43
VALERIANA OʻSIMLIGINI URUGʻ YETISHTIRISH VA DORIVOR
MAHSULOTLAR ISHLAB CHIQARISH TEXNOLOGIYASI:
MUAMMOLAR VA ULARNI BARTARAF ETISH YOʻLLARI
Jo’rayeva Vazira Tuychiyevna
O’rmonchilik, dorivor o’simliklar va manzarali bog’dorchilik kafedrasi asisenti
Qulsoatova Munisa Eshmurod qizi
Dorivor o’simliklar yetishtirish va qayta ishlashta’lim yo’nalishi 4-bosqich talabasi
Annotatsiya:
Ushbu maqolada valeriana dorivor oʻsimligining urugʻ yetishtirishdagi
xususiyatlari, uchraydigan asosiy muammolar va ularni bartaraf etish yoʻllari tahlil
qilinadi. Shuningdek, valeriana ildizi asosida dorivor mahsulotlar ishlab chiqarish
texnologiyasi, ularning tarkibi va farmatsevtik ahamiyati yoritiladi. Maqolada ekologik
omillar, agrotexnik tadbirlar va saqlash sharoitlari ham koʻrib chiqilib, samarali
yetishtirish va sifatli dori vositalarini olish uchun ilmiy-amaliy tavsiyalar beriladi.
Kalit so‘zlar:
valeriana, dorivor oʻsimlik, urugʻ yetishtirish, agrotexnika,
farmatsevtika, dorivor mahsulot, ildiz ekstrakti, tinchlantiruvchi vosita, biologik
xususiyatlar, yetishtirish texnologiyasi, ekologik omillar, oʻsimlikshunoslik.
Kirish.
Tabiat inson salomatligi uchun bebaho manba boʻlib, uning bagʻrida koʻplab
dorivor oʻsimliklar yashaydi. Ular orasida valeriana oʻsimligi qadimdan
tinchlantiruvchi, uyquni me’yorga soluvchi va yurak faoliyatini yaxshilovchi tabiiy
vosita sifatida keng qoʻllanib kelinmoqda. Bugungi kunda farmatsevtika sohasida
valeriana asosida turli xil dorivor preparatlar tayyorlanadi, ularning samaradorligi
ilmiy jihatdan isbotlangan. Valeriana ildizi va undan olinadigan ekstraktlar ayniqsa,
asab tizimi kasalliklari, stress va uyqusizlikni davolashda muhim ahamiyatga ega. Shu
bilan birga, ushbu oʻsimlikni sanoat miqyosida yetishtirish va urugʻchiligi bilan bogʻliq
bir qator muammolar mavjud. Urugʻlarning past unuvchanligi, agrotexnik talablarning
toʻliq bajarilmasligi, tuproq va iqlim sharoitiga nisbatan sezuvchanlik kabi omillar
valeriana hosildorligi va sifatiga salbiy ta’sir koʻrsatadi. Bundan tashqari, dorivor
mahsulotlar ishlab chiqarish texnologiyasining ilmiy asosda tashkil etilishi,
xomashyoning sifatli va ekologik toza boʻlishini ta’minlash dolzarb masalalardan biri
44
hisoblanadi. Mazkur maqolada valeriana oʻsimligini urugʻ orqali yetishtirish, bu
jarayonda duch kelinadigan muammolar va ularni hal etish yoʻllari hamda dorivor
mahsulotlar ishlab chiqarish texnologiyasi haqida batafsil ma’lumot beriladi. Shu
orqali ilmiy asoslangan yondashuvlar va amaliy tavsiyalar ishlab chiqilib, valeriana
oʻsimligini yetishtirish samaradorligini oshirishga xizmat qilishi koʻzda tutiladi.
Asosiy qism.
Valeriana (Valeriana officinalis) oʻsimligi oʻzining tinchlantiruvchi, spazmolitik
va yurak faoliyatini tartibga soluvchi xususiyatlari bilan qadimdan xalq tabobatida,
bugungi kunda esa ilmiy tibbiyotda keng qoʻllaniladi. Ushbu dorivor oʻsimlikning
dorivor qismi – uning yer ostki organlari, ya’ni ildiz va ildizpoyalaridir. Shulardan
olinadigan ekstraktlar, damlamalar va tabletkalar asab tizimini tinchlantiruvchi vosita
sifatida qoʻllaniladi. Bu xususiyatlar valerianani sanoat miqyosida yetishtirishga
boʻlgan ehtiyojni orttiradi. Valeriana oʻsimligini urugʻ orqali koʻpaytirish eng ko‘p
qo‘llaniladigan usullardan biridir. Biroq, urugʻ yetishtirishda qator muammolar
mavjud. Eng asosiy muammo – urugʻlarning past unuvchanligi va tez nobud boʻlishi.
Valeriana urugʻlari yengil, mayda tuzilishga ega boʻlib, qisqa muddat ichida unish
qobiliyatini yoʻqotadi. Shuning uchun urugʻlar yangi yigʻilganidan keyin darhol
ekilishi tavsiya etiladi. Shuningdek, tuproqning fizik-kimyoviy tarkibi, namlik darajasi
va harorat ham urugʻlarning unishiga bevosita ta’sir qiladi. Urugʻchilikda optimal
sharoit yaratish uchun unumdor, yaxshi ishlov berilgan, yumshoq va nam tuproqlardan
foydalanish muhimdir. Valeriananing agrotexnikasi oʻziga xos bo‘lib, ekish chuqurligi
1–1,5 sm atrofida boʻlishi kerak. Urugʻlar satxiy ekiladi, koʻchatlar 18–22°C haroratda
2–3 haftada unib chiqadi. Yaxshi natijaga erishish uchun parvarishlash jarayonida
tuproqni muntazam yumshatish, begona oʻtlarga qarshi kurashish, sugʻorish va
oʻgʻitlash ishlariga e’tibor qaratish zarur. Oʻsimlikning ildizpoyalari ikkinchi yildan
boshlab dorivor xom ashyo sifatida yigʻib olinadi. Dorivor mahsulotlar ishlab
chiqarishda valeriana ildizining kimyoviy tarkibi asosiy rol oʻynaydi. Uning tarkibida
valerian kislotasi, izovalerian kislotasi, efir moylari, alkaloidlar va boshqa biologik faol
moddalar mavjud. Bu moddalar valeriana ekstrakti tarkibida tinchlantiruvchi, yurak
faoliyatini me’yorga soluvchi va uyquni yaxshilovchi xususiyatlarni beradi. Ekstraktlar
asosan etanol yoki suvli eritmalar yordamida olinadi va dorivor preparatlar,
damlamalar, tabletka yoki kapsula shaklida tayyorlanadi. Mahsulot sifatini ta’minlash
uchun xom ashyo ekologik toza hududlardan yetishtirilishi va GOST hamda
farmakopeya talablariga javob beradigan holda qayta ishlanishi lozim. Zamonaviy
texnologiyalarni qo‘llash – masalan, vakuumli quritish, mikrokapsulyatsiya va
45
biokimyoviy standartlashtirish usullari – dorivor mahsulot sifatini oshirishda muhim
omildir. Umuman olganda, valeriana oʻsimligini urugʻchilik orqali ko‘paytirish va
undan dorivor mahsulotlar tayyorlashda ilmiy yondashuv, agrotexnik tadbirlarning
to‘g‘ri tashkil etilishi va zamonaviy texnologiyalarning qo‘llanilishi yuqori sifatli xom
ashyo olishning muhim omillaridandir.
Xulosa:
Valeriana oʻsimligi nafaqat xalq tabobatida, balki zamonaviy farmatsevtikada
ham muhim dorivor manba sifatida e’tirof etilgan. Ushbu oʻsimlikni urugʻ orqali
yetishtirish jarayoni oʻziga xos agrotexnik yondashuvlarni talab qiladi. Urugʻlarning
past unuvchanligi, iqlim va tuproq sharoitlariga sezuvchanligi, parvarishlashdagi
xatolar hosildorlikka salbiy ta’sir koʻrsatishi mumkin. Shu sababli, urugʻchilikni ilmiy
asosda tashkil etish, yangi agrotexnologiyalarni qoʻllash va optimal muhitni yaratish
asosiy vazifalardan biridir. Valeriana ildizidan olinadigan ekstrakt va preparatlar inson
salomatligi uchun foydali boʻlib, ayniqsa asab tizimini tinchlantirishda keng
qoʻllaniladi. Dorivor mahsulotlarning sifatini oshirish uchun esa xom ashyoning
ekologik tozaligi, toʻgʻri yigʻib olinishi, qayta ishlanishi va saqlanishi muhim
ahamiyatga ega. Ilmiy-amaliy izlanishlar asosida yetishtirish texnologiyasini
takomillashtirish va mavjud muammolarga yechim topish orqali yuqori sifatli va
samarali valeriana mahsulotlarini ishlab chiqarish imkoniyatlari kengayadi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Joʻrayev Sh., Joʻrayeva N. Dorivor oʻsimliklar. – Toshkent: “Fan va texnologiya”,
2020.
2. Karimov A. A., Salimov N. M. Farmakognoziya: dorivor xomashyolar. – Toshkent:
O‘zDJTI, 2019.
3. Qurbonov S., Mamatqulov A. Dorivor oʻsimliklar bilan davolash. – Samarqand,
2021.
4. Nuriddinov A. M. O‘simlikshunoslik asoslari. – Toshkent: “O‘qituvchi”, 2018.
5. Nuriyeva M. Z., Zokirova G. R. Dorivor oʻsimliklarning biologik faol moddalari. –
Toshkent, 2020.
6. Axmedova D. A. Farmatsevtik texnologiya asoslari. – Toshkent, 2022.
7. Islomov N. R. Valeriana officinalis oʻsimligining dorivor xususiyatlari va
farmakologik qoʻllanilishi // “Yosh olimlar forumi” – 2023.
46
8. Gulyamov Sh. A. Fitoterapiya asoslari. – Toshkent: TTA nashriyoti, 2017.
9. WHO Monographs on Selected Medicinal Plants. Volume 1. – Geneva: World
Health Organization, 1999.
10.
– Valeriana officinalis: pharmacological properties
and clinical applications (ilmiy maqola, 2023-yil)
