lebedeva
В исследовании определяются основные технологические механизмы развития таможенных услуг в рамках повышения эффективности фактического таможенного контроля. Проведен анализ существующих перспективных научно-технических и цифровых решений, закрепленных на национальном стратегическом уровне; определены границы их адекватности в случае использования таких решений в парадигме интеллектуального пункта пропуска; предложен математический аппарат оценки жизненного цикла внедрения таких технологий. Выявлены технологические решения, наиболее соответствующие целям Стратегии развития таможенной службы до 2030 года.
1-40 54 0

Ёғларни переэтерификациялаш хомашёларининг заҳирасини кенгайтириш

Азим Олтиев

Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Жаҳон миқёсида ёғ-мой маҳсулотлари ишлаб чикариш ўтган ўн йилларга нисбатан бир неча баробар ортган, яъни маргарин маҳсулотлари ишлаб чиқарилиши 9453 минг тоннагача ўсди, бунда етакчи ўринни Покистон (990 000 т.), Россия (933 000 т.), Ҳиндистон (888 000 т.), Бразилия (847 000 т.), Туркия (650 000 т.) эгаллаган1. Ўсимлик мойи асосида олинадиган маҳсулотларни олиш технологиялари такомиллаштирилмокда. Шу сабабли, кўпгина илмий ишлар янги турдаги қайта ишланган ёғ-мой маҳсулотлари хомашёси ва таркибини яратишга, уларнинг сифатини ошириб ишлаб чикариш жараёнларида қўллаш технологияларини жорий этишга йўналтирилган.
Жаҳонда мойларни фракциялаб, переэтерификациялаб олинган ёғларнинг хомашё заҳирасини кенгайтириш ва сифатини ошириш, янги ҳамда юқори самарали усуллардан фойдаланиб уларни ишлаб чиқариш технологиясини модернизациялаш бўйича илмий тадқикотлар олиб борилмокда. Ёғ-мой махсулотлари таркибида инсон организми учун хавфли моддалар микдорини нисбатан камайтириб ишлаб чиқариш технологиясини яратиш долзарб вазифалардан хисобланади. Маргарин махсулотлари хоссаларини яхшилаш, технологии жараёнларини оптималлаш, омухталанган (переэтерифи-кацияланган) ёғларни таркибида транс-изомерланган ёғ кислота микдорини камайтирилган ҳолда ишлаб чиқариш таркиби ва технологиясини яратиш бўйича устувор йўналишларда илмий-тадқиқот ишлари ривожлантирилмокда.
Республикамизда кунгабоқар, соя, масхар ва ноанъанавий мойли ўсимликларнинг бошқа турларини етиштиришга эътибор каратилиб, озиқ-овқат саноати ёғ-мой корхоналарига замонавий ускуна ва жихозларни олиб келиб ўрнатиш, ўсимлик мойлари ишлаб чикариш ва қайта ишлаш жараёнларидаги йўқотишларни камайтириш, маҳаллийлаштириш дастури доирасида импорт ўрнини босувчи махсулотларни ишлаб чикариш бўйича муайян ютукларга эришилди. Узбекистан Республикасини янада ривожлантириш бўйича Ҳаракатлар стратегиясида «ишлаб чиқариш сохаларини ривожлантириш, саноатни модернизация ва диверсификация қилиш, амалиётда кам ашё сарфли энергия тежамкор усулларни қўллаш, озиқ-овқат маҳсулотларини озиқавий хавфсизлигини таъминлаш, импорт ўрнини алмаштирувчи ракобатбардош ва экспортбоп махсулотларни тайёрлаш»2 вазифалари белгилаб берилган. Бу йўналишда ёғларни переэтерификациялашда махаллий хомашёлардан фойдаланиб арзон, сифатли ёғ-мой махсулотлари ишлаб чиқаришга йўналтирилган илмий-тадқиқотлар муҳим аҳамият касб этади.
Узбекистан Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2015 йил 29 августдаги 251 - сон «Узбекистан Республикаси аҳолисини 2015-2020 йилларда сифатли озиқ-овқат махсулотлари билан таъминлаш бўйича концепция ва чора-тадбирлар мажмуасини тасдиклаш тўғрисида»ги, Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2016 йил 12 апрелдаги ПҚ-492 - сон «Республика озиқ-овқат саноатини бошкаришни ташкил этишни янада такомиллаштириш чора тадбирлари тўғрисида»ги, Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2017 йил 7 февралдаги ПҚ-4947- сон «2017-2021 йилларда "Узбекистан Республикасини ривожлантиришнинг бешта устувор йўналиши бўйича Ҳаракатлар стратегияси тўғрисида»ги қарори ва фармонлари ҳамда мазкур фаолиятга тегишли бошка меъёрий-ҳуқуқий ҳужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишда ушбу диссертация тадқикоти муайян даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади соя ва пахта мойларидан самарали фойдаланиб переэтерификацияланган ёғлар ишлаб чиқариш технологиясини такомиллаштириш ва хомашё базасини кенгайтиришдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги куйидагилардан иборат:
пахта ва соя мойи аралашмаларини фракциялаб салат мойи ва пальмитин олиш учун фракцияланилаётган купаждаги дезодорацияланган пахта мойи, дезодорацияланган соя мойи, рафинацияланмаган соя мойи купажининг 50:44:6 нисбатини қўллаш исботланган;
фракциялаш жараёнини тезлаштириш билан бирга олинадиган фракциялаш махсулотларининг, хусусан салат ва пахта-соя пальмитинининг ёг кислоталари нисбатини талабга мувофиқ мутаносиблаштириш мақсадида рафинацияланмаган соя мойини қўллаш асосланган ;
фракциялаш жараёнида олинган пахта-соя пальмитини ва пахта-соя салат мойини переэтерификицияланган ёғлар ишлаб чиқаришда ёғли асос таркиби сифатида фойдаланиш аникланган;
переэтерификацияланган ёғлар ишлаб чикариш технологиясида пахта-соя пальмитини ва пахта-салат мойларини кўллаш натижасида со-6:о>-3 ёг кислоталари зарурий мутаносиблигини таъминлаш исботланган;
махаллий хомашёлар асосида переэтерификацияланган ёглар олиш технологияси такомиллаштирилган.
Хулоса
1. Пахта-соя мойлари купажи таркибига рафинацияланмаган соя мойи киритилиши (+7°С да) унинг қовушқоқлигини табиий пахта мойига пахта мойи:соя мойи:рафинацияланмаган соя мойи 50:44:6 нисбатида 53,3 -103 Па с гача пасайиши, фракциялаш давомийлиги 66 соатдан 41 соатгача қисқариши тавсия этилган.
2. Пахта мойи ва соя мойи аралашмасини паст хароратда фракциялашда соя мойи киритилиши ҳисобидан линол ва линолен кислоталари билан бойитилган пахта-соя салат мойи чикиши аникланиб, пахта мойи ва соя мойи аралашмасидан олинадиган пахта-соя пальмитини кўпроқ микдорда фосфолипидлар ва бошка кимматли биологик мухим компонентлар саклаши, рафинацияланмаган соя мойини пахта мойи билан аралашмада ишлатиш имконияти кўрсатилган.
3. Янги хомашё (пахта-соя салат мойи ва пахта-соя пальмитини) манбалари турлари асосида тайёрланган переэтерификацияланган озик-овкат ёғларининг юкори озуқавий кийматига эришилиб, қаттик модификацияланган ёгларнинг учглицеридларида линол кислотасининг доимий микдори сақлаб қолингани унинг sn-2 ҳолатда жойлашуви таъминланиши оркали эришиш тавсия килинган.
4. Пахта мойи ва соя мойи купажини фракциялаш жараёнининг таклиф килинган математик модели ушбу жараён олиб борилиши учун оптимал шароитларни аникланиб, пахта мойи ва соя мойи аралашмасидан салат мойини жадал фракциялаш технологияси тавсия килинган.
5. Маргарин мақсулотларини ишлаб чиқаришда таркибида линол кислотасининг 25-27% ли микдорини таъминловчи янги турдаги хомашёлар пахта-соя пальмитини, пахта-соя салат мойи тавсия этилган.
6. Изланишлар натижасида модификацияланган мой ва ёғлар хомашёси заҳирасини кенгайтириш технологик йўналишларини қўллашга тегишли тавсиялар ва зарурий меъёрий технологик ҳужжатлар лойиҳалари тавсия этилди.

1-24 62 0

Ер усти транспорт тизимининг оптимал ривожлантириш усуллари

Абдимурот Қўзиев

Тадқиқот объектлари: ҳудуддаги ишлаб чиқариш кучлари ва турли истеъмолчиларни юк ташишга бўлган эҳтиёжларини қондирилиши, мавжуд автомобиль ва темир йўл транспорта тармоғи ва воситаларини бу борадаги имкониятлари ва уларни истиқболда оптимал ривожлантириш.
Ишнинг мақсади: ҳудуддаги юк оқимларини автомобиль ва темир йўл транспорта воситалари ва тармоғидан самарали фойдаланган ҳолда ўзлаштириш ҳамда уларни келажакдаги юк оқимларини ўсишига мос равишда ривожлантириш услубиётини ишлаб чикиш ва кўрилаётган ҳудуд мисолида мазкур масалани ечимини аниқлаш.
Тадқиқот методлари: диссертация ишида автомобиль ва темир йўл транспорта коммуникацияларини ривожлантириш, юк ташиш окимларини мазкур транспорт турлари тармоқлари бўйича оптимал тақсимлашда математик моделлаштириш ва тармоқли дастурлаштириш усулларидан кенг фойдаланилган.
Олинган натижалар ва уларнинг янгилиги: юк ташиш воситалари ва транспорт тармоғидан фойдаланиш, уларни истикболда ривожлантириш ҳамда ҳудуддаги юк оқимларини тармоқ ва транспорт турлари бўйича тақсимлашни оптималлаштириш модели ҳамда вилоят ер усти транспорти мультитармоғи ишлаб чикилган.
Амалий ахамияти: иктисодий ҳудудда турли ер уста транспорт воситалари ва тармоғини оптимал ривожлантириш масаласини моделлаштириш ва уни босқичма-боскич ечишга оид услубий ёндошув ва тавсиялар асослаб берилган.
Тадбиқ этиш даражаси ва иқтисодий самарадорлиги: тадқикот ишининг асосий натижалари вилоят автокорхоналарида, “Сурхондарёавтойўл” ҳудудий йўллардан фойдаланиш ташкилотида тадбик этилди ҳамда ТАЙИ ва Термиз давлат университетларида “Транспорт воситаларини ишлатиш ва таъмирлаш” йўналиши ўқув жараёнларида, талабаларнинг ИТИларида фойдаланилмокда. Тадкиқот натижалари иқтисодий самараси мос холда 10550 ва 8200 минг сўмни ташкил этади.
Қўлланиш сохаси: автомобиль ва темир йўл транспорти хамда умумий фойдаланишдаги автойўлларда.

1-48 84 0

Електроника саноати учун резистив композит материаллар ва улардан маҳсулот ишлаб чиқариш технологиясини яратишнинг илмий асосларини ишлаб чиқиш.

Абдусалам Умаров

Тадқиқот объектлари: СCНА+Руо асосидаги маҳаллий хом ашёлардан фойдаланган ҳолда ноорганик полимер резистив таркиби?, СCНА+СИО. Ф-42+Руcб, Ф-42+ Cдо, О-42+Сно2 флоропласт асосидаги полимер таркиби. Kaolin ва иссиқлик билан ишлов берилган полиакрилонитрилга асосланган модификацияланган mineral пломба.
Ишнинг мақсади маҳаллий хом ашёлардан фойдаланган ҳолда резистив композит материалларни яратишнинг илмий асосларини ишлаб чиқиш, уларнинг таркибига, таркибий қисмларининг тузилишига қараб физик-кимёвий ва електр хусусиятларининг намуналарини яратиш ва улар асосида янги авлод резистив маҳсулотларини ишлаб чиқаришнинг самарали технологиясини ишлаб чиқишдан иборат. електроника саноати.
.Тадқиқот усуллари: физик-кимёвий, технологик, физик-механик, термодинамик, операцион.
Олинган натижалар ва уларнинг янгилиги: улар маҳаллий ва иккиламчи хом ашёларга асосланган резистив композицияларни олиш учун паст ҳароратли синтерлашнинг янги композициялари ва технологиялари ишлаб чиқилганлиги, уларнинг таркиби ва тузилишига қараб резистив композицияларнинг електр хусусиятларининг ўзгариши нақшлари яратилганлиги, тахмин қилинган ўтказувчанлик механизм таклиф қилинди, ўзгартирилган mineral пломба моддалари олинди.
Амалий аҳамияти. СCНC shisha цементига асосланган 450 ДК (850 ДК га нисбатан) резисторларни олиш таркиби ва технологияси ишлаб чиқилган-77-2+ металл оксидлари; ф-42 + металл оксидлари флоропласт асосида полимер резистив таркиби; иккилик ва модификацияланган пломба моддаларини ишлаб чиқариш технологияси.
Жорий етиш даражаси ва иқтисодий самарадорлиги; ишлаб чиқилган резистив композициялар Ўзелтеҳсаноат микроелектроника институти ва Нтц Композит ишлаб чиқариш базасида жорий етилди.
Кутилаётган иқтисодий samara 132 млн. йилига сўм. (2006 йил январ ҳолатига хом ашё ва маҳсулотлар учун тариф ставкалари бўйича).
Қўллаш соҳаси: қалин плёнкали резисторлар ишлаб чиқариш учун електротехника саноати, ўқув мақсадлари учун университетлар.

58-66 27 0

Единый налоговый счет как механизм цифровизации налогообложения

N Qurkina
Введение единого налогового счета качественно новый этап в налоговом администрировании, который был введен в целях упрощения и автоматизации исполнения налоговой обязанности индивидуальными предпринимателями и организациями. В результате исследования формируется вывод о недоработанное™ единого налогового счета как с точки зрения технической составляющей, так и с позиции регулирующей функции налогов. Предлагается внести изменения в порядок списания недоимок, так как в настоящий момент списание денежных средств фактически является бесспорным.
1-83 82 0

Дон маҳсулотларини саралаш ва фракцияларга ажратиш технологик машиналарини яратиш

Нусратилла Баракаев

Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурияти. Бугунги кунда дунё миқёсида қишлоқ хўжалиги маҳсулотларини кайта ишлашда қўлланиладиган машина ва жиҳозларнинг иш унумдорлигини ошириш, энергия сарфини камайтириш, ишлаб чиқариладиган маҳсулотларнинг сифатини янада яхшилаш ва хавфсизлигини таъминлашга қаратилган.
Республикамизда дон маҳсулотларига бўлган эҳтиёжни таъминлаш мақсадида 1991 йилга нисбатан бугунги кунда 10 мартадан ортиқ (2015 йилда 8 млн. тоннадан ортик) ғалла, 5 мартадан ортиқ дуккакли экинлар (ловия, мош, кўк нўхат, маҳаллий нўхат, соя....) етиштирилиб дон мустақиллигига эришилди.
Етиштирилаётган дон махсулотларининг кимёвий, физик ва механик хусусиятлари ҳамда намлигини эътиборга олган холда турли органик, минерал ва йирик аралашмалардан тозалаш, массасига кўра фракцияларга ажратиш учун зарур бўлган юкори унумли, металл ва энергия тсжамкор, ихчам, бир нсча технологик жараёнларни бажарувчи янги туркумдаги машиналарни яратиш соҳанинг муҳим вазифаларидан биридир.
Машинанинг технологии иш рсжимини асослаш жараёнида: камераларда дон харакати тенгламаларини тузиш ва хлсоблаш методикаларини ишлаб чиқиш, асосий ишчи органларнинг кинсматик ва конструктив парамстрларини аниқлаш; донни аэродинамик сепарациялаш камсрасида псрфорацияланган кия токчалар ва пастки силкитувчи токча бўйлаб снгил ва йирик аралашмалардан тозалаш учун харакат тенгламасини яратиш; унинг конструктив парамстрларини аниклаш; дон аралашмасининг токчалар юзаси бўйлаб ўз оқими билан бир қатлам бўлиб ҳаракатланишида спишиб колган органик ва минерал аралашмалар, шунингдек, дон қобиғининг ажралишини таъминлаш; токчанинг ўйиқлар диамстри ва аспирация каналининг ўлчамларини, ҳаво окимининг тезлигини инобатга олган ҳолда донни дастлаб снгил, сўнгра йирик аралашмалардан тозалаб алоҳида идишларга ажратиш; донни фракциялаш камсрасидаги таъминловчи валикнинг бир маромда юкланиши ҳамда дон бир хил учиш тезлигига эга бўлган ҳолда массасига кўра фракцияларга ажратиш технологик жараенларини аниклашнинг янги йўналишини очиб бсради. Шу сабабли хам махаллий дон навларининг физик-механик хоссаларини худудлар кесимида ўрганиб, турли аралашмалардан тозалаш, массасига кўра фракцияларга ажратиш учун зарур бўлган «Комбинацией сепаратор» машинасининг илмий асосларини яратиш, ишлаб чикариш, синовдан ўтказиш ва жорий этиш муҳим аҳамият касб этади.
Узбекистан Рсспубликаси Президентининг 2009 йил 12 мартдаги ПҚ-1072 сонли «Ишлаб чиқаришни модернизация килиш, техникавий ва технологик қайта жиҳозлаш бўйича энг мухим лойиҳаларни амалга ошириш чора-тадбирлари дастури тўғрисида»ги ва 2011 йил 31 октябрдаги ПҚ-1633 сонли «Республика озик-овкат саноатини бошқаришни ташкил этишни янада такомиллаштириш ва ривожлантириш чора-тадбирлари тўғрисида»ги қарорлари ҳамда мазкур фаолиятга тсгишли бошқа мсъсрий-ҳуқуқий ҳужжатларда бслгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадқиқот муайян даражада хизмат килади.
Тадқиқотнинг мақсади дон маҳсулотларини сспарациялаш ва массасига кўра фракцияларга ажратиш машинасини яратиш ва унинг тсхнологик, кинсматик ҳамда конструктив парамстрларини асослашдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгнлиги қуйидагилардан иборат:
маҳаллий дон навларининг физик-механик хусусиятлари ҳудудлар кссимида аниқланган;
дон маҳсулотларини сспарациялаш ва фракцияларга ажратиш жарасн-лари парамстрларининг ўзаро боғлиқлик хусусиятлари аниқланган;
фракцияларга ажратиш камсрасидаги таьминловчи валик юзасида дон ҳаракатининг дон кўндаланг кссим юзасига хавонинг қаршилигини инобатга олган ҳолда ҳаракатланиш тенгламаси яратилган;
комбинацияланган сспараторнинг кинсматик ва технологик парамстр-лари маҳаллий дон маҳсулотларининг физик-механик хусусиятларини инобатга олган холда аниқланган;
дон маҳсулотларини бошқа аралашмалардан тозалаш ва массасига кўра фракцияларга ажратишда иш унумдорлиги 7,5 т/с, габарит ўлчамлари 1=4500 мм, 1г=2000 мм, Ь=500 мм бўлган технологик машина-комбинацияланган сепаратор яратилган.
ХУЛОСАЛЛР
1. Республика минтакалари бўйлаб маҳаллий дон навларининг физик-механик хоссаларини ўрганиш янгидан яратилаётган донни сепарациялаш ва фракцияларга ажратиш машиналарининг конструктив ва технологик парамстрларини илмий асослаш хамда дон шикастланишининг олдини олиш имконини бсрди.
2. Дон махсулотларини сепарациялаш ва массасига кўра фракцияларга ажратиш машинаси камераларидаги ҳаракатининг математик модель ва ҳисоблаш методикалари ишлаб чиқилди, улар асосий ишчи органларнинг кинсматик ва геомстрик парамстрларини аниқлаш имконини бсради.
3. Донни псрфорацияланган кия токчалар ва пастки силкитувчи токча бўйлаб снгил ва йирик аралашмалардан тозалаш учун харакат тенгламаси тузилди ва унинг асосида перфорацияланган кия токчалар ва пастки силкитувчи токчанинг конструктив парамстрларини аниклашга имкон бсрди.
4. 7,5 т/с унумдорлик шароитида псрфорацияланган кия токчалар ва пастки силкитувчи токчанинг рационал парамстрлари аниқланди: кия токчалар эни - 500 мм; кия токча узунлиги - 400 мм; токчанинг қиялик бурча-ги а - 23°; пастки кия токчанинг узунлиги - 430 мм. Бу катталиклар дон ара-лашмасининг токчалар юзаси бўйлаб ўз окими билан бир қатлам бўлиб ҳаракатланишини, спишиб қолган органик ва минерал аралашмалар хамда дон қобиғининг ажралишини таъминлайди.
5. Математик моделлаштириш ва экспсримснтал тадқиқот методлари ёрдамида перфорацияланган кия токчанинг перфорация ўлчамлари аникланди: юқори токчаларнинг ўйиқ диаметри - 4 мм, пастки силкитувчи токча учун - 7 мм, аспирация каналининг ҳаво торткичлари эни - 50 мм, баландли-ги - 1500 мм, хаво окимининг тезлиги - 7 м/с. Улар снгил аралашмаларнинг перфорация ва аспирация каналлари орқали сўрилиши, йирик аралашмаларни алоҳида идишга ажратилиши ва донни таъминловчи валик камсрасига бир маромда юкланишини таъминлайди.
6. Таъминловчи валикнинг конструктив парамстрлари ишлаб чикилган математик моделлар асосида технологик талаблар ва машинанинг иш унумдорлигига боғлиқ ҳолда аникланди, унинг диаметри - 350 мм, эни - 500 мм ва айланиш частотаси 450 айл/мин бўлиб, донни текис камраб олиш ва бир хил бошлангич тезликда (т> = 6,28%) бир маромдаги учишини таъминлайди.
7. Дон учишининг умумий баландлиги h ва узунлиги L ни аниқлашда таъминловчи валикдан учиб чиқиш бошлангич тезлиги и, йўналтирувчи лоток киялик бурчаги а, ҳаво каршилиги коэффициента к, дон массаси т, шунингдек, махаллик дон навларини тавсифларига боғлик ҳолда аниқлаш имконини берадиган дифференциал тенгламалар тузилди.
8. Аникландики, йўналтирувчи лоток киялик бурчаги а = 45’ бўлганда дон массаси т га боглик холда унинг учиши баландлиги h 0,2 дан 1 м гача, доннинг учиш узунлиги L эса 1,5м дан 4 м гача ораликда ҳаракатланади. Бу парамстрлар донни массасига кўра бир неча фракцияга ажратиш, унинг намлигини 2 % дан 3 % гача камайтириш, шунингдек, турли аралашмалардан тўлик тозалаш имконини бсради.
9. Республика минтакалари бўйлаб маҳаллий дон навларининг физик-механик хоссаларини ўрганиш янгидан яратиластган донни сепарациялаш ва фракцияларга ажратиш машиналарининг конструктив ва технологик парамстрларини илмий асослаш хамда дон шикастланишининг олдини олиш имконини бсради.
10. Олинган тадқиқот натижалари асосида донни сепарациялаш ва фракцияларга ажратиш машинасининг илмий асосланган парамстрларга эга бўлган янги конструкцияси ишлаб чикилди, тайёрланди ва ишлаб чиқаришга жорий килинди. Натижада корхонанинг технологик линияси ихчамлаш-тирилди, энергия сарфи камайтирилди. Бу эса тегирмонларнинг хар бир фракция бўйича технологик иш режимини танлашга хамда махаллий бугдой навларидан сифатли ун ва ун маҳсулотларини олишга асос бўлади.

1-72 53 0

Даврий коэффициентли дифференциал операторлар учун тескари масалалар ва уларнинг татбиқлари

Алишер Яхшимуратов

Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Спектрал анализнинг тескари масалалари табиатнинг турли соҳаларида, масалан, квант механикасида энергия сатхлари маълум бўлганида атомларнинг ички кучларини аниклашда, радио-техникада бир жинсли бўлмаган узатиш линияларининг параметрларини синтезлашда, эластиклик назариясида хос тебранишлар частоталари бўйича балканинг кўндаланг кесимини аниклашда, геофизикада импеданс характеристикалари бўйича Ер ички катламлари электрик хоссаларини аниклашда вужудга келади.
Саёз сувдаги узун гравитация тўлқинларини тавсифлайдиган Кортевег-де Фриз тенгламасини аниқ ечиш учун сочилиш назариясининг тескари масаласи усули яратилганидан сўнг, дифференциал операторлар спектрал назариясининг мухимлиги кескин ортди. Окибатда, физиканинг турли соҳаларида кўп сонли амалий татбиққа эга бўлган, бу усулда ечиладиган, бошка ночизикли эволюцион тенгламалар топилди. Масалан, бу тенгламалар плазмадаги ион-товуш тўлқинларини, нозик плазмали цилиндрда Ленгмюр тўлқинларини, гидродинамикадаги турли тўлқинларни тахлил килишда хосил бўлади. Ночизикли оптикада вужудга келадиган Шредингернинг ночизикли тенгламасини ечиш учун тескари масала усулининг қўлланилиши оптик солитонлар назариясининг яратилишига олиб келди ва солитонли моделларга дойр янги мисолларни топишга йўл очди. Бундан ташқари, бу усул тўла интегралланувчи тенгламаларга яқин тенгламалар системалари ёрдамида тавсифланадиган ҳодисалар тахдилига янги ёндашувларни ривожлантиришга имкон берди.
Ҳақиқий физик системалар классик тенгламаларнинг модификация-ларидан бири бўлган мосланган манбали тенгламалар билан тавсифланади. Бундан ташқари, физик системаларга таъсир қилувчи кучлар факат чекли вақт оралиғида чекли бўлади, шунинг учун ҳақиқий моделлар фазовий ўзгарувчи бўйича даврий ва деярли даврий функциялар синфларидаги тенгламаларни ўрганишга олиб келинади. Спектрал анализнинг тескари масалалар усулини ночизикли оптика, плазма физикаси, гидродинамика ва бошка соҳаларнинг турли масалаларига татбиқлари устувор йўналишлардан бири бўлиб келмокда.
Ҳозирда солитонлар ночизиқли тўлқинлар динамикасининг кўпгина муаммоларида асосий объектлардан бири бўлиб қолди. Охирги йилларда оптик солитонлар телекоммуникация технологияларида кўлланила бошланди. Солитонлар назариясидаги тадқикотларнинг мухим кисмини резонанссиз муҳитларда ночизикли тўлқинлар тарқалишига оид тадкикотлар хосил қилади. Бу назариянинг Орол бўйи минтакаларига оид экологиянинг турли муаммоларини ечишга имкон берувчи гидродинамик масалалар билан боғлиқлиги диссертация мавзуси билан боғлиқ тадкиқотларнинг заруратини ифодалайди.
Тадқиқотнинг мақсади даврий коэффициентам дифференциал опера-торлар учун тескари спектрал масалаларни ечиш ва уларни ночизиқли эволюцион тенгламаларни ечишга татбиқ килиш, Дирак оператори ҳолида Борг тескари теоремасининг аналогини исботлаш, ярим ўкда даврий потенциалли Штурм-Лиувилл оператори ва Штурм-Лиувилл операторларининг квадратик дастаси учун тескари спектрал масалани ечишдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
даврий функциялар синфида мосланган манбали Кортевег-де Фриз тенгламаси тўла интегралланувчанлиги исботланган; Дирак оператори ҳолида Борг тескари теоремасининг аналоги исботланган;
Дирак системаси учун қўйилган даврий ва антидаврий масалалар хос вектор-функциялари компоненталарининг квадратлари учун айниятлар олинган;
даврий функциялар синфида Шредингернинг мосланган манбали ночизикли тенгламаси тўла интегралланувчанлиги исботланган;
Штурм-Лиувилл операторлари квадратик дастаси потенциалининг аналитиклиги билан лакуналар узунликларининг экспоненциал равишда нолга интилишини богловчи теоремалар исботланган;
Штурм-Лиувилл операторлари квадратик дастаси ҳолида Борг тескари теоремасининг аналоги исботланган;
даврий функциялар синфида Каупнинг мосланган манбали системаси тўла интегралланувчанлиги исботланган;
ярим ўкда даврий потенциалли Штурм-Лиувилл оператори ва Штурм-Лиувилл операторларининг квадратик дастаси учун тескари спектрал масала ечилган.
ХУЛОСАЛЛР
1. Даврий функциялар синфида мосланган манбали Кортевег-де Фриз тенгламаси тўла интегралланувчанлиги исботланган.
2. Дирак оператори холида Борг тескари теоремасининг аналоги исботланган.
3. Дирак системаси учун кўйилган даврий ва антидаврий масалалар хос вектор-функциялари компоненталарининг квадратлари учун айниятлар олинган.
4. Даврий функциялар синфида Шредингернинг мосланган манбали ночизикли тенгламаси тўла интегралланувчанлиги исботланган.
5. Штурм-Лиувилл операторлари квадратик дастаси потенциалининг аналитиклиги билан лакуналар узунликларининг экспоненциал равишда нолга интилишини богловчи теоремалар исботланган.
6. Штурм-Лиувилл операторлари квадратик дастаси холида Борг тескари теоремасининг аналоги исботланган.
7. Даврий функциялар синфида Каупнинг мосланган манбали системаси тўла интегралланувчанлиги исботланган.
8. Ярим ўкда даврий потенциалли Штурм-Лиувилл оператори ва Штурм-Лиувилл операторларининг квадратик дастаси учун тескари спектрал масала ечилган.

1-57 59 0

Грунтли муҳит билан ўзаро таъсирланиш ҳолатидаги ер ости муҳандислик тизимларида тўлқин тарқалиш динамикаси

Азизбек Баҳодиров

Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Дунёнинг курилиш саноати ривожланган мамлакатларида ер ости муҳандислик тизимларининг турғунлиги, умрбоқийлиги ва хизмат муддатини оширишга алоҳида эътибор каратилмокда. Ер ости магистрал газ қувурлари, иссиқлик узатувчи кувурлари, сув қувурлари ва канализация тизимларининг умрбоқийлигини ва сейсмик мустахкамлигини таъминлаш масалаларига оид тадқиқот ишлари АҚШ, Англия, Германия, Япония, Россия, Хитой, Ўзбекистон каби давлатларнинг 100 дан ортик ўқув-илмий марказларида олиб борилмокда. Нуфузли жахон ташкилотларининг маълумотларига кўра, бугунги кунда умумкурилиш ишларига сарф этилаётган барча харажатларнинг 25-30 % дан ортиги ер ости иншоотларига тўғри келади. Трансмагистрал ва ички магистрал кувурларининг ер ости қисмларини қамраб турувчи грунтли муҳитда кечадиган тўлқинли жараёнлар таъсирида деформация ва авария холатларининг олдини олиш муҳим вазифалардан бири бўлиб қолмокда.
Жаҳонда ер ости муҳандислик тизимларининг умрбоқийлиги, мустаҳкамлиги ва ташқи таъсирларга нисбатдан чидамлилигини ошириш масалаларига катта ахамият берилмокда. Турли даражадаги сейсмик фаол худудлар учун ер ости иншоотларини лойихалаш, куриш ва ишлатиш, ушбу кувурларда ташилаётган махсулотларнинг тури, огирлиги, харорати ва бошка жиҳатларининг қувурдаги кучланганлик-деформация ҳолатга таъсирини инобатга олган ҳолда ҳисоб назарияси ва усулларини ривожлантириш мухим аҳамият касб этмокда. Бу борада, мақсадли илмий-тадқикотларни, жумладан, қуйидаги йўналишлардаги илмий изланишларни амалга ошириш мухим вазифалардан бири ҳисобланади: ер ости муҳандислик тизимларининг тургунлигини ва мустахкамлигини ошириш, ер ости муҳандислик тизимларини ўраб турувчи грунтли муҳитга динамик кучлар таъсир этганда уларнинг эластик-қовушқоқлик ва пластиклик ҳоссаларини аниқлашнинг самарали усулларини ишлаб чиқиш мазкур сохани ривожлантиришнинг мухим масалаларидан бири ҳисобланади.
Республикамиз мустақилликка эришгандан буен мамлакатимизда курилиш саноатини ривожлантириш, қурилаётган объектлар учун турли мухандислик тизимларини лойихалаш ва барпо этишга алоҳида эътибор қаратилмокда. Бу борада жумладан, Республикамиз худудининг карийб 80-85 %ни қамраб олган лес ва лёссимон грунтлар билан ер ости иншоотлари ўртасидаги ўзаро таъсирланиш конуниятларини ривожлантиришга эътибор қаратилди. 2017-2021 йилларда Узбекистан Республикасини янада ривожлантириш бўйича Ҳаракатлар стратегиясида, жумладан «...аҳолининг коммунал-маиший хизматлар билан узлуксиз таъминланиш даражасини ошириш, энг аввало, янги ичимлик суви тармокларини куриш, тежамкор ва самарали замонавий технологияларни босқичма-босқич жорий этиш орқали қишлоқ жойларда аҳолининг таза ичимлик сувига бўлган талаб ва эхтиёжини таъминлашни тубдан яхшилаш»1 вазифалари алоҳида таъкидлаб ўтилган. Мазкур вазифани бажаришда, жумладан грунтли муҳит билан ўзаро таъсирланишдаги ер ости сув таъминоти, канализация ва бошка муҳандислик тармоқларида рўй берувчи тўлқин таркалиш жараёнларини ҳисобга олиш орқали ушбу тармокдарни лойиҳалаш усулларини ривожлантириш муҳим масалалардан бири ҳисобланади.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2017 йил 7 февралдаги ПФ-4947-сон «Ўзбекистон Республикасини янада ривожлантириш бўйича Ҳаракатлар стратегияси тўғрисида»ги Фармони, 2017 йил 18 апрелдаги ПҚ-2900-сон “Ўзбекистон Республикаси уй-жой коммунал хизмат кўрсатиш вазирлиги фаолиятини ташкил этиш тўғрисида”ги, 2017 йил 20 апрелдаги ПҚ-2910-сон “2017-2021 йилларда ичимлик суви таъминоти ва канализация тизимларини комплекс ривожлантириш ҳамда модернизация қилиш дастури тўғрисида”ги Қарорларида, шунингдек, Вазирлар Маҳкамасининг 2017 йил 2 июндаги 340-сон «Ўзбекистон Республикаси уй-жой коммунал хизмат кўрсатиш вазирлиги, кўп хонадонли уй-жой фондидан фойдаланишни назорат килиш инспекцияси ҳамда «Коммунхизмат» Агентлиги тўғрисидаги низомларни тасдиқлаш ҳақида»ги Қарори, ҳамда мазкур фаолиятга тегишли бошқа меъёрий-ҳуқуқий хужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадқиқоти муайян даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади иншоот-грунт тизимида тўлқин тарқалишини ҳисобга олиб ер ости муҳандислик тизимларини мустаҳкамликка ҳисоблаш усулини такомиллаштириш.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги куйидагилардан иборат:
динамик кучлар таъсири остидаги грунтнинг эластик-ковушқоқ-пластик тавсифларини аниклаш усули жараён квазистатиклигини таъминлаш эвазига такомиллаштирилган;
ўзаро таъсирланиш қонуниятлари ва грунтлардаги силжиш деформацияланиши қонуниятлари ўртасидаги алоқадорлик даражасини аниқлаш усули грунт ярим фазоси учун ночизиқли тўлқин тарқалиш масалаларини ечиш асосида такомиллаштирилган;
каттиқ узун жисмнинг ночизиқ-деформацияланувчан грунтли муҳит билан силжишли ўзаро таъсирланишининг тўлкин таркалиши масаласини сонли усулда ечиш асосида грунтда ўзаро туташиш қатламининг пайдо бўлишига таъсир қилувчи омилларни баҳолаш усули такомиллаштирилган;
каттиқ жисмнинг грунт билан ўзаро таъсирланишидаги тўлқин тарқалиши масаласининг сонли ечимларини олиш асосида грунтнинг қувур билан ўзаро туташуви қатламининг қалинлигини аниқлаш усули такомиллаштирилган;
ер ости қувур ўтказгичларини мустаҳкамлик ва зилзилабардошликка ҳисоблаш усули ер ости иншоотлари сейсмик мустаҳкамлигининг тўлқин тарқалиши назарияси асосида такомиллаштирилган.
Хулоса
“Грунтли муҳит билан ўзаро таъсирланишдаги ер ости муҳандислик тизимларида тўлқин динамикаси” мавзусидаги фан доктори (DSc) диссертацияси бўйича олиб борилган тадқикотлар натижасида қуйидаги хулосалар такдим этилди:
1. Лаборатория тажрибалари натижалари ва тажрибанинг қўйилишига мос бўлган назарий масалалар ечимларини ўзаро такослашга асосланган, динамик кучлар таъсири остидаги грунтларнинг механик тафсифларини аниқлаш усули такомиллаштирилди. Такомиллаштирилган усул динамик кучлар таъсири остидаги грунтларнинг оптимал механик тавсифларини топиш имконини беради.
2. Тажрибанинг қўйилишига мос бўлган назарий масалани сонли усулда ечиш асосида, олинган натижалар ишончлилигини тасдикловчи, УДН-150 курилмасидаги грунтнинг квазистатик ҳолати шартлари аниқланди. Аникланган шартлар УДН-150 қурилмасида тажриба ўтказишда квазистатик шароитларни таъминлаш чегараларини белгилаш имконини беради.
3. Ишлаб чикилган усул ёрдамида сейсмик кучлар микдорига яқин бўлган, динамик таъсирлар остидаги лес грунтларнинг механик тавсифлари аниқланди. Аникланган механик тавсифлар ер ости иншоотларини сейсмик мустаҳкамликка ҳисоблаш имконини беради.
4. Ўзаро таъсирланиш конуниятлари ва грунтлардаги силжиш деформацияланиши конуниятлари ўртасидаги алокадорлик даражаси аникланган. Алокадорлик мавжудлиги ва даражаси аниқланиши ётқизилган кувур атрофидаги грунтли муҳитнинг силжишини 10-12%га камайтириш имконини беради.
5. Қаттиқ узун жисмнинг ночизиқ-деформацияланувчан грунтли муҳит билан силжишли ўзаро таъсирланишининг тўлкин таркалиши масаласини сонли усулда ечиш асосида грунтда ўзаро туташиш қатламининг хосил бўлиш омиллари аникланган. Аникланган омиллар ушбу катламдан кейин грунт чизикли-эластик ёки чизиқли-қовушқоқ-эластик ҳолатда қолиши шартларини баҳолаш имконини беради.
6. Тажрибаларда кузатилган грунтнинг ўзаро туташиш катламида юзага келувчи уринма кучланишнинг энг юқори нуқтали қиймати мавжудлиги асосланди, шунингдек, грунтнинг ўзаро туташиш қатлами калинлиги аниқланди. Аникланган ўзаро туташиш катлами калинлигининг даражасини ҳисоблашларда инобатга олиш имконини беради.
7. Грунтнинг қаттиқ юза билан силжишли ўзаро таъсирланишида, ўзаро туташиш катлами ортидаги грунт эластик ёки қовушқоқ-эластик деформацияланиш жараёнини бузилишларсиз бошдан кечиришини аниқлаш усули такомиллаштирилди ва бу ҳолат тажрибалар натижаларига тўла мос келиши исботланди. Такомиллаштирилган усул назарий ва тажриба йўли билан олинган натижаларни таққолаш имконини беради.
8. Назарий тадқиқотлар натижалари асосида динамик (сейсмик) таъсир остида бўлган грунт ва ер ости иншоотлари тизимида ўзаро таъсирланиш ҳолатидаги ер ости иншоотларини мустаҳкамликка (зилзилабардошликка) ҳисоблаш жараёнида “тўла ёпишиш” классик шартини қўллаш ва бунда грунт учун физик ночизиқли деформацияланиш конунидан фойдаланиш имкониятини аниклаш усули ишлаб чикилди. Ишлаб чикилган усул ўзаро туташув чегарасида оптимал шартларни танлаш имконини беради.
9. Ер ости иншоотларини мустаҳкамликка (зилзилабардошликка) ҳисоблашда ишқаланиш кучининг энг юқори нуқтали қиймати мавжудлигини, грунт ўзаро туташув қатламининг таркибий бузилганлигини ва ўзаро туташув юзасига грунтнинг нормал босимини инобатга олувчи ишқаланиш конунларини қўллаган ҳолда ечим олиш усули такомиллаштирилди. Такомиллаштирилган усул хисоблаш пайтида турли факторларни инобатга олиш имконини беради.
10. Грунт ва қувур ўтказгичда тўлқин таркалиши ҳақидаги бир ўлчовли ўзаро боғланган ночизиқли ностационар масалани сонли ечиш усули ишлаб чиқилди. Ишлаб чиқилган усул иншоот-грунтли муҳит тизимида таркалаётган тўлқин ҳусусиятларини ва таъсирини бахолаш имконини беради.
11. Ер ости қувур ўтказгичидаги кучланганлик холати, энг аввало, грунтли муҳитда таркалаётган тўлқин параметрларига ва грунтнинг физик-механик хусусиятларига боғлиқ ҳолда ўзгаришини, кувурнинг олдинги учига таъсир қилаётган кучлар чекланган узунликдаги кувурнинг кучланганлик ҳолатига таъсир даражасини аниқлаш усули ишлаб чиқилди. Ишлаб чиқилган усул ер ости кувур ўтказгичидаги кучланганлик-деформацияланганлик ҳолатини бахолаш имконини беради.
12. Юмшок грунтларда бўйлама сейсмик тўлқинлар таркалиши натижасида грунтларнинг қовушкок-пластик хусусиятлари намоён бўлиши, грунтлардаги пластиклик хусусиятлари инобатга олинмаган, яъни грунтли муҳит фақатгина қовушқоқ-эластик деб хисобланган холатга нисбатан ер ости кувур ўтказгичидаги бўйлама кучланишни хисоблаш усули ишлаб чикилди. Ишлаб чиқилган усул лёс (юмшок) грунтли шароитларда кувур ўтказгичлардаги кучланганлик-деформацияланганлик холатининг ортиб кетиши микдорини аниклаш имконини беради.

1-84 80 0

Видеоахборот тизимларида телевизион тасвирларнинг сифат даражасини ошириш ва фильтрлаш жараёнларининг математик моделлари

Ержан Ташманов

Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Ҳозирги кунда жахонда ахборот-коммуникация технологиялари сохасида видеоахборот тизимларида ракамли телевизион тасвирларга ишлов бериш жараёнларини бошқариш тизимларини яратишга алохида эътибор каратилмокда. Замонавий ахборот-коммуникация тизимининг изчил такомиллашаётган даврида ахборот оқими ва хажмининг ошиб бориши телевизион тасвирлар сифат даражасини ошириш ва ортикча маълумотлардан фильтрлаш жараёнини бошқариш долзарб муаммолардан бири хисобланади. Бу борада ахборот-коммуникация технологиялари сохасида жахоннинг етакчи мамлакатларида ракамли телевизион тасвирлардаги нуксонларни бартараф этиш, тасвир тиниклигини ошириш ва фильтрлаш усулларини такомиллаштиришга бўлган эхтиёж ва талаб ортиб бормокда. «Оммавий ахборот воситаларида ракамли телевизион кўрсатувларидан келадиган даромад 2016 йил 7 млрд. АҚШ доллорини ташкил этиб сўнги беш йилликда on-lain телекўрсатувлар иқтисодий самарадорлигини 23% ошишини таъминлашга эришилган».1
Узбекистан Республикасида ракамли телевизион тасвирлар тиниклигини оширишга боглик масалаларни ечиш, тасвирлардаги нуксонларни, бегона белги, ифодаларни автоматик равишда аниклаш ва ўз вақтида бартараф этишга оид тадбирларни самарали ташкил килиш юзасидан кенг камровли чора-тадбирлар амалга оширилди. Бу борада, жумладан, тасвирларни фильтрлаш ва тиниклигини ошириш усулларини яратиш, ракамли тасвирларга ишлов бериш жараёнларини бошқаришни интеллектуаллаш-тириш, рақамли телевизион тасвирларга ишлов бериш жараёнида аддитив, импульсли ва адаптив гаусс кўринишидаги таъсирлар натижасида юзага келадиган силжиш ва сигнал бузилишларни бартараф этиш усулларини такомиллаштиришга мўлжалланган ихтисослашган дастурлар мажмуаларини яратишга багишланган катар илмий-тадқиқот ишлари олиб борилган.
Жаҳонда турли ракамли телевизион тасвирларни фильтрлаш масалаларини Фурье ва вейвлет усулларида ечиш алгоритмлари ва сонли моделларини ишлаб чиқиш, ракамли телевизион тасвирларни шакллантириш ва улар асосида тасвирларга ишлов бериш жараёнларини бошкариш тизимини такомиллаштириш муҳим масалалардан бири бўлиб, бу борада мақсадли илмий-тадқиқотлар, жумладан, куйидагиларга алоҳида эътибор каратилмокда: тасвирлар сифатини баҳолаш кузатув мезонларини такомил-лаштирилган танлаш ва таснифлаш усулини ишлаб чиқиш, пикселларнинг ўртача интенсивлик кийматлари берилганда тасвир тиниклигини бошкариш усулини яратиш, тасвирларга ишлов бериш жараёнини моделлаш-тириш алгоритмини яратиш, телевизион тасвирлар тиниклик даражасини таъминлаш жараёнларини бошкариш усулини ишлаб чиқиш. Юқорида келтирилган илмий-тадқиқотлар йўналишида бажарилаётган илмий изланиш-лар мазкур диссертация мавзусининг долзарблигини изоҳлайди.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2012 йил 17 апрелдаги ПҚ-1741-сон «Ўзбекистон Республикасида рақамли телеэшиттиришга техник ва технологик ўтиш Давлат дастури тўғрисида»ги Қарори, Вазирлар Маҳкамасининг 2012 йил 1 февралидаги 24-сон «Жойларда компьютерлаш-тириш ва ахборот коммуникация технологияларини бундан кейинги ривожлантиришга шароитлар яратиш учун чора тадбирлар тўғрисида»ги қарорида хамда мазкур фаолиятга тегишли барча меъёрий-ҳуқуқий хужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадқиқоти муайян даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг максади видеоахборот тизимларида телевизион тасвирларнинг сифат даражасини ошириш ва фильтрлаш жараёнларини растрли моделлари, усуллари ва алгоритмларини хусусий хосилали математик моделлар ёрдамида ишлаб чиқишдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
видеоахборот тизимларида телевизион тасвирларга ишлов бериш шакли ва усуллари, ўзига хос хусусиятларидан келиб чиқкан ҳолда жараёнга талаб этилган чегаравий шартлар ва мезонларга мувофиқ Фурье, вейвлет ва дискрст-косинусли ўзгартиришлар киритиш механизми ишлаб чиқилган;
пикселларнинг ўртача интенсивлигини берилган кийматларида ракамли телевизион тасвирлардаги сифат кўрсаткичини визуал бахолаш ва тасвирнинг тиниқлик даражасини таъминлаш жараёнини бошкариш усули ишлаб чикилган;
ракамли телевизион тасвирларга вактий ва фазовий ишлов бериш жараёнларининг икки параметрли ночизикли тизими, алгоритми ва математик модели ишлаб чикилган;
видеоахборот тизимларида тасвирларни сегмент ва контурларга ажратиш усули хамда динамик кўринишдаги ракамли телевизион тасвирларга ишлов бериш жараёнларининг энтропий кодлаш модели ишлаб чикилган;
видеоахборот тизимларида ракамли телевизион тасвирларга ишлов бериш жараёнларида дифференциал ва дискрет ўйинлар назариясига асосланиб, тасвирдаги нуксонларни бартараф этиш масалаларини хусусий хосилали дифференциал тенгламалар ёрдамида ечиш алгоритмлари ва усуллари ишлаб чикилган;
ночизикли ўйинлар масаласини шакллантириш ва дифференциал тенгламалар асосида статик ва динамик телевизион тасвирларга компьютерли ишлов беришда тасвир тиниклигини оширишнинг чизикли ва ночизикли фильтрлаш усуллари ишлаб чикилган;
видеоахборот тизимларида тасвирлардаги силжишлар, аддитив, импульсли ва адаптив гаусс типидаги нуксонларни анизитроп фильтрлаш ва тасвирларнинг бўлимли силлиқ моделлари ёрдамида бартараф этиш усули ишлаб чикилган.
Хулоса
«Видеоахборот тизимларида телевизион тасвирларнинг сифат даражасини ошириш ва фильтрлаш жараёнларининг математик моделлари» мавзусидаги докторлик диссертацияси бўйича олиб борилган тадқиқотлар натижасида куйидаги хулосалар такдим этилди:
1. Видеоахборот тизимларида ракамли телевизион тасвирларга ишлов бериш жараёнларини ўйинлар назарияси асосида чизикли ва ночизикли дифференциал тенгламалар ёрдамида ифодалаш ва математик моделларни яратиш усуллари компьютер ҳисоблаш алгоритмлари ва дастурлар мажмуини қўллашнинг таҳлили уларнинг ўзига хос хусусиятлари ва истиқболларини белгилашнинг назарий асосларини аниклаб беради.
2. Статик ва динамик телевизион тасвирларга ишлов бериш жараёнларини дифференциал тенгламаларга асосланган фильтрлаш усулларини яратилиши, уларнинг алгоритмларини математик корректлигини исботланиши, хисоблаш алгоритмлари ва дастурий мажмуалар ишлаб чиқарилиши, пикселларнинг ўртача интенсивлиги берилган қийматларда тасвирлар тиниклигини таъминлаш жараёнини автоматлаштирилган усулда бошқаришга хизмат килади.
3. Телевизион тасвирларга ишлов бериш жараёнларига қўйилган чекланишлар, параметрлар классификацияси ва танланган мезонлар асосида Фурье, дискрет-косинусли ва вейвлет ўзгаришларни амалга оширилиши ракамли телевизион тасвирлар сифатини визуал бахолаш усулини яратишга хизмат килади.
4. Дифференциал ўйинлар назарияси асосида тасвирларга ишлов бериш жараёнини математик моделлаштириш ва хисоблаш экспериментлари ўтказиш натижасида тасвирлардаги вактий-фазовий силжишлар ва адаптив, импульсли ва аддитив гаусс типидаги нуксонларни бартараф этиш масалалари ечимини топади.
5. Иккипараметрли ночизикли тизимларда телевизион тасвирларга ишлов бериш жараёнларини математик моделини яратилиши тасвирларни бошкариш масалаларни ечиш жараёнини автоматлаштиради ва хисоблаш экспериментлар натижаларини тадқиқот қилиш, силжиш ва нуқсонларнинг вақтий-фазовий ўрнашган жойларини аниқлаш ва фильтрлаш усулларини самарали кўллаш оркали бартараф этиш имконини беради.
6. Телевизион тасвирларга ишлов бериш жараёнида мунозарали ҳолатларни моделлаштириш алгоритмларини ва объектни ифодаловчи тасвир ҳолатини икки ўлчовли растрли моделини ишлаб чикарилиши ночизикли ўйин масалаларини шакллантириш ва тасвирлар тиниклигини таъминлаш усулларини танлаш имконини яратади.
7. Вақтий-фазовий силжиш ва нуқсонлар мавжуд бўлганда рақамли телевизион тасвирларга ишлов беришнинг фильтрлаш усулларини такомиллашуви тасвирларни спектрал майдонларда импульслар хусусият-ларини инобатга олган ҳолда ихчамлаш, адаптив анизотроп фильтрлаш усулларини қўллаш, ҳамда бўлимли-силлиқ тасвир моделлари ёрдамида нусонлар бартараф этилади.
8. Динамик кетма-кетликдаги тасвирларга ишлов бериш учун бошқарув механизмининг мослашувчанлиги, матрицали Чебишев қатори ёрдамида тасвирлар тиниклигини бошқариш тизимини яратилиши тасвирларга ишлов бериш аниқлиги ва самарадорлигини баҳолаш алгоритми яратиш имконини беради.
9. Видеоахборот тизимларида тасвирларни сегментлашда контурларга ажратиш усули, телевизион тасвирларни энтропияли кодлаш модели хамда Винер-Хоп тенгламалари ёрдамида тасвирларни чизиқли фильтрлаш усули-дан фойдаланиш телевизион тасвирлардаги силжишларни ва нуксонларни 11%дан 26% гача камайтириш, тасвирларнинг тиниклик даражасини эса 8.5%га ошириш имконини яратади.

1-25 38 0

Битум-полимерли композицияларни қўллаб қопламаларнинг уланиш бирикмалари конструкцияларини такомиллаштириш

Олег Зуев

Тадқиқот объектлари: гидротехник иншоот қурилиши ва эксплуатацияси, уларнинг қопламалари.
Ишнинг мақсади: Бетонли копламаларнинг деформацион чоклари ва уланиш бирикмаларини герметизациялаш учун битум-полимерли мастикани қўллаб, чоклар конструкциясини такомиллаштириш йўли билан гидротехник иншоотлар конструкцияси ишончлилигини ва чидамлилигини ошириш.
Тадқиқот методлари: қурилиш материаллари учун стандартли.
Олинган натижалар ва уларнинг янгилиги: ГТИ қопламаларининг уланиш конструкциялари ишлаб чиқилди ва бетонли, темирбетонли ГТИларнинг деформацион чоклари ва уланиш бирикмаларини герметизациялаш учун битум-полимерли мастикалар таркиби оптималлаштирилди; стационар ва дала шароитида материал тайёрлаш технологиялари таклиф этилди.ю шунингдек деформацион чокларни механизация усулида ва кўлда тузатиш технологияси хам.
Амалий ахами яти: Махаллий хом ашё ва ишлаб чикариш чикиндиларидан фойдаланиш ҳисобига герметик баҳосининг пасайиши, дастлабки компонентлар локализацияси.
Тадқиқ этиш даражаси ва иқтисодий самарадорлиги: Тошкент сув омборидаги деформацион чоклар тузатилди -90 п.м.; “Южно-
голодностенский” (Мирзачўлда) -10 000 п.м.; Т sh. ишлаб чиқилган 04-006995-01:2008, Т sh. ишлаб чиқилган 04-006995-02:2008.
Иқтисодий самара 2009 йилда 3272 сўм/l п.м. ни ташкил этди.
Қўлланилиш (фойдаланиш) сохаси: Гидротехника иншоотларидаги уланиш бирикмалари ва бетон ёриклари.

1-21 68 0

Бир ўлчовли SH тўлқин тенгламаси билан тавсифланувчи динамик жараёнларни математик моделлаштириш

Абдулхамид Холмуродов

Тадқиқот объеклари: тадқиқот объекти - мураккаб тузилишдаги ғовак муҳитдаги тўлқинлар. Тадкикот предмета - ғовак муҳитда SH тўлкин тарқалиш жараёнларини математик моделлаштириш ҳамда бунда ҳосил бўлувчи тўғри ва тескари масалалар.
Ишнинг мақсади: бир ўлчовли SH тўлқин тенгламаси билан тавсифланувчи динамик жараёнларни математик моделлаштириш, бунда ҳосил бўлувчи тўғри ва тескари масалаларнинг ечимларини мавжудлик ва ягоналикка текшириш, бу масалаларнинг сонли ечиш методларини топиш ҳамда мос дастурларини тузиш.
Тадқиқот методлари: математик моделлаштириш, гиперболик системалар учун характеристикалар усули, интеграл тенгламалар ва чекли айирмалар усуллари, қўшма градиентлар усули ҳамда дастурлаш технологияси.
Олинган натижалар ва уларнинг янгилиги: куйидаги натижалар янги:
- эластик-ғовак муҳитда SH тўлқин тарқалишининг математик модели;
- эластик-ғовак муҳитда SH тўлқин тенгламасининг сингуляр ечими;
- эластик-ғовак муҳитда SH тўлқин тенгламаси учун тескари динамик масалаларнинг иккинчи тур ночизиқли вольтерра интеграл тенгламалар системаси;
- қаралаётган тескари масалалар ечимининг мавжудлик ва ягоналик теоремаси;
- эластик-ғовак муҳитда SH тўлкин тарқалишининг тўғри ва тескари масалаларининг сонли ечиш усули ва унга мос дастур.
Амалий ахамияти: олинган натижалар турли табиий ва технолгик жараёнларни текширишда қўлланилиши мумкин.
Татбиқ этиш даражаси ва иктисодий самарадорлиги: иш материалларидан юқори курс бакалавриатура ва магистратура талабалари учун математик моделлаштиришга оид махсус курсларнинг асосини ташкил этади.
Қўлланиш сохаси: олинган натижалар сейсмологияда, нефть ва газ заҳираларини аниқлаш ва ундан фойдаланишда кўлланилиши мумкин.

1-45 118 0

Бентонит гиллари қўшимчаси билан модификациялаштирилган аммиакли селитра олиш технологиясини ишлаб чиқиш

Умид Турдиалиев

Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Дунёда қишлоқ хўжалигини ривожлантиришнинг бош истиқболи - тупроқни қайта ишлашнинг янги технологияларини жорий қилиш, экинларнинг юқори ҳосилдор навларини яратиш ва албатта минерал ўғитларни кенг қўллаш хдсобига ҳосилдорликни оширишдан иборатдир. Бу ўринда қишлоқ ҳўжалиги экинларидан юқори ва сифатли ҳосил етиштиришнинг асосий омилларидан бири бўлган минерал ўғитларни физик-кимёвий ва истеъмоллик ҳусусиятлари янада яхшилашга эътибор берилмокда.
Мустақиллик йилларида республикамиз кимё саноатида ишлаб чиқаришни модернизация ва диверсификация қилиш, инновацион технологияларни тадбиқ этиш, экспортга мўлжалланган рақобатдош маҳсулотларни, жумладан азотли, фосфорли, калийли ва мураккаб ўғитлар ҳажмини ошириш ҳамда уларнинг ассортиментини кенгайтириш буйича кенг қамровли тадбирлар амалга оширилмокда. Аммиакли селитра (АС) энг йирик тоннажли ва самарали азотли ўғитлардан бири ҳисобланади. Ўзбекистондаги энг йирик ўғит ишлаб чиқариш корхоналари йилига жами 1,7 млн. тоннадан зиёд АС ишлаб чиқармокдалар.
Жаҳон миқёсида олиб борилаётган илмий изланишларда селитранинг истъемолга доир хоссаларини яхшилашда самарали модификаторларни танлаш муҳим вазифалардан ҳисобланади. Селитранинг ёпишқоқлигини бартараф қилувчи энг яхши модификатор - магнезитли қўшимча хдсобланиб, бизнинг кимёвий корхоналар хориждан сотиб олиб келинаётган каустик магнезит ва бруситни ишлатмокда. AC нинг кўп тоннажлигини ҳисобга олган ҳолда валюта маблағларини тежаш учун магнезитли қўшимчани маҳаллий хом ашё материалларига алмаштириш талаб этилади. Мазкур ишнинг вазифаси импорт қилинаётган қўшимчаларни Ўзбекистонда захираси етарлича кўп бўлган маҳаллий хом ашё манбаси - бентонитга алмаштириш хдсобланади. У агрономик рудага тааллуқли бўлганлиги сабали, тупроқ ва ўсимликларга ҳеч қандай зарар етказмайди, бу эса яхши натижаларга эришишга замин яратиб беради. Бентонит қўшимчасида ёпишқоқлиги бўлмаган донадорланган аммиакли селитра технологиясини ишлаб чиқишда қуйидаги илмий ечимларни асослаш талаб этилади, жумладан: бентонит хом ашёси таркиб ва хоссаларининг селитра доналар мустаҳкамлигини ошириш билан бир вақтда ёпишқоқлигини камайтиришга таъсирини аниқлаш; бентонит гили ёрдамида селитра ғовакчалари ва микроёриқларини тўлдириш, натижада селитра доналарининг анча такомиллашган ички юза ва тузилишини ҳосил қилишга асосланган кўпгина кристалланиш марказларини яратиш; ёпишқоқлиги бўлмаган аммиакли селитра ишлаб чиқариш учун хом ашё қўшимчаси сифатида четдан келтирилаётган магнезит ва бруситни маҳаллий бентонит гилларига тўлиқ алмаштириш.
Узбекистан Республикаси Президентининг 2015 йил 4 мартдаги ПФ-4707-сон «2015-2019 йилларда ишлаб чиқаришни таркибий ўзгартириш, модернизация ва диверсификация қилишни таъминлаш бўйича чоратадбирлар дастури тўғрисида» ги Фармони ва Вазирлар Маҳкамасининг 2015 йил 22 январдаги 8-сон «Саноатда ишлаб чиқариш харажатларини қисқартиришга ва маҳсулот таннархини пасайтиришга дойр қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида» ги қарори ҳамда мазкур фаолиятга тегишли бошқа меъёрий-ҳуқуқий ҳужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадқиқоти муайян даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади аммоний нитрати суюқланмасига бентонит гилларини қўшиш асосида физик-кимёвий ва истъемолчилик хусусиятлари яхшиланган модификациялаштирилган аммиакли селитра олиш технологиясини ишлаб чикишдан иборат.
Хулоса
Диссертацияда селитрага қўшимча сифатида Ўзбекистондаги энг қўлай ва арзон хом ашё хисобланган бентонит гилларини фойдаланиб модификациялаштирилган АС технологиясини яратиш буйича долзарб илмий-техник вазифалар ечилган.
Диссертация ишини бажаришда олинган асосий илмий ва амалий натижалар қуйидагилар хисобланади:
1. Азкамар, Каттақўрғон, Лағон ва Навбаҳор конлари бентонит гилларининг таркиб ва хоссалари (дисперс таркиби, намлик, уйма зичлик, киялик бурчаги, pH, гигроскопиклик, намлик сиғими) аникланди. Бентонитларнинг асосий гил мииераллари монтмориллонит, каолинит, палыгорскит, гидрослюда ва хлоритдан иборат. Улардан ташкари кальцит, кварц, калийли шпат ва барит мавжуд. Узбекистан бентонитлари кимёвий таркиби ва хоссалари уларни АС га қўшимча сифатида қўллаш мумкинлигини аниқлаш имконини берди. Модификациялаштирилган АС намуналарини тайёрлашда «таза» маркадаги NH4NO3 ишлатилди.
2. NH4NO3 суюкланмасига уни донадорлаштиришдан олдин бентонит гилларини қўшиш орқали ёпишқоқлиги бўлмаган АС олиш жараёни ўрганилди. Бунда қўшимча микдори 100г NH4NO3 га нисбатан 0,5 дан 3,0г гача ўзгартирилди. Кўрсатдики, бентонит намлигини 4,5 дан 0,5% гача пасайтириш селитра ёпишқоқлиги кескин камайтиради. Бунда доналар мустаҳкамлиги ўзгармайди. Ammo термик бардошлиги кескин ортади. Доналари етарлича мустаҳкамликга эга бўлган ва қиздириш-совитишда (20^50°С) 50 дан ортик циклларга бардош берадиган АС олиш учун бентонит намлиги 1-2% дан юқори бўлмаслиги лозим. Бунда АС : БГ = 100 : (1-1,5) нисбатда олинган АС нинг ёпишқоқлиги магнезитли АС ёпишқоқлигидан (4,67 кг/см2) 2-3 баробар камдир. 100г NH4NO3 суюкланмасига 1,0 дан 3,0г гача бентонитни қўшиш доналар говоклигини дастлабки 22% (NH4NO3) дан Азкамар бентонитида 7,71 дан 6,85% гача, Навбахор бентонитида 7,92 дан 7,01% гача, Каттақўрғон бентонитида 7,73 дан 6,89% гача ва Лагон бентонитида 7,84 дан 6,93% гача камайтиради. АС доналарининг соляр мойини шимиш даражаси 100г ўғитга нисбатан Азкамар, Навбахор, Каттақўрғон ва Лагон бентонитлари учун 2,88-3,77; 3,06-3,90; 2,97-3,81 ва 3,02-3,92 г ёқилғи ораликдарида бўлади. У донадорланган тоза NH4NO3 4,82г га тенгдир. Бу фактлар ўғитлар доналари сифати яхшиланганлигидан далолат беради.
3. Қиздириш-совитиш (25-175°С - 175-25°С) циклларида полиморф ўтишлар ўрганилганда бентонитли селитра суюкланмасини совитиш жараёнида суюқланма-»!; I—>11 ва II—>1V кетма-кетликдаги ўзгаришлар содир бўлади. Яъни III фаза хосил бўлмайди. Бу селитра кристалл панжараси кам деформациясига ва доналарнинг етарли мустаҳкамлигига олиб келади. Бентонит NH4NO3 даги IV модификацияни баркарорлаштиради: демак АС ни ҳарорат ўзгаришларида сақлаш ва қўллашда унинг кристалларининг модификацион ўзгаришлар билан боғлиқ кескин хажмий ўзгаришлар содир бўлмайди. Электрон микроскопи тадқиқотлари натижасида бентонит қўшимчасининг кристалланиш маркази бўлган ҳолда АС кристалларини ўлчамини кичирайтириши аникпанди. Бентонит гили АС нинг говакчалар ва микроёриқларни тўлдирган ҳолда, доналарнинг анча такомиллашган ички юза ва тузилишини ҳосил қилади.
4. AC : БГ ўрганилган оғирлик нисбатларида ва хароратларда (165-185°С) бентонит-нитратли суюқланманинг зичлик ва қовушқоқликлари магнезит-нитратли суюқланмаси зичлик ва қовушқоқликларидан деярли фарқ қилмайди ва минорада донадорлашга яроқли ҳисобланади.
5. Лаборатория модел курилмасида бентонит гиллари қўшилган ёпишқоқлиги бўлмаган АС олишнинг мақбул режимлари синовдан ўтказилди. Натижа шуни кўрсатдики, тайёр ўғит намуналарининг таркиб ва хоссалари лаборатория шароитида олинган маҳсулот таркибига жуда яқиндир. Навбаҳор кони бентонит гиллари қўшилган ёпишқоқлиги бўлмаган АС технологияси «Навоиазот» АЖ да тажриба-саноат шароитида синовдан ўтказилди. Сииовлар вақтида AC : БГ = 100 : 1,5 оғирлик нисбатдаги янги турдаги маҳсулотнинг 1,0 тонна ҳажмдаги тажриба партияси ишлаб чиқарилди. Олинган маҳсулотда азот миқдори 34% бўлиб, у қишлок хўжалиги учун мўлжалланган Б маркадаги аммиакли селитрага қуйилган 2-85 рақамли ГОСТ талабларига жавоб беради.
Лаборатория тадқиқотлари, лаборатория модель қурилмасидаги тажриба ишлари ҳамда «Навоиазот» АЖ да ўтказилган тажриба-саноат синовлари натижалари асосида янги турдаги маҳсулот ишлаб чиқаришнинг технологик тизими ишлаб чикилди.
6. Ўтказилган техник-иктисодий ҳисоблар, импорт қилинаётган магнезитни бентонит гилига алмаштирганда хом ашёнинг таннархи 87% га камайишини кўрсатди. Ҳозирги кунда четдан олиб келинаётган бруситнинг 1 тонна нархи 550 АҚШ доллари (1$ = 4014,5 сўм), маҳаллий бентонитнинг нархи эса 140 минг сўмга тенгдир. Агарда АС ишлаб чиқариш қуввати йилига 100 минг тоннани ташкил этса хар йили 275 минг АҚШ доллари кийматидаги 500 тонна брусит талаб этилади, шундай ҳажмдаги селитра ишлаб чиқариш учун эса қиймати 140 млн. сўм бўлган 1000 тонна миқдорда бентонит ишлатилади, бу эса 7,9 баробарга арзонлашади.