87
RAQAMLI IQTISODIYOT VA UNING RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI.
Israilova Shoira Turg'unovna
I.F.N. Dotsent. Nizomiy nomidagi Toshkent davlat pedagogika universiteti
"Ta'lim menejmenti" kafedrasi dotsenti.
Annotatsiya:
Mazkur maqolada raqamli iqtisodiyot tushunchasi, uning zamonaviy
jamiyatdagi o‘rni va iqtisodiyotni raqamlashtirish jarayonining asosiy bosqichlari
yoritilgan. Shuningdek, raqamli texnologiyalarning iqtisodiy o‘sishga ta’siri, ularning
samarali joriy etilishi natijasida yuzaga keladigan imkoniyatlar va muammolar tahlil
qilingan. Maqolada O‘zbekistonda raqamli iqtisodiyotni rivojlantirish borasida olib
borilayotgan islohotlar, istiqbolli loyihalar va ularning amalga oshirilish mexanizmlari
haqida ham fikr yuritiladi. Tadqiqot yakunida raqamli iqtisodiyotning kelajakdagi
rivojlanish istiqbollari yuzasidan xulosalar keltirilgan.
Kalit so‘zlar:
raqamli iqtisodiyot, raqamlashtirish, texnologik innovatsiyalar, sun’iy
intellekt, elektron tijorat, raqamli infratuzilma, iqtisodiy o‘sish, axborot
texnologiyalari, elektron hukumat, raqamli xavfsizlik, ma’lumotlar bazasi, raqamli
transformatsiya.
Kirish.
Globallashuv jarayonlari va texnologik taraqqiyot zamonaviy iqtisodiyotga
tubdan ta’sir ko‘rsatmoqda. Ayniqsa, so‘nggi yillarda raqamli texnologiyalar
hayotning deyarli barcha jabhalariga chuqur kirib borgan bo‘lib, bu holat iqtisodiy
faoliyat shakllarini ham o‘zgartirib yubordi. Shu bilan birga, raqamli iqtisodiyot
tushunchasi ham keng ommalashib, iqtisodiyotni boshqarishning, ishlab chiqarishni
tashkil etishning va xizmatlar ko‘rsatishning yangi modeliga aylandi. Raqamli
iqtisodiyot axborot-kommunikatsiya texnologiyalaridan foydalangan holda iqtisodiy
jarayonlarni optimallashtirish, samaradorlikni oshirish, yangi ish o‘rinlarini yaratish
hamda raqobatbardoshlikni kuchaytirishda muhim omil hisoblanadi. O‘zbekiston
Respublikasida ham raqamli iqtisodiyotni rivojlantirish davlat siyosatining ustuvor
yo‘nalishlaridan biriga aylangan. So‘nggi yillarda bu borada qator qonun hujjatlari
qabul qilinib, raqamli infratuzilmani rivojlantirish, kadrlar salohiyatini oshirish va
innovatsion g‘oyalarni qo‘llab-quvvatlash choralari ko‘rilmoqda. Ushbu maqolada
raqamli iqtisodiyotning nazariy asoslari, uning amaliyotdagi ko‘rinishlari, afzalliklari
88
va yuzaga kelayotgan muammolar tahlil qilinadi. Shuningdek, mamlakatimizda
raqamli iqtisodiyot sohasida amalga oshirilayotgan ishlar va uning istiqbollari haqida
fikr yuritiladi.
Asosiy qism.
Raqamli iqtisodiyot – bu raqamli texnologiyalar asosida shakllanadigan iqtisodiy tizim
bo‘lib, unda mahsulot va xizmatlar yaratilishi, tarqatilishi, almashinuvi va iste’mol
qilinishi axborot-kommunikatsiya texnologiyalari vositasida amalga oshiriladi.
Mazkur model an’anaviy iqtisodiy tizimlarga nisbatan ko‘plab ustunliklarga ega
bo‘lib, u innovatsion yondashuvlar, tezkorlik, shaffoflik, ma’lumotlarga asoslangan
qarorlar qabul qilish va resurslardan samarali foydalanish imkoniyatlarini taqdim etadi.
Raqamli iqtisodiyotning asosiy tarkibiy qismlari quyidagilardan iborat:
1. Axborot-kommunikatsiya texnologiyalari (AKT) – bu raqamli iqtisodiyotning asosi
bo‘lib, internet, mobil aloqa, kompyuter texnologiyalari va dasturiy ta’minot
vositalarini o‘z ichiga oladi.
2. Elektron tijorat – tovarlar va xizmatlarning internet orqali sotilishi, elektron to‘lov
tizimlari orqali hisob-kitob qilish jarayonlari.
3. Elektron hukumat (e-gov) – davlat xizmatlarining raqamli shaklga o‘tishi, fuqarolar
va davlat o‘rtasidagi munosabatlarning soddalashtirilishi.
4. Raqamli moliya – kriptovalyutalar, blokcheyn texnologiyalari, onlayn bank
xizmatlari va raqamli to‘lov tizimlari orqali moliyaviy faoliyatning tashkil etilishi.
5. Sun’iy intellekt va katta ma’lumotlar (Big Data) – qaror qabul qilish, tahlil va
prognozlashda keng qo‘llanilayotgan ilg‘or texnologiyalar. Raqamli iqtisodiyotning
afzalliklari ko‘p qirrali bo‘lib, ular orasida quyidagilar alohida ajralib turadi: Ishlab
chiqarish va xizmat ko‘rsatish xarajatlarini kamaytirish;
Ma’lumotlarga asoslangan aniq va tezkor qarorlar qabul qilish imkoniyati;
Ijtimoiy xizmatlar sifati va qulayligini oshirish;
Korrupsiyaning kamayishi va byurokratik to‘siqlarning bartaraf etilishi;
Yangi
ish
o‘rinlarining
yaratilishi
va
bandlik
darajasining
oshishi;
Raqobatbardoshlikni kuchaytirish hamda innovatsion faoliyatni jadallashtirish.
O‘zbekistonda raqamli iqtisodiyotning rivojlanishi davlat siyosatining ustuvor
yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. “Raqamli O‘zbekiston – 2030” strategiyasi doirasida
89
qator muhim loyihalar amalga oshirilmoqda. Jumladan, elektron hukumat tizimi
kengaytirilmoqda, aholi va tadbirkorlik subyektlariga elektron xizmatlar ko‘rsatish
jarayoni soddalashtirilmoqda, raqamli ta’lim va sog‘liqni saqlash tizimlari joriy
etilmoqda. Shuningdek, hududiy raqamlashtirish markazlari faoliyati yo‘lga
qo‘yilmoqda, sun’iy intellekt bo‘yicha ilmiy-tadqiqot institutlari tashkil qilinmoqda.
Bu jarayonlar nafaqat iqtisodiyot, balki ijtimoiy sohalarga ham ijobiy ta’sir
ko‘rsatmoqda. Masalan, qishloq xo‘jaligida “aqlli texnologiyalar” joriy etilishi
hosildorlikni oshirayotgan bo‘lsa, ta’lim sohasida raqamli platformalarning keng
qo‘llanilishi yoshlarning bilim olish imkoniyatlarini kengaytirmoqda. Shu bilan birga,
raqamli iqtisodiyot rivojida ayrim muammolar ham mavjud. Ulardan eng muhimlari
quyidagilar: raqamli savodxonlik darajasining pastligi, texnologik infratuzilmaning
ayrim hududlarda yetarli emasligi, kiberxavfsizlik tahdidlari, malakali kadrlar
yetishmasligi va raqamli bo‘linish muammosi. Ushbu to‘siqlarni bartaraf etish uchun
izchil siyosat yuritish, texnologik sarmoyalarni oshirish va aholini raqamli
kompetensiyalarga o‘rgatish muhim ahamiyat kasb etadi.
Xulosa:
Xulosa qilib aytganda, raqamli iqtisodiyot bugungi global taraqqiyotning ajralmas
qismi bo‘lib, iqtisodiyotni boshqarishning zamonaviy modelini shakllantirmoqda. U
innovatsion texnologiyalar orqali ishlab chiqarish va xizmat ko‘rsatish jarayonlarini
samarali tashkil etish, xarajatlarni kamaytirish, shaffoflikni ta’minlash hamda yangi
iqtisodiy imkoniyatlarni ochib berish bilan ajralib turadi. O‘zbekistonda ham raqamli
iqtisodiyotning huquqiy, texnologik va institutsional asoslari bosqichma-bosqich
shakllanmoqda. “Raqamli O‘zbekiston – 2030” strategiyasi doirasida amalga
oshirilayotgan islohotlar mamlakat iqtisodiyotini raqamlashtirish, xalq farovonligini
oshirish hamda xalqaro maydonda raqobatbardoshligini kuchaytirishga xizmat
qilmoqda. Biroq, bu yo‘nalishda hali hal qilinishi lozim bo‘lgan muammolar – kadrlar
salohiyatining yetarli emasligi, texnologik tengsizlik va kiberxavfsizlik tahdidlari
mavjud. Shu sababli, kelgusida raqamli iqtisodiyotni yanada barqaror rivojlantirish
uchun izchil siyosat olib borish, innovatsion ekotizimni shakllantirish va barcha
sohalarda raqamli savodxonlikni oshirish zarur. Raqamli iqtisodiyotning to‘laqonli
joriy etilishi mamlakat iqtisodiy taraqqiyotiga kuchli turtki bo‘lishi shubhasizdir.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Karimov I.A. “Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch”. – T.: Ma’naviyat, 2008.
90
2. “Raqamli O‘zbekiston – 2030” strategiyasi. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti
qarori, 2020-yil.
3. Xodjayev N., Isroilov I. “Iqtisodiyot nazariyasi”. – T.: Iqtisod-Moliya, 2021.
4. Tapscott, Don. The Digital Economy: Promise and Peril in the Age of Networked
Intelligence. – New York: McGraw-Hill, 1996.
5. Brynjolfsson, Erik & McAfee, Andrew. The Second Machine Age: Work, Progress,
and Prosperity in a Time of Brilliant Technologies. – New York: Norton & Company,
2014.
6. Raqamli iqtisodiyot: nazariya va amaliyot. Oliy o‘quv yurtlari uchun o‘quv
qo‘llanma. – T.: “Fan va texnologiya”, 2022.
7. OECD. Going Digital: Shaping Policies, Improving Lives. – OECD Publishing,
2019.
8. World Bank. Digital Economy for Africa Initiative (DE4A). – Washington D.C.:
World Bank, 2020.
9. Axmedov A. “Raqamli iqtisodiyot sharoitida biznes muhitini rivojlantirish”. – T.:
Innovatsiya, 2021.
10. Schwab, Klaus. The Fourth Industrial Revolution. – Geneva: World Economic
Forum, 2016.
11. Statista Research Department. Digital Economy – Statistics & Facts. – 2023.
12. Zokirova D. “O‘zbekiston raqamli iqtisodiyot sari: muammolar va istiqbollar”. –
“Iqtisodiyot va ta’lim” jurnali, 2022-yil, №3.
