95
SUN’IY INTELLEKT VA AVTOMATLASHTIRISH TIZIMLARINING
RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI: IMKONIYATLAR, XATARLAR VA
YECHIMLAR. SIMSIZ TARMOQNI QURISHDA LTE NING AHAMIYATI
Kayumova Shaxnoza Muhamadjonovna
Fan va texnologiyalar unversiteti “Aniq fanlar” kafedrasi katta o‘qituvchisi
Dasturiy injiniring yo‘nalishi 3/24 guruh talabasi
Gofurov Bagdan Vladimirovich.
Annotatsiya
; Ushbu maqolada LTE texnologiyasining simsiz tarmoqni qurishdagi
ahamiyatini keltirib o‘tilgan. LTE texnologiyasi yuqori tezlik, keng qamrov, yuqori
sig‘im va mobillilik kabi afzalliklari bilan simsiz tarmoq infratuzilmasini
rivojlantirishda katta rol o‘ynaydi. LTE texnologiyasining turli sohalardagi
qo‘llanilishi, jumladan, shahar va qishloq hududlarida internet qamrovini ta’minlash,
M2M aloqlarini o‘rnatish, favqulodda vaziyatlarda aloqa ta’minoti va IoT
texnologiyalarida qo‘llanilishi haqida batafsil ma’lumot beriladi.
Kalit so‘zlar:
LTE , simsiz tarmoq, yuqori tezlik, internet qamrovi, IoT , M2M.
Аннотация
: В данной статье рассматривается важность технологии LTE при
построении беспроводной сети. Технология LTE играет важную роль в развитии
инфраструктуры беспроводной сети благодаря таким ее преимуществам, как
высокая скорость, широкий охват, высокая пропускная способность и
мобильность. В статье подробно описано применение технологии LTE в
различных областях, включая городское и сельское интернет-покрытие, M2M-
связь, экстренную связь и технологии IoT .
Ключевые слова:
LTE , беспроводная сеть, высокая скорость, покрытие
интернета, IoT , M2M.
Abstract
: This article examines the importance of LTE technology in building a
wireless network. LTE technology plays a major role in the development of wireless
network infrastructure with its advantages such as high speed, wide coverage, high
capacity and mobility. The article details the application of LTE technology in various
96
fields, including urban and rural Internet coverage, M2M communications, emergency
communications, and IoT technologies.
Keywords:
LTE , wireless network, high speed, internet coverage, IoT , M2M.
Kirish
Simsiz tarmoqni qurish jarayoni bir nechta bosqichlardan iborat bo‘lib, bu
jarayon e’tibor bilan rejalashtirish va ehtiyotkorlik bilan amalga oshirishini talab qiladi.
Quyidagi bosqichlar simsiz tarmoqni muvaffaqiyatli qurish uchun asosiy qadamlarni
ifodalaydi:
—Talablarni aniqlash qamrov hududi: tarmoq qamrab olishi kerak bo‘lgan hududni
aniqlash.
— Foydalanuvchilar soni: tarmoqdan foydalanadigan odamlar yoki qurilmalar sonini
hisobga olish.
—Qo‘llab-quvvatlanadigan qurilmalar: tarmoqqa ulanishi kutilgan qurilmalar turlarini
aniqlash.
—Uskunalarni tanlash router va access pointlar: tarmoqning yuragi bo‘lib xizmat
qiluvchi router yoki access pointlarni tanlash.
—Switchlar: agar kerak bo‘lsa, tarmoqdagi qurilmalarni ulash uchun switchlardan
foydalanish. —Qo‘shimcha uskunalar: masalan, repeaterlar yoki mesh tizimlar
qamrovni kengaytirish uchun.
—Joylashuvni rejalashtirish access pointlar joylashuvi: optimal qamrov va signal sifati
uchun access pointlar joylashuvini aniqlash.
Joylashuv simulyatsiyalari yoki saytda sinovlar yordamida amalga oshirilishi
mumkin. Interferensiyani kamaytirish: boshqa simsiz tarmoqlar yoki qurilmalarning
signaliga aralashishini minimallashtirish. Uskunalarni o‘rnatish router va access
pointlarni o‘rnatish: ushbu uskunalarni rejalashtirilgan joylarga o‘rnatish va ularni
elektr ta’minoti bilan ta’minlash. Switchlar va kabellarni ulash: agar kerak bo‘lsa,
qurilmalarni ulash uchun qo‘shimcha switchlar va kabellarni o‘rnatish. Tarmoqni
sozlash SSID va xavfsizlik: tarmoq nomini (SSID) belgilash va xavfsizlik
sozlamalarini (WPA2 yoki WPA3) o‘rnatish.
Ip manzillar zamonaviy dunyoda simsiz tarmoqlar, xususan, LTE (long-term
evolution) texnologiyasi kundalik hayotimizda katta ahamiyat kasb etmoqda. Masalan
internetga yuqori tezlikda ulanishni ta’minlash, turli mobil qurilmalar o‘rtasida
ma’lumot almashinuvini osonlashtirish va ilg‘or texnologiyalarni joriy etish uchun
LTE texnologiyasidan keng foydalanilmoqda.
97
Endilikda LTE texnologiyasining simsiz tarmoqni qurishda qanday ahamiyatga
ega ekanligi haqida batafsil ma’lumotlarni keltirib o‘tsak. LTE texnologiyasining
asosiy afzalliklari yuqori tezlik va ma‘lumotlar kechikish ehtimolining kamligi LTE
texnologiyasi yuqori yuklama tezliklarini ta’minlashga qodir. Bu texnologiya orqali
foydalanuvchilar video oqimlarini ko‘rish, onlayn o‘yinlar o‘ynash va katta hajmdagi
ma’lumotlarni tez va samarali tarzda yuklash imkoniyatiga ega bo‘ladilar. Qayta
yuborish va kechikishining kamligi esa real vaqt rejimida ishlaydigan ilovalar uchun
juda muhimdir.[1]
Adabiyotni o‘rganish
LTE texnologiyasi keng qamrovli hududlarni ta’minlaydi. Bu ayniqsa, qishloq
joylarida va qamrov cheklangan hududlarda internet aloqasini ta’minlash uchun juda
muhim ahamiyat kasb etadi. Keng qamrov hududlari orqali foydalanuvchilar har
qanday joyda yuqori tezlikda internet xizmatlaridan foydalana oladilar. Yuqori sig‘im
LTE tarmog‘i katta miqdordagi foydalanuvchilarni qo‘llab-quvvatlash qobiliyatiga
ega. Bu texnologiya orqali bir vaqtning o‘zida ko‘plab foydalanuvchilar internetdan
foydalanishlari mumkin bo‘lib, tarmoqning tezligi va sifatiga ta’sir qilmaydi. Bu
amaliyot zich joylashgan shahar hududlarida internet foydalanuvchilarining hajmidan
qat’iy nazar sifatga tasir qilmasiligning kafolati hisoblanadi.
Mobillilik: LTE texnologiyasi yuqori darajadagi mobillilikni ta’minlaydi.
Foydalanuvchilar avtomobilda harakatlanayotgan paytda ham yuqori tezlikda internet
xizmatlaridan foydalana olishlari mumkin. Bu jarayon sayohat qilayotganlar va mobil
ofislar uchun alohida ahamiyatga ega.
LTE texnologiyasining qo‘llanilishi shahar va qishloq hududlarida internet
qamrovini ta’minlash shahar hududlarida LTE texnologiyasi yuqori tezlikda internetni
ta’minlab, turli internet xizmatlar va ilovalar uchun mustahkam tarmoqni yaratadi.
Qishloq joylarda esa LTE texnologiyasi orqali internetga ulanish imkoniyatlari
oshiriladi, bu esa ma’lumot olish va muloqot qilish imkoniyatlarini kengaytiradi.
M2M (machine to machine) aloqalari LTE texnologiyasi M2M aloqlarini
ta’minlashda muhim rol o‘ynaydi. Bu texnologiya orqali turli qurilmalar bir-birlari
bilan samarali muloqot qila oladi. Masalan: aqlli uy tizimlari, sanoat avtomatizatsiyasi
va transport tizimlarida LTE texnologiyasi orqali qurilmalar bir-birlari bilan ma’lumot
almashadi. Favqulodda vaziyatlarda aloqani ta’minlash, tezkor va ishonchli aloqa
o‘rnatish muhim ahamiyatga ega.
IoT (internet of things) texnologiyalari IoT qurilmalari uchun LTE
texnologiyasi yuqori tezlikda va ishonchli aloqani ta’minlaydi. Bu texnologiya orqali
turli IoT qurilmalari bir-birlari bilan muloqot qila oladi va samarali ishlay oladi.
98
Masalan: aqlli shahar tizimlari, aqlli energiya tizimlari va aqlli sog‘liqni saqlash
tizimlarida LTE texnologiyasi keng qo‘llaniladi.
Aqlli energiya tizimlari va aqlli sog‘liqni saqlash tizimlari ham LTE
texnologiyasidan foydalanish orqali boshqarilishi mumkin, shuningdek ularga yuqori
tezlik va istiqbollar bo‘yicha ulanish imkoniyati beriladi. Bu texnologiya katta
hajmdagi ma’lumotlarni tez va ishonchli uzatishni ta’minlaydi, bu esa real vaqt
rejimida ma’lumotlarni yig‘ish, tahlil qilish va ulardan unumli foydalanishga imkon
beradi.
Masalan: aqlli shahar tizimlari - transport va infratuzilma boshqaruvi, xavfsizlik
tizimlari, va atrof-muhit monitoringi. Aqlli energiya tizimlari: energiya iste’molini
optimallashtirish va taqsimlash, smart gridlar va qayta tiklanadigan energiya
manbalarini boshqarish. Aqlli sog‘liqni saqlash tizimlari: uzoq masofaviy tibbiy
xizmatlar, real vaqt rejimida bemorlarni kuzatish va favqulodda yordam chaqiruvlari.
Ushbu tizimlar LTE texnologiyasi yordamida samarali ishlaydi, chunki LTE tarmog‘i
katta hajmdagi ma’lumotlarni yuqori tezlikda va ishonchli uzatishni ta’minlaydi.
Simsiz tarmoq (IoT ) qurishda LTE texnologiyasining ahamiyati juda katta. LTE
tezligi va ma’lumotlar almashish samaradorligi olis bo‘lsa, bu texnologiya bir nechta
zamonaviy IoT qurilmalarini birlashtirishda ham yaxshi natijalar ko‘rsatadi. LTE
tarmoqlari to‘rtinchi avlod texnologiyasida katta miqdorda ma’lumotlar almashish
uchun moslashtirilgan bo‘lib, bu IoT qurilmalarida ma’lumot almashish uchun juda
katta ko‘rsatkichlar kiritilishi mumkin. LTE texnologiyasi uchun kengaytirilgan
miqdorda tarmoq tushumlariga ega bo‘lgan IoT qurilmalar, masalan: aqlli sumkalar,
maishiy qurilmalar, transport vositalari va boshqalar, ulanish o‘rnini topadi. Shuning
uchun, LTE IoT qurilmalar uchun ishonchli, tez va xavfsiz aloqa tarmoq tizimini
ta’minlaydi [3]
Tahliliy qism
LTE 3G ga qaraganda yuqoriroq ma’lumotlarni uzatish tezligini taklif qiladi,
quyi oqimda 100 mbit/s gacha va yuqorida 30 mbit/s gacha. U qisqartirilgan kechikish,
kengaytiriladigan tarmoq kengligi va mavjud global mobil aloqa tizimi (GSM) va
universal mobile telecommunications service (UMTS) texnologiyasi bilan orqaga
qarab muvofiqlikni ta’minlaydi. LTE mobil qurilmalar uchun simsiz keng polosali
aloqa texnologiyasi bo‘lib, telefon operatorlari tomonidan iste’molchining telefoniga
simsiz ma’lumotlarni yetkazib berish uchun foydalaniladi. 3G ning oldingi iteratsiyasi
davomida LTE yuqori tezlik, yuqori samaradorlik, eng yuqori maʼlumotlar tezligi va
tarmoqli kengligi va chastotasida moslashuvchanlikni taʼminladi.
99
LTE -advanced (LTE -a) ning keyingi rivojlanishi 300 mbit/s gacha bo‘lgan eng
yuqori o‘tkazuvchanlikni ta’minladi. LTE odatda 4G LTE deb atalsa-da, LTE texnik
jihatdan 4G dan sekinroq, lekin odatdagi 3G dan tezroq. Shu sababli LTE -ni 3.95G
deb ham atash mumkin. LTE tezligi 100 mbit/s ga yetsa-da, haqiqiy 4G 1000 mbit/s
gacha tezlikni taklif qiladi. Biroq, LTE ning turli versiyalari LTE -a kabi 4G tezligiga
javob beradi. Oxir oqibat, LTE hali 5G mavjud bo‘lmagan hududlarda mavjud bo‘lgan
standart sifatida universal holatda ta’minlab beruvchi vosita vazifasini o‘taydi. LTE
5G new radio deb nomlangan joriy 5G standartini ishlab chiqishda bevosita rol
o‘ynaydi. Mustaqil bo‘lmagan 5G (NSA 5G) deb ataladigan dastlabki 5G tarmoqlari
5G ma’lumotlar seanslarini boshqarish uchun 4G LTE boshqaruv tezligini talab qiladi.
NSA 5G tarmoqlari mavjud 4G tarmog‘i tizimi tomonidan joylashtirilishi va qo‘llab-
quvvatlanishi mumkin, bu esa 5G tarmog‘ini tarqatuvchi operatorlar uchun kapital va
operatsion xarajatlarni kamaytiradi.
M2M (machine-to-machine) texnologiyasi qurilmalar o‘rtasida inson
aralashuvisiz avtomatik aloqa o‘rnatishga imkon beradi. Bu texnologiya asosan
sensorlar, o‘lchov asboblari, va boshqa qurilmalar tomonidan ma’lumot yig‘ish va
uzatish uchun ishlatiladi. Quyida M2M texnologiyasining batafsil ma’lumotlari
keltirilgan. M2M texnologiyasining asosiy komponentlari sensorlar va qurilmalar.
Sensorlar: atrof-muhitning fizikaviy holatini (harorat, namlik, bosim va
boshqalar) o‘lchaydi va raqamli ma’lumotga aylantiradi.
Aktuatorlar: olingan ma’lumotlarga asoslangan harakatlarni amalga oshiradi,
masalan, motorlarni ishga tushirish yoki eshiklarni ochish kabi vazifalarni bajaradi.
Aloqa tarmoqlari: simsiz tarmoqlar: mobil aloqa tarmoqlari (2G, 3G, 4G, 5G),
wi-fi, zigbee, bluetooth va boshqa simsiz texnologiyalar.
Simli tarmoqlar: ethernet va boshqa simli aloqa usullari. Ma’lumotlarni yig‘ish
va boshqarish platformalari:
Bulutli xizmatlar: ma’lumotlarni saqlash, tahlil qilish va boshqarish uchun
ishlatiladi. Bulutli platformalar katta hajmdagi ma’lumotlarni qayta ishlash imkonini
beradi. Mahalliy serverlar esa ma’lumotlarni joyida qayta ishlash va boshqarish uchun
ishlatiladi.
Protokollar va standartlar: M2M protokollari: MQTT (message queuing
telemetry transport), COAP (constrained application protocol) kabi protokollar M2M
qurilmalari o‘rtasida ma’lumot almashinuvi uchun ishlatiladi. [4]
M2M texnologiyasining qo‘llanilishi aqlli uylar: uydagi qurilmalar
(termostatlar, yoritish tizimlari, xavfsizlik tizimlari) bir-biri bilan muloqot qilib, uy
sharoitlarini optimallashtiradi.
100
Sanoat avtomatizatsiyasi: sanoat uskunalari va mashinalari avtomatik tarzda
ma’lumot almashadi va ishlab chiqarish jarayonlarini optimallashtiradi.
Sog‘liqni saqlash: tibbiyot qurilmalari va sensorlar bemorlarni kuzatib, real vaqt
rejimida tibbiy ma’lumotlarni yig‘adi va uzatadi. Bu esa mutaxassislarning ish
unimdorligini oshirish bilan bir vaqtda muolajaga muhtoj bemorlar uchun maksimal
vaqt tezligida amaliy yordam ko‘rsatishni yangi sifat bosqichiga olib chiqishda asosiy
omil hisoblanadi.
Transport va logistika: avtotransport vositalari, yuk mashinalari va konteynerlar
holati va joylashuvini kuzatish uchun M2M texnologiyasidan foydalanadi. Bu jarayon
ham o‘z o‘rnida xuddi boshqa sohalar kabi mutaxassislarga faoliyatidagi ortiqcha vaqt
talab qiladigan amaliyotlarni tizimli boshqarishni yo‘lga qo‘yish uchun xizmat qiladi.
Energiya Boshqaruvi: Elektr o‘lchagichlar va boshqa energiya uskunalari
ma’lumotlarni avtomatik yig‘adi va uzatadi, bu esa energiya iste’molini samarali
boshqarish imkonini beradi.
M2M texnologiyasining afzalliklari avtomatlashtirishdir: bu inson omilisiz avtomatik
tarzda ma’lumot yig‘ish va uzatish imkoniyatini beradi, bu esa jarayonga nisbatan
ob’ektiv yondashuv darajasini oshiradi va subyektiv yondashuv kamchiliklarini
kamaytiradi.
Real vaqt ma’lumot: M2M qurilmalari real vaqt rejimida ma’lumotlarni yig‘ib, tezkor
qaror qabul qilish imkonini beradi. Katta ma’lumot tahlili: Yig‘ilgan katta hajmdagi
ma’lumotlar tahlil qilinib, turli jarayonlarni optimallashtirish va samaradorligini
oshirishga yordam beradi.
Samaradorlik va tejamkorlik: jarayonlarning avtomatlashtirilishi va optimallashtirilishi
vaqt va mablag‘ni tejaydi. M2M Texnologiyasining kelajagi M2M texnologiyasi IoT
(Internet of Things) rivojlanishi bilan yanada keng qo‘llaniladi. IoT qurilmalarining
ko‘payishi va ularning bir-biri bilan muloqot qilish ehtiyoji M2M texnologiyasining
ahamiyatini oshiradi. Bu texnologiyalar aqlli shaharlar, aqlli transport tizimlari va
boshqa ilg‘or tizimlarni yaratishda muhim rol o‘ynaydi[5]
XULOSA
Simsiz tarmoqni qurishda LTE texnologiyasining ahamiyati yuqori tezlik, past
kechikish, keng qamrov, barqarorlik va ishonchlilik kabi xususiyatlar orqali namoyon
bo‘ladi. Bu texnologiya turli sohalarda, jumladan, tijorat, sanoat va IoT ilovalarida
samarali ishlaydi. LTE texnologiyasining yuqori darajadagi samaradorligi va ko‘p
funksiyali imkoniyatlari simsiz tarmoqlarni yanada rivojlantirishda asosiy rol
o‘ynaydi. Simsiz aloqa texnologiyasi rivojlanishi natijasida qimmat bo‘lgan simli va
101
sun’iy yo‘ldoshli aloqa tizimlaridan kam foydalanilib, iqtisodiy jihatdan tejamkorlikka
erishish mumkin. Bunday texnologiyalarni qo‘llash orqali foydalanuvchi mobil va
statsionar holatda, ixtiyoriy geografik muhitda ham aloqa almashinuvini va boshqa
aloqa xizmatlaridan samarali foydalana oladi va vaqtdan ham iqtisodiy jihatdan
yutuqqa erishiladi. Shularni e’tiborga olib, biz ham Wi-Fi, wimax va Wi-Bro
texnologiyalarining ochilmagan qirralarini o‘rganish, ularni qo‘llash choralarini topish,
parametrlarini optimallashtirish va yangi ko‘rinishdagi tarmoqni tashkil etish imkoniga
ega bo‘lamiz.
Foydalanilgan adabiyotlar.
1.Holma, H., & Toskala, A. (2011). LTE for UMTS: Evolution to LTE -Advanced.
John Wiley & Sons.
2.Sesia, S., Toufik, I., & Baker, M. (2011). LTE - The UMTS Long Term Evolution:
From Theory to Practice. Wiley.
3.Elnashar, A., El-Sayed, M., & Sherif, M. (2014). Design, Deployment and
Performance of 4G-LTE Networks: A Practical Approach. John Wiley & Sons.
4.Dahlman, E., Parkvall, S., & Skold, J. (2016). 4G: LTE /LTE -Advanced for Mobile
Broadband. Academic Press.
5.Rumney, M. (Ed.). (2009). LTE and the Evolution to 4G Wireless: Design and
Measurement Challenges. John Wiley & Sons.
6.Rysavy, P. (2010). Wireless Broadband: WiMAX and LTE . IEEE Communications
Magazine.
7. Maxtumquli, M. (2023, January). Mobil ilovalar yaratish zaruriyati va
istiqbollari. In Proceedings of Scientific Conference on Multidisciplinary Studies (Vol.
2, No. 1, pp. 135-138).
2. Solidjonov, D., & Arzikulov, F. (2021). What is the mobile learning? and how
can we create it in our studying? Интернаука, (22-4), 19- 21.
3. Solidjonov, D. (2021). Ta’limning rivojlanishi uchun digital learning
konspeksiyasining tendentsiyalari. Scienceweb academic papers collection.
4. Solidjonov, D. (2021). Application of information technologies and online
platforms in the educational system. Scienceweb academic papers collection.
5. Solidjonov, D. (2022). Immersive augmented reality and virtual reality technology
for education. Involta Scientific Journal, 1(3), 249-256.
6. Nuriddin ogli, N. M. (2022). Mobil texnologiyalardan muhandislik masalalarini
organishda oydalanish afzalliklari. Journal of new century innovations, 17(3), 100-103.
